Blog - Casgliadau

Postiwyd - 03-02-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Dewch Atom!

Rydym ni ar fin lansio prosiect gwirfoddoli newydd sbon – ac  os oes gennych ddiddordeb mewn digwyddiadau a phersonoliaethau Cymru’r ugeinfed ganrif – wel dyma  gyfle cyffrous ichi’n cynorthwyo i ychwanegu gwerth at gasgliad ffotograffau unigryw a gwerthfawr Geoff Charles.

Mae’r casgliad yn wirioneddol unigryw.  Bu Geoff Charles yn  gweithio fel ffoto-newyddiadurwr i amryw o bapurau newydd gan  gynnwys y ‘Wrexham Advertiser’, ‘Montgomreyshire Express’ a ‘Y Cymro’, o’r 1930au hyd at y 1970au. Dros y cyfnod hwn fe wnaeth ffafr fawr â ni’r Cymry drwy gofnodi’r  ffordd Gymreig o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn.  Bellach, mae’r casgliad o dros 120,000 o negyddion yn un o drysorau’r Llyfrgell ac yn adnodd amhrisiadwy ar gyfer awduron, darlledwyr, haneswyr, myfyrwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol.

 

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles - Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles – Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Er bod casgliad ffotograffau Geoff Charles eisoes wedi ei ddigido a’i gatalogio mewn setiau, mae nifer o ddisgrifiadau’r ffotograffau (a welir yn y catalog copi caled) heb eu cynnwys yn y catalog ar-lein eto. Bydd gwirfoddolwyr felly’n adysgrifio’r disgrifiadau i gronfa ddata a rhoi manylion ynghylch pryd yn union yr ymddangosodd y lluniau mewn papurau newydd.

Bydd cymal cyntaf y prosiect yn canolbwyntio ar:

  • ffotograffau Eisteddfodau Cenedlaethol yr Urdd (1950 – 1968),
  • ffotograffau yn ymwneud â rheilffyrdd, a
  • ffotograffau cyffredinol o 1939.

Wedi hyn, bydd cyfle i bori trwy ragor o hanes diwylliannol a diwydiannol yr ugeinfed ganrif, gan gynnwys cofnod ffotograffig amhrisiadwy Geoff Charles o gymuned dyffryn Tryweryn cyn ei boddi yn 1965.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Os na fedrwch ddod i adeilad y Llyfrgell yn Aberystwyth i weld y casgliad, beth am fynd ar-lein i bori drwyddo?  Os ydych yn adnabod rhai o’r unigolion yn y ffotograffau, cysylltwch â ni fel y gallwn ychwanegu at y wybodaeth sydd gennym.

Byddwch yn rhan o’n hymdrech ni i rannu’r casgliad pwysig hwn gyda’r byd!

Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd fel hyn, beth am i chwi wneud addewid bach gwerth chweil a rhoi cynnig ar fod yn wirfoddolwr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Pa well calennig i’w roi i’r hen sefydliad parchus hwn?

Mae cynllun gwirfoddoli’r Llyfrgell  yn cynnig amrywiaeth o dasgau a phrosiectau cyffrous a diddorol, o drawsysgrifio i roi trefn ar ddarluniau a dwstio llyfrau.  Cewch gyfle i ddysgu sgiliau a chwrdd â ffrindiau newydd wrth gynorthwyo’r Llyfrgell i wella ei gwasanaethau i ddefnyddwyr.

Ewch i’r dudalen ‘Am LlGC – Gwirfoddoli’ ar wefan y Llyfrgell am ragor o wybodaeth ac i weld y cyfleoedd cyfredol sydd ar gael ichi.

Os oes gennych unrhyw ymholiadau am wirfoddoli – byddwn yn falch o glywed gennych trwy e-bost: gwyneth.davies@llgc.org.uk

Gwyneth Davies

Postiwyd - 17-01-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Caergrawnt, Rhydychen a’r Pedwar Llyfr

Pwy tybed sydd wedi gwneud yn ymdrech fwyaf i ymweld â’n harddangosfa boblogaidd, 4 Llyfr?

Yr wythnos hon daeth ugain o fyfyrwyr yr holl ffordd o adrannau Celteg Prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen i ymweld am y dydd â’r Llyfrgell. Wedi gweld yr arddangosfa yn oriel Hengwrt, daeth pawb ynghyd i’r Ystafell Addysg i fwynhau gweithdy ar lawysgrifau canoloesol, dan arweiniad yr Athro Paul Russell, Caergrawnt.

Gweithdy llawysgrifau
Yn dilyn sesiwn ar gadwraeth cyfrolau llawysgrif, cyflwynwyd nifer o drysorau i’r myfyrwyr ar ffurf ffacsimilïau.

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Trafododd yr Athro Russell destunau cyfraith Peniarth 28 a Llawysgrif Boston, a thaflodd ei fyfyrwraig ymchwil Myriah Williams oleuni newydd ar gynnwys Llyfr Du Caerfyrddin.

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Cafwyd cyfle i fwrw trem ar destunau Cymraeg a Lladin Historia Gruffud vab Kenan, ar gopi John Davies, Mallwyd o ddarnau coll Llawysgrif Hendregadredd, ac ar weithiau Lladin Gerallt Gymro. Esboniodd Benjamin Guy, un arall o fyfyrwyr Caergrawnt, arwyddocâd cynnwys Llyfr Llandaf, a chafwyd cyfraniadau pellach gan yr Athro Thomas Charles-Edwards, Rhydychen a Mr Daniel Huws, Aberystwyth.

Sut mae cloriannu llwyddiant digwyddiad o’r math hwn o safbwynt y Llyfrgell Genedlaethol?

Yn gyntaf, mae’n dod a chenhedlaeth newydd o ysgolheigion ieuainc wyneb-yn-wyneb â chyfrolau y maent wedi astudio eu cynnwys (mewn llyfrau, ac yn ddigidol) y tu hwnt i Gymru. Rhydd hyn gyfle iddynt eu gwerthfawrogi’n well.

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Yn ail, mae’n gyfle euraid i’r Llyfrgell Genedlaethol roi hyfforddiant i ddarpar ddefnyddwyr ar y dulliau gorau a mwyaf gofalus o drin a thrafod rhai o’n trysorau mwyaf bregus a gwerthfawr. Bydd hyn yn sicrhau parhad hir-dymor ein casgliadau.

Ac yn drydydd, mae’n gyfle da i drosglwyddo a rhannu gwybodaeth, a hynny rhwng ysgolheigion, myfyrwyr, staff y Llyfrgell, ac yn y man, y cyhoedd.

Bydd ysgolheictod diweddaraf yr Hen Brifysgolion yn cael ei rannu yfory gyda dosbarthiadau ysgolion cynradd Cymru, a hynny trwy gyfrwng ein Gwasanaeth Addysg. Dyna chwalu’r sôn am unrhyw dŵr ifori, a sicrhau’r buddsoddiad gorau yn addysg ein plant ar y naill law, a dyfodol ein casgliadau ar y llall.

Ceir ymateb myfyrwyr Caergrawnt i’r digwyddiad yma.

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 13-01-2014

Casgliadau / Digido

J. T. Job a Chadair Eisteddfod Pencader 1895

Cadair Eisteddfod Pencader 1895

Cadair Eisteddfod Pencader 1895

Ar ddechrau mis Awst cefais alwad ffôn yn cynnig rhoi cadair Eisteddfod Pencader 1895 yn ôl i’r pentref, ac yn holi a wyddwn am gartref addas iddi. Cyfeiriwyd at y ffaith taw J.T. Job oedd enillydd y gadair a bod ei deulu wedi rhoi’r gadair i Kathryn Jenkins ar ôl iddi orffen ei thraethawd MA amdano. Wedi trafod penderfynwyd y byddem yn cadw’r gadair yn yr Hen Gapel ym Mhencader, sydd bellach yn ganolfan gymunedol, lle gobeithir agor amgueddfa fechan yn y dyfodol agos.

Drwy gyd-ddigwyddiad llwyr, ‘roeddwn wedi sylwi ar erthygl am Eisteddfod Pencader 1895 wrth chwilio drwy wefan Papurau Newydd Cymru Arlein am ddeunydd marchnata i’r Llyfrgell ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Dinbych. Roedd yr erthygl yn enwi cartrefi a llefydd cyfarwydd i mi yn ardal Pencader a nodai enw’r bardd buddugol, J. T. Job, enw a oedd yn gyfarwydd i mi o’m gwaith ar y Bywgraffiadur Arlein.
Mi es ati ar unwaith i chwilio eto am yr erthygl yn y Brython Cymreig. Wrth chwilio ymhellach cefais hyd i lu o erthyglau’n cyfeirio at yr eisteddfod a’r gadair yn y Cambrian News and Merionethshire Standard, Celt (Bala), y Cardiff Times a’r London Kelt. Roedd nifer o’r rhain yn cynnwys rhestr gyflawn o’r buddugwyr. Yn eu plith roedd copïau o feirniadaethau’r beirniaid, ‘Gurnos’ (y Parch E. Gurnos Jones) (Tarian y Gweithiwr) a ‘Hawen’ (D. Adams) (Tarian y Gweithiwr).
Roedd nifer o erthyglau hefyd yn sôn am y dathlu yn Aberdâr pan ddychwelodd adref gyda’r gadair, ac yn cynnwys cerddi cyfarch (Tarian y Gweithwyr a’r Merthyr Times and Dowlais Times and Aberdare Echo), a chyfeiriadau at y ffaith iddo hefyd ddod yn ail agos am gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn yr un wythnos.
Chwiliais drwy gatalog ar-lein y Llyfrgell a darganfod bod rhai rhaglenni Eisteddfod Pencader yng nghasgliad y Llyfrgell, a chyffroi o weld bod yma gopi o raglen eisteddfod 1895.

Rhaglen eisteddfod Pencader 1895 - clawr bachRhaglen eisteddfod Pencader 1895

 

Image00002cropImage00001crop

 

Yna mi es ati i gopïo llinell o’r gerdd a ddyfynnwyd yn y beirniadaethau i weld a fyddai modd canfod y gerdd gyfan yn rhywle. Bu’n rhaid i mi droi at ‘Google’ y tro yma, a chanfod copi electronic anghyflawn o’r gerdd yn y Llenor, Hydref 1896, tt.17-24. Sut bynnag, mater bach oedd dod o hyd i’r copi print yn y Llyfrgell ar ôl dod o hyd i’r wybodaeth yma.

 

J. T. Job

J. T. Job

Darganfyddais lawer o fanylion personol am J. T. Job hefyd ar y we, yn cynnwys hanes ei weinidogaethau, adroddiadau ar ei briodas, a cherddi coffa a theyrngedau i’w wraig a’i blant. Arweiniodd fy chwilfrydedd mi ymhellach, a deuthum ar draws erthygl amdano yn y Traethodydd ar wefan Cylchgronau Cymru. Ond er i mi chwilio’n gyflym drwy gasgliad ffotograffau’r llyfrgell i geisio rhoi wyneb i’r enw ni lwyddais i gael gafael ar lun ohono yn y casgliadau. Sut bynnag, chwiliais drwy ddelweddau ‘Google’ ar y we a darganfod llun a gyhoeddwyd yn Barddas, rhifyn Gorffennaf/Awst 2004. Awdur yr erthygl oedd ei ŵyr, Dafydd Job, a llwyddais drwy ‘Google’ i gael gafael ar ei gyfeiriad e-bost. Anfonais neges ato, a chefais ateb o fewn oriau’n cynnwys lluniau o’i daid.

 

Mae’n rhyfedd meddwl nad oedd bron angen i mi symud o’m cadair i fedru darganfod yr holl wybodaeth yma – on’d yw digido yn wych?

Morfudd Nia Jones

 

Tagiau: , , , , , ,

Postiwyd - 30-12-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Ychwanegiad at bapurau Gwenallt

Gŵyr y mwyafrif o bobl ledled Cymru am gerddi David James Jones (‘Gwenallt’), a’i gasgliadau Ysgubau’r Awen (1939), Cnoi Cil (1942), Eples (1951), Gwreiddiau (1959) a chyfrol Y Coed a gyhoeddwyd wedi ei farw ym 1969.

Gwenallt yn hen ŵr

Gwenallt yn hen ŵr

Cedwir papurau Gwenallt, yn ohebiaeth, teipysgrifau a llawysgrifau o’i hunangofiant, drafftiau o’i nofelau a’i gerddi ynghyd â ffotograffau di-ri yn y Llyfrgell hon. Afraid dweud fod y papurau hyn wedi bod yn ffynhonnell werthfawr a defnyddiol i ymchwilwyr ac ysgolheigion ar hyd y blynyddoedd ers ei farw ym 1968, gyda sawl cyhoeddiad wedi dwyn ffrwyth o’u cynnwys.

Enillodd ddwy gadair genedlaethol – y gyntaf am awdl ‘Y mynach’ yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926, a’r ail am ‘Breuddwyd y bardd’ yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1931. Dewisodd cyn-Archesgob Caergaint, Rowan Williams, ddwy o gerddi Gwenallt, sef y soned ‘Pechod’ (‘Sin’) a’r gerdd rydd ‘Grawys’ (‘Lent’) i’w cyfieithu a’u cynnwys yn ei gyfrol o gerddi Headwaters (Rhydychen, 2008). Mae’r ddwy gerdd yn cynrychioli barddoniaeth o gyfnodau cynnar a diweddarach.

Yn ddiweddar, derbyniwyd dwy gyfrol ddiddorol iawn i’w hychwanegu at bapurau Gwenallt, a hynny trwy law Mr John Meredith, Bangor, mab y diweddar Barchedig John Ellis Meredith, gweinidog Capel y Tabernacl, Aberystwyth, cyfaill agos i Gwenallt, ac awdur y gyfrol Gwenallt: bardd crefyddol (1974).

Y Fendith

Y Fendith

Oddi fewn i’r naill gyfrol ceir nodiadau darlithoedd Gwenallt mewn llaw un sy’n amlwg yn tynnu ‘mlaen mewn oed, ysgrifen grynedig ambell waith, o bosib y nodiadau wedi eu sgrifennu tra’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ynddi ceir nodiadau yn Gymraeg a Saesneg ar Williams Pantycelyn a John Bunyan, ar Biwritaniaeth ac Arminiaeth ac amrywiol bynciau eraill. Yn y llall ceir cerddi o waith Gwenallt, mewn ysgrifen ofalus dwt, yn amlwg pan oedd yn llanc ifanc, o bosib pan oedd yn yr ysgol uwchradd efallai, neu yn fyfyriwr ifanc yn y brifysgol.

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Cerddi dwys, lled-grefyddol ydynt yn y bôn, sail efallai i’w gerddi mwyaf aeddfed, ond hefyd ceir rhai llinellau sionc ac ysbrydoledig, megis ‘Rhydyfelin’ ac ‘Y Ddawns’. Fodd bynnag, y peth diddorol am y gyfrol hon yw’r ffaith nad oes fawr neb wedi gweld na darllen y cerddi erioed, ar wahân i Mr John Ellis Meredith, pan luniodd y gyfrol sy’n trafod cerddi ei hen gyfaill. Dyma esiampl wych o ffrwyth ymchwil i un o feirdd amlycaf yr ugeinfed ganrif sydd yn awr ar gael i ymchwilwyr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Yng ngeiriau Rowan Williams roedd Gwenallt yn ‘massively influential presence in Welsh literary and intellectual life …’

 

Rhiannon Michaelson-Yeates & Ann Francis Evans

Postiwyd - 16-12-2013 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Y Nadolig cyntaf hwnnw

A hithau ar drothwy’r Nadolig, mae modd i ymwelwyr â’r Llyfrgell Genedlaethol weld ymddangosiad cyntaf stori’r Geni yn yr iaith Gymraeg.

Llyfr Coch Talgarth

Llyfr Coch Talgarth

Ers mis Hydref, bu ymwelwyr ag Aberystwyth yn mwynhau’r cyfle prin i weld trysorau cynnar llawysgrifol y Gymraeg ochr-yn-ochr â’i gilydd am y tro cyntaf, a hynny yn arddangosfa’r 4 Llyfr: Eiconau Cymraeg Ynghyd. Seren y sioe yw Llyfr Coch Hergest, sydd ar fenthyg o Goleg Iesu Rhydychen, ac sy’n cynnwys trysorau llenyddol seciwlar y Gymraeg, gan gynnwys Canu Llywarch Hen a’r Mabinogi. Ysgrifennwyd rhannau helaeth o Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410 gan ŵr o’r enw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, a hynny ar gyfer noddwr o’r enw Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe. Ond nid dyna’r unig Lyfr Coch sydd yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol eleni.

Lluniwyd Llyfr Coch Talgarth yntau ar drothwy Gwrthryfel Glyndŵr, eto gan Hywel Fychan, ond y tro hwn ar gyfer Rhys ap Thomas ab Einion, brawd i noddwr Llyfr Coch Hergest. Testunau crefyddol a geir yn y gyfrol femrwn o Dalgarth, ac mae’n llai o faint na’i chyfnither fawreddog o Hengwrt. Ar gyfer arddangosfa’r 4 Llyfr, agorwyd Llyfr Coch Talgarth i ddangos cyfieithiad i’r Gymraeg o hanes ymweliad Gabriel â Mair, hanes a gofnodir ym mhennod gyntaf yr Efengyl yn ôl Luc. Credir mai dyma’r copi cynharaf a erys o hanes y Geni yn y Gymraeg, wedi ei ysgrifennu ymron i ddwy ganrif cyn cyhoeddi Testament Salesbury a Beibl William Morgan.

Gobaith y Llyfrgell yw y bydd ymwelwyr â’r arddangosfa yn ceisio darllen geiriau’r llawysgrif, ac i’w cynorthwyo i wneud hynny, cyhoeddir y testun isod (wedi ei ddiweddaru rhyw ychydig):

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel at Fair, pan ddisgynnodd Iesu Grist yn ei bru:
Fe anfonwyd Gabriel angel, gan Dduw, i ddinas Galilea, yr hwn oedd ei enw Nazareth, at wyry briod i ŵr, yr hwn oedd ei enw Joseff o lwyth Dafydd (sef yw hynny o dylwyth Dafydd). Ac enw y forwyn oedd Mair. A myned i mewn a oruc [wnaeth] yr angel ati, a dywedyd wrthi,
“Henffych well Fair, gyflawn o ras, y mae yr Arglwydd gyda thi. Bendigedig wyt ti ymhlith y gwragedd …”

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 09-12-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

Llyfr Oriau Llanbeblig

Llanbeblig 2Dyma lun, braidd yn amrwd o Lyfr Oriau Llanbeblig. Fe’i crëwyd tua 1390-1410. Mae ‘na nifer o ddelweddau yn y Llyfr., o bosib wedi eu llunio yn ardal Caernarfon, mewn llyfr a grëwyd yn Lloegr.  Mae’n ddelwedd a geir trwy orllewin Ewrop. Yma gwelir y Tad yn dal y Groes a’r Mab croeshoeliedig gyda’r Ysbryd Glan ar ffurf colomen yn cyhwfan uwchben y Groes. Y farn gyffredinol yw ceir yr esiampl gyntaf o’r ddelwedd yma yn eglwys Denis Sant ym Mharis yn y 12fed ganrif. Mae ‘na esiampl wych yn eglwys Saint-Macaire yn y Girond yn Ffrainc . Yma eto gwelir y Tad yn cynnal y Groes a’r Ysbryd Glan yn ddolen rhwng y ddau. Un peth i gofio am y ddelwedd yw nid addurn, neu lun prydferth yn unig yw. Mae gan y ddelwedd swyddogaeth. Mae’n cyfleu ystyr diwinyddol gymhleth a phwysig drwy gyfrwng gweledol. Mae’n portreadu’r Drindod, ydi, ac eto mae’n gwneud mwy na hynny. Mae hefyd yn cyfleu athrawiaeth ddiwinyddol. Yr hyn sy’n cael ei bortreadu yw’r hyn a elwir mewn iaith ddiwinyddol y Drindod Economaidd (Economic Trinity). Yr hyn mae’n cyfleu yw bod y Drindod gyfan yn glwm yn nrama’r Croesholiad. Mae’r Tad yn ddigyffro, yn llonydd, yn cynnal y Groes, yn cynnal Iesu yn ing yr artaith. Mae hyn yn cywiro’r syniad o batripasiaeth. hynny yw fod y Tad yn cyd-ddioddef gyda’r Mab ar y Groes.

Term technegol ar y ddelwedd yw Gorseddfainc Gras. Mae’r ddiwinyddiaeth sydd tu ôl i’r ddelwedd yn mynd yn ôl i Rabanus Maurus yn y 9fed ganrif. Gwnaeth yr awdur anhysbys a ddefnyddiodd yr enw ffug Honorius o Augustodunensis boblogeiddio syniad Rabanus Maurus yn ei Elucidarium (o’r 12fed Ganrif), sef fod y llyfr ar ffurf disgybl yn holi cwestiwn ac athro yn cynnig ateb. Yn yr Elucidarium mae’r disgybl yn holi’r athro sut bydd Duw yn ymddangos ar Ddydd y Farn. Mae’r athro’n ateb, bydd Duw yn ymddangos mewn gogoniant i’r etholedig, ond i’r colledig bydd yn ymddangos fel yr oedd ar y Groes. Cyfieithwyd yr Eleucidarium i’r Gymraeg yn ystod y 13eg Ganrif a cheir y testun yn Llyfr yr Ancr (Oxford Jesus MS 19).

Fel y crybwyllais ceir y ddelwedd mewn nifer o wledydd yn ystod y cyfnod yma. Yng Nghymru ceir y ddelwedd ar lawer ffurf ffenest liw Eglwys Rhychwyn Sant, Llanrhychwyn, dyddiedig i 1533; ar ffurf cerflun yn Eglwys Ffraid Santes, Llansanffraid Gwynllŵg a phres coffadwriaethol yn Eglwys Biwmares, Eglwysi Cybi Sant, Llangybi, Eglwys Llanddyfnan ac Eglwys Fair Santes, Dinbych y Pysgod.

Wyn Thomas

Postiwyd - 18-11-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

Trysorau ymysg y casgliadau: cynlluniau Alyna Hughes

Logo Archifau CYmraegLawnsiwyd yr ymgyrch genedlaethol i godi ymwybyddiaeth am archifau, Archwiliwch Eich Archif, ar 14 Tachwedd yma yng Nghymru. Yn y blog yma cawn glywed hanes profiadau archifydd wrth archwilio rhai o’r casgliadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

Hwyrach fy mod i’n gor-ddweud wrth gymharu gweithio yma’n y Llyfrgell i fod yn gydymaith i Ddoctor arbennig ar ei Dardis.

Ychydig fisoedd yn ôl treuliais beth amser yn gweithio ar amryw gasgliadau yn yr Adran Archifau. Yn ystod y cyfnod hwn, teithiais nôl ugain mlynedd a mynd tu ôl i’r llenni gyda chwmni teledu Teliesyn, cyn teithio ymhellach fyth mewn amser i’r 1920’au gyda’r Newport Playgoers Society. Wedi hynny, teithiais drwy’r 1950’au hwyr hyd ganol yr 1980’au pan euthum ar daith gyda’r Caricature Theatre.

Ond wrth i mi eistedd yng nghwmni’r nofelydd Cledwyn Hughes, cefais fy hun yn annisgwyl mewn sioe ffasiwn o’r 1940’au. Roedd Alyna Hughes, gwraig y nofelydd, yn gynllunydd dillad uchel ei pharch (Alyna City Dress Designer), ac ymddengys fod ei gŵr wedi defnyddio llyfr a ddefnyddiwyd ganddi ar un adeg ar gyfer ei ‘chreadigaethau’ fel llyfr lloffion i’w dorion papur newydd.

Mae’r manylder yn y lluniau yma yn anhygoel. Amrywia’r cynlluniau o sgetsys o’r ffrog yn unig, i sgetsys o ferched yn eu gwisgo gyda cholur arnynt. Nodir y defnydd ar gyfer y ffrogiau ac mae cyfeiriadau hyfryd at y lliwiau mae wedi eu defnyddio, rhai fel ‘strawberry pink’. Rhoddodd enwau arbennig fel ‘Anemone’, ‘Red letter day’ a ‘Forget me not’ i’w chreadigaethau. Mae’n ddiddorol hefyd gweld pa rai a werthwyd, a pha rai oedd yn boblogaidd, ac iddi gynhyrchu’r rhain dro ar ôl tro.

Cynlluniwyd y ffrogiau yma adeg yr Ail Ryfel Byd, pan oedd ofn, blinder, ac efallai ychydig o gasineb wedi cydio yn ein gwlad, ac rwy’n meddwl ei fod yn gysur gwybod yn ystod y cyfnod hwn o ansicrwydd, fod rhywun yn creu pethau mor hardd.

Rhyfedd meddwl os na fyddai wedi bod mor garedig â gadael i’w gŵr ddefnyddio’i llyfr cynllunio fel llyfr lloffion, mae’n bosib na fyddwn i wedi canfod fy hun yn y sioe ffasiwn yma!

Mae gymaint o drysorau i’w cael ymhlith y casgliadau sydd o fewn y muriau hyn, ac weithiau gellir canfod rhywbeth gwerthfawr yng nghanol y trysorau. Ymddengys felly, os nad oes gennych chi Dardis, mae cadair cyfrifiadur sy’n troi yn gwneud y tro! (neu un o’r cadeiriau cyfforddus sydd ddim yn troi yn Ystafell Ddarllen y De yn y Llyfrgell!)

Emma Towner

http://archiveswales.org.uk/fileadmin/arcw/images/Explore_your_archive/Web_bilingual_explored.jpg

Postiwyd - 04-11-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

T. Rowland Hughes (1903-1949)

Picture 785

T. Rowland Hughes

Saith deg mlynedd i eleni cyhoeddwyd y nofel Gymraeg adnabyddus O law i law gan gwmni cyhoeddi Hughes a’i Fab, Wrecsam. Brodor o Lanberis oedd yr awdur, sef T. Rowland Hughes. Yn ystod ei oes cymharol fer cyhoeddodd bump o nofelau yn ogystal â chyfrolau o ddramâu a barddoniaeth. Ond nid trafod ei waith yw fy mwriad yn y llith hon ond yn hytrach sôn ychydig am y rhodd dderbyniodd y Llyfrgell yn ddiweddar a fydd yn sicr o fod o ddiddordeb i ymchwilwyr presennol yn ogystal â rhai’r dyfodol.

Ychydig wythnosau yn ôl cefais neges e-bost gan ddisgynnydd Eirene, diweddar briod T. Rowland Hughes. Dywedodd ei fod wedi etifeddu cyfran o lyfrgell yr awdur ac a fyddai gan y Llyfrgell Genedlaethol ddiddordeb ei derbyn yn rhodd? Trefnais ddiwrnod cyfleus i’w gweld a chan fod y teulu’n byw ger aber Afon Hafren roedd yn rhaid i mi a chydweithiwr gychwyn yn blygeiniol y bore hwnnw.

Blog T Rowland Hughes 4i

Llyfrau o’r casgliad

Treuliodd y ddau ohonom rai oriau yn archwilio’r casgliad. Gwelwyd bod arysgrif ar bob llyfr ac felly gellir olrhain ei ddeunydd darllen o Form VI, Llanberis ag Angorfa, Well Street, Llanberis hyd at UCNW, Bangor, Jesus College, Oxford ac ymlaen. Brithir y casgliad â gweithiau H. G. Wells, Max Beerbohm, Hilda Vaughan, H. E. Bates a W. H. Auden.

Ceir llyfrau gan awduron a oedd hefyd yn gyfeillion iddo pan yn gweithio i’r Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig yng Nghaerdydd. Yn eu mysg Jack Jones, Yr Athro Gwyn Jones, Llewelyn Wyn Griffith a’r dramodydd Phillip Burton. Fel arfer bydd cyfarchiad ar y rhain: ‘To TRH the chaired Bard of Wales, 1937 with best wishes – Jack’; ‘To TRH, poet and friend from Gwyn [Jones]‘. Dysgwn felly ychydig am gylch ffrindiau yr awdur.

Erbyn dechrau’r 1940au roedd T. Rowland Hughes yn brwydro yn erbyn effeithiau clefyd sglerosis ymledol. O wybod hyn ingol yw cyfarchiad Jack Jones ar un o’i lyfrau ‘A happy new year and may you go from strength to strength, affectionately – Jack’. O fewn ychydig amser roedd ‘y dewraf o’n hawduron’ yn ôl R. Williams Parry yn ei fedd.

The open road gan T. Rowland Hughes, wedi ei lofnodi gan yr awdur

The open road gan T. Rowland Hughes, wedi ei lofnodi gan yr awdur

Bellach mae’r casgliad ar gael i’w gweld yn rhad ac am ddim i bwy bynnag sydd â diddordeb.

Gwyn Tudur Davies

Postiwyd - 21-10-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Blasu’r gorffennol

Tybed a ydych chi, fel fi, wedi bod yn mwynhau gwylio’r gyfres ddiweddar o’r rhaglen goginio The Great British Bake Off ar BBC2? Er nad wyf yn arbenigo mewn coginio na phobi, rwy’n mwynhau gwneud ambell deisen siocled neu fara brith, dim byd sy’n rhy gymhleth! Felly, roeddwn i’n eithaf cyffrous pan gefais fy nhasg ddiweddar o ddigido Llawysgrif Peniarth 513D. Cyfrol o ryseitiau coginio a meddyginiaethol yw hon. Fe’i hysgrifennwyd mewn Saesneg ac fe gasglwyd y ryseitiau gan Meryell Williams o Ystâd Ystumcolwyn, Meifod tua diwedd y 17eg ganrif. O edrych yn fras ar y cynnwys, meddyliais yn syth y byddai’n ddiddorol ceisio dilyn un o’r ryseitiau i weld a fydden i’n medru llwyddo i greu rhywbeth bwytadwy.

Mae’r llawysgrif hon yn adlewyrchu’r math o brydau a fyddai’n cael eu coginio yn nhai uchelwyr ei chyfnod. Mae nifer o’r ryseitiau ar gyfer prydau gwahanol iawn i’r rhai y byddwn ni’n eu coginio heddiw, o ran cynnwys ac arddull. Roedd nifer o’r cynhwysion yn ddieithr i mi e.e. gumdragon (gwm dragant/draenen y geifr), ac eraill yn anodd ei darllen oherwydd y llawysgrifen. Yn ffodus, mae detholiad o’r ryseitiau hyn wedi eu cyfieithu i’r Gymraeg yn y llyfr Gwraig orau o’r Gwragedd gan Dr Enid Pierce Roberts (Gwasg Pantycelyn), a bu hwn yn help mawr i mi wrth ddewis rysáit.

"Lemon Bisketts", NLW MS 513D, tud. 91Pa rysáit, felly? Wel, ‘doedd yr un am sut i baratoi Pen Mochyn ddim yn apelio rywsut, na’r Pwdin Traed Llo ‘chwaith, a doeddwn i ddim yn gallu dychmygu ‘stiwio’ Adar y To, felly mi benderfynais geisio dilyn rysáit y “Lemon Bisketts” neu’r Bisgedi Lemwn. Mae’r rysáit hon yn ymddangos yn weddol syml o’i chymharu â rhai o’r lleill e.e. Bisgedi Safwy (Savoy Bisketts) a oedd yn gofyn am droi’r gymysgedd am 2 awr!!

Y cynhwysion: 3 gwynnwy, pil lemwn wedi ei falu, a siwgr.

Y camau:

  1. Curo’r gwynnwy. (Doedd dim son am faint o amser oedd angen curo’r gwynnwy, felly mi wnes i guro nes bod y gymysgedd yn weddol gadarn).
  2. Ychwanegu’r pil lemwn i’r gymysgedd. (Roedd y rysáit yn gofyn i falu’r lemwn (“mince the peele…”), felly mi nes i ratio’r lemwn, wedyn ei wasgu gyda phen rholbren).
  3. Ychwanegu digon o siwgr i wneud y gymysgedd yn bast ysgafn a’i rholio gyda rholbren cyn ei dorri i wahanol siapiau. Taenu siwgr ar bapur a gosod y bisgedi arno. (Ar ôl ychwanegu tua 800g o siwgr arferol, roedd y gymysgedd dal yn wlyb iawn, felly ychwanegais 400g o siwgr eisin ato, ond doedd y gymysgedd dal ddim yn ddigon cadarn i’w rolio, felly, yn hytrach, mi wnes osod llwyeidiau o’r gymysgedd yn syth ar y papur).
  4. Paentio dŵr a siwgr ar y bisgedi i roi sglein arnynt a’u crasu (Doedd dim sôn am ble i’w crasu, nac ar ba dymheredd ac am ba hyd, felly rhoddais hwy yn y ffwrn ar dymheredd o 160°C am tua 25 munud a gobeithio am y gorau!).

DSC05052hanner seisWn i ddim ai dyma’r hyn ‘roedd Meryell Williams yn golygu, ond fel y roeddwn yn disgwyl o ddarllen y rysáit, roedd y canlyniad yn fwy fel meringues bach na ‘bisgedi’, ac rwy’n credu y byddan nhw’n gweddu yn well i’w bwyta fel pwdin gyda ffrwythau a hufen a.y.b.

Os ydych chi am fentro i ddilyn rhai o ryseitiau o lawysgrif Meryell Williams, bydd y gyfrol i’w gweld ar ein gwefan yn fuan…

Siân Medi Davies, Uned Metadata Digido, Llyfryddiaeth Hanesyddol Cymru a Safonau

 

Postiwyd - 07-10-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Trysorau Rhydychen

Ugain mlynedd yn ôl, roeddwn yn cychwyn ar gwrs Efrydiau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen dan arweiniad doeth yr Athro D. Ellis Evans, cawr o ysgolhaig, Cymro twymgalon, a gŵr a fu yn ei dro yn Is-lywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ef a’m harweiniodd gyntaf i edrych ar gynnwys Llyfr Coch Hergest, un o drysorau Coleg Iesu, a’r mwyaf a’r godidocaf o lawysgrifau Cymraeg yr Oesau Canol.

Llyfr Coch Hergest2

Hawlfraint Coleg Iesu, Rhydychen. Trwy ganiatad.

Yn y gyfrol honno y ceir englynion chwedl Llywarch Hen, marwnad Llywelyn ap Gruffudd gan Gruffudd ap yr Ynad Coch, testun cynharaf Meddygon Myddfai, a’r unig gopi o chwedl Breuddwyd Rhonabwy. Yn y Llyfr Coch hefyd, yn llaw Hywel Fychan, ceir Pedair Cainc y Mabinogi, ein chwedlau brodorol hynod.

Yn Rhydychen y cefais gyflwyniad i gynnwys y Llyfr Coch, ond ni fydd raid i chwi adael Cymru i fwynhau’r un fraint tros y chwe mis nesaf. Ddiwedd yr wythnos hon, bydd Llyfr Coch Hergest – un o brif drysorau Cymru – yn teithio i Aberystwyth ar gyfer arddangosfa newydd y 4 Llyfr. Hwn fydd ail ymweliad y llawysgrif â thir a daear Cymru ers ei halltudiaeth i Loegr ym 1701.

Ysywaeth, ddiwrnod wedi’r daith, cynhelir angladd yr Athro Ellis Evans ger Rhydychen. A dyna gyfannu cylch o ugain mlynedd, ac wythnos y llon a’r lleddf.

Maredudd ap Huw

← Cofnodion hynach Cofnodion mwy newydd →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog