Blog - Casgliadau

Posted - 31-03-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Tymor newydd Chaucer yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Teimlo’n wag a di-gyfeiriad wedi dyddiau arddangosfa’r 4 Llyfr? Nac ofnwch, mae hi’n dymor newydd y Gwanwyn, a gallwn ddathlu agoriad arddangosfa newydd sbon sy’n rhoi sylw i’n llawysgrifau Saesneg cynharaf: ‘Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint’.Ystafell Hengwrt

Rhwng 29 Mawrth a 14 Mehefin, bydd modd i ymwelwyr ag oriel Hengwrt y Llyfrgell weld ein llawysgrif Saesneg enwocaf, Chaucer Hengwrt. Credir mai hwn yw’r copi cynharaf a erys o Chwedlau Caergaint Geoffrey Chaucer, ac i’r gyfrol gael ei hysgrifennu cyn marw’r awdur yn 1400, a hynny gan ei scrifydd personnol, Adam Pinkhurst. Ochr-yn-ochr â’r llawysgrif bydd trysorau eraill o’n casgliadau, gan gynnwys y Boece gan Chaucer, sydd hefyd yn llaw Pinkhurst, a gweddillion bregus ‘Dernyn Merthyr’, y copi coll hwnnw o Chwedlau Caergaint sy’n dyddio o’r bymthegfed ganrif.

Chaucer Hengwrt Dalen flaenCuradwyd yr arddangosfa gan Dr Sue Niebrzydowski o Brifysgol Bangor, a thrwy ei chyflwyniad awr ginio ar 23 Ebrill, a’i sgyrsiau galeri ar 24 Ebrill, cewch y cipdrem gorau posibl ar hanes Chaucer a’i chwedlau, a’ch cyflwyno’n benodol i gymeriadau difyr y Wraig o Gaerfaddon a’r Pardynwr.
I gyd-fynd â’r arddangosfa, bydd Sefydliad Astudiaethau Canoloesol a Modern Cynnar Prifysgolion Aberystwyth a Bangor yn cynnal cynhadledd academaidd yn y Llyfrgell ar 14-16 Ebrill. Edrychwn ymlaen i groesawu ysgolheigion o bell ac agos i Aberystwyth i edrych o’r newydd ar lawysgrifau o weithiau Chaucer, ac i ystyried dulliau digidol newydd posibl o ymchwilio i’r waith.Y Pardynwyr

Ymysg y digwyddiadau eraill sy’n rhan o dymor byr Chaucer mae dangosiad ar 30 Mai o Chwedlau Caergaint, y ffilm a ennillodd bedair Gwobr Emmy am gamp mewn animeiddio, ac ymgais ysgolheigaidd i ddatrys hen ddirgelwch: ar 15 Mai bydd yr Athro Andrew Prescott o Goleg y Brenin Llunain yn ystyried achos Cecily Champagne, merch i bobydd, wnaeth ddatganiad ym Mai 1380 na fyddai’n erlyn Geoffrey Chaucer mewn achos o ‘raptus’. A oedd Chaucer, storïwr Saesneg mwyaf yr Oesoedd Canol, yn dipyn o ‘ddyn budur’? Dewch i ystyried baw selebs y bedwaredd ganrif ar ddeg yng nglendid diogel y Llyfrgell Genedlaethol!

Maredudd ap Huw

Posted - 24-03-2014 No Comments

Casgliadau

Cyhoeddi llyfrau yng Ngheredigion

Bwriad Cymdeithas Lyfrau Ceredigion (CLC), a sefydlwyd 60 mlynedd yn ôl yn Aberystwyth yn 1954, oedd cyhoeddi llyfrau a fyddai o ddiddordeb i bobl Ceredigion, ynghyd â llyfrau i blant. Dywed yr Athro Dafydd Jenkins yn ei bennod ‘Cymdeithas Lyfrau Ceredigion: babi Alun Edwards’ yn Rheinallt Llwyd (gol.), Gwarchod y gwreiddiau: cyfrol goffa Alun R. Edwards (Llandysul, 1996), mai drwy gymdeithasau cydweithredol yn cyhoeddi llyfrau yn Nenmarc a Sweden y plannwyd y syniad yn Alun R. Edwards i sefydlu’r gymdeithas.

Llyfr aelodaeth (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 68)

Llyfr aelodaeth (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 68)

Cyflwynwyd Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i ofal y Llyfrgell yn 1997 a cheir llawer o ohebiaeth yn ymwneud â’i chyhoeddiadau, ffeiliau gweinyddol, a gohebiaeth y Parch. T. Oswald Williams, llywydd y gymdeithas. Yr Athro Dafydd Jenkins oedd ysgrifennydd cyntaf y gymdeithas a gwelir ei lawysgrifen gain yn y llyfr aelodaeth.

Cyhoeddwyd catalogau o lyfrau’r gymdeithas hefyd wedi’u rhestru yn ôl pwnc.

Bu CLC hefyd yn gyfrifol am gyflwyno clasuron Mary Vaughan Jones, sef Sali Mali a’r Pry bach tew, i ddarllenwyr ifancaf Cymru. Yn Adroddiad Blynyddol 1970 ceir tystiolaeth am werthiant anhygoel y llyfrau hyn: “Yn ystod yr haf cafwyd ail argraffiad (5,000 yr un) o’r tri llyfr cyntaf yn y Gyfres Darllen Stori gan Mary Vaughan Jones, sef Sali Mali, Y Pry Bach Tew a Jaci Soch a maent yn dal i werthu’n dda”.

Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 79

Catalogau (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 79)

Ceir gohebiaeth hefyd yn ymwneud â chyfieithiadau J. T. Jones o ddwy ddrama Shakespeare sef Hamlet (1960) a Nos Ystwyll (1970). Ailgyhoeddwyd yr olaf gan Wasg Gomer yn 2011.

Daeth nofelau T. Llew Jones, Y ffordd beryglus ac Ymysg lladron i amlygrwydd drwy Gymdeithas Lyfrau Ceredigion a cheir llythyrau wrth yr awdur yn ymwneud â’u cyhoeddi hwy a’r gyfres boblogaidd Llyfrau darllen newydd. Bu’r gymdeithas hefyd yn gyfrifol am drefnu addasiadau o nofelau’r awdures boblogaidd Allen Raine, a cheir gohebiaeth ynglŷn â hyn. Yn ogystal, cyhoeddwyd addasiadau o lyfrau awduron poblogaidd Saesneg fel Shirley Hughes, Roald Dahl a Michael Morpurgo.

Bu Cymdeithas Lyfrau Ceredigion yn destun traethawd ymchwil gan Catrin Lyn Edwards: ‘Cymdeithas Lyfrau Ceredigion: plentyn ei hoes ynteu sefydliad oesol?’ (Aberystwyth, 1999/313).

Picture 291Ar 11 Ebrill 2009 trosglwyddwyd y busnes cyhoeddi i Wasg Gomer, ac mewn cyfarfod blynyddol o Gyngor Llyfrau Cymru ar 1 Rhagfyr 2010 penderfynodd Cymdeithas Lyfrau Ceredigion ddirwyn i ben gan drosglwyddo’i hasedau i’r Cyngor Llyfrau. Cyhoeddwyd teitlau gydag apêl leol fel Atgofion Ceinewydd, Ar lethrau Ffair Rhos, Atgofion Cardi, Ar ymylon Cors Caron, Storïau glannau Ystwyth a Ceredigion – atlas hanesyddol yn y cyfnod cynnar. Flynyddoedd yn ddiweddarach parhawyd gyda’r traddodiad drwy gyhoeddi cyfrolau fel Bro Dafydd ap Gwilym, Crochan Ceredigion, Cyfoeth y Cardi a Pity the swagman. Bu cyfraniad Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i’r byd cyhoeddi llyfrau yng Nghymru yn un gwerthfawr.

Ann F. Evans

Posted - 24-02-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Penblwydd Hapus Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Eleni, mae’n hanner canrif ers i Jim Griffiths , AS Llafur dros Lanelli gael ei benodi  yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Cyn hynny, roedd Gweinidog yn y Swyddfa Gartref yn gyfrifol am faterion Cymreig ond penderfynodd y Prif Weinidog, Harold Wilson ddyrchafu’r rôl i lefel aelod o’r Cabinet. Dros  34 o flynyddoedd wedyn, ychwanegwyd at bwerau’r Ysgrifennydd Gwladol nes i’r rhan fwyaf ohonynt gael eu trosglwyddo i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Bellach yr Ysgrifennydd Gwladol sydd yn gyfrifol am faterion cyfansoddiadol, y berthynas gyda’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru, a materion yn ymwneud â Chymru sydd heb gael eu datganoli.
Mae 16 AS wedi cymryd y rôl, gyda 3 ohonynt (David Hunt , Paul Murphy  a Peter Hain ) yn y swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Barwn Crughywel (Nicholas Edwards), Ron Davies , a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol . Er taw dyn o Gymru oedd e, ac roedd e wedi bod yn Aelod Seneddol dros Gonwy, Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru hefyd.

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol wedi mynd ymlaen i swyddi dylanwadol eraill yn y byd gwleidyddol. Daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

Pum Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

 

YR ARCHIF WLEIDYDDOL GYMREIG
Gan fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi bod yn ffigwr mor bwysig ym myd gwleidyddiaeth Cymru, dyw hi ddim yn syndod bod papurau nifer o Ysgrifenyddion Gwladol yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig , yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae papurau Jim Griffiths, Barwn Cledwyn, Is-iarll Tonypandy, Yr Arglwydd Morris, yr Arglwydd Crughywel, Ron Davies a Peter Hain ar gael ar gyfer ymchwil. Yn ychwanegol i bapurau yn ymwneud â swydd yr Ysgrifennydd Gwladol, mae’r papurau yn adlewyrchu eu diddordebau ehangach. Er enghraifft, ceir deunydd ym mhapurau Jim Griffiths ynglŷn â sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn y 1960au a’i waith ar Yswiriant Gwladol yn y 1940au. Mae papurau Barwn Cledwyn yn cynnwys deunydd yn ymwneud â Thrychineb Aberfan, S4C, y Gymanwlad ac Amaeth, a phapurau Is-iarll Tonypandy yn cynnwys deunydd o’i gyfnod fel Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, yr Undeb Ewropeaidd a diddordebau elusennol. Mae papurau’r Arglwydd Morris yn cynnwys ystod eang o bynciau, gyda nifer o gyfnod Comisiwn Killbrandon a refferendwm datganoli Cymru yn 1979. Mae datganoli yn bwnc pwysig ym mhapurau Arglwydd Crughywel a Ron Davies tra bod blas rhyngwladol ar bapurau Peter Hain gyda llawer o ddeunydd yn ymwneud ag apartheid a materion rhyngwladol eraill.

Ers dechrau’r broses  o ddatganoli, mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau. Galwyd am ddileu’r swydd gan Uned y Cyfansoddiad yn 2001, a gan  yr Arglwydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd fel rhan o becyn newidiadau pellgyrhaeddol, gan fod rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud;

“Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nhŷ’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nhŷ’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ŵyr!”

Felly, wrth i swydd yr Ysgrifennydd Gwladol gyrraedd ei hanner cant mae ‘na gwestiwn gwirioneddol am ei dyfodol. O leiaf gyda phapurau rhai o ddeiliaid dylanwadol y swydd ar gael i ymchwilwyr trwy’r Archif Wleidyddol Gymreig, a mwy i ddod gobeithio, bydd ei hanes yn ddiogel.

Rob Phillips, Archifydd Cynorthwyol – Archif Wleidyddol Gymreig

Posted - 03-02-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Dewch Atom!

Rydym ni ar fin lansio prosiect gwirfoddoli newydd sbon – ac  os oes gennych ddiddordeb mewn digwyddiadau a phersonoliaethau Cymru’r ugeinfed ganrif – wel dyma  gyfle cyffrous ichi’n cynorthwyo i ychwanegu gwerth at gasgliad ffotograffau unigryw a gwerthfawr Geoff Charles.

Mae’r casgliad yn wirioneddol unigryw.  Bu Geoff Charles yn  gweithio fel ffoto-newyddiadurwr i amryw o bapurau newydd gan  gynnwys y ‘Wrexham Advertiser’, ‘Montgomreyshire Express’ a ‘Y Cymro’, o’r 1930au hyd at y 1970au. Dros y cyfnod hwn fe wnaeth ffafr fawr â ni’r Cymry drwy gofnodi’r  ffordd Gymreig o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn.  Bellach, mae’r casgliad o dros 120,000 o negyddion yn un o drysorau’r Llyfrgell ac yn adnodd amhrisiadwy ar gyfer awduron, darlledwyr, haneswyr, myfyrwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol.

 

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles - Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles – Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Er bod casgliad ffotograffau Geoff Charles eisoes wedi ei ddigido a’i gatalogio mewn setiau, mae nifer o ddisgrifiadau’r ffotograffau (a welir yn y catalog copi caled) heb eu cynnwys yn y catalog ar-lein eto. Bydd gwirfoddolwyr felly’n adysgrifio’r disgrifiadau i gronfa ddata a rhoi manylion ynghylch pryd yn union yr ymddangosodd y lluniau mewn papurau newydd.

Bydd cymal cyntaf y prosiect yn canolbwyntio ar:

  • ffotograffau Eisteddfodau Cenedlaethol yr Urdd (1950 – 1968),
  • ffotograffau yn ymwneud â rheilffyrdd, a
  • ffotograffau cyffredinol o 1939.

Wedi hyn, bydd cyfle i bori trwy ragor o hanes diwylliannol a diwydiannol yr ugeinfed ganrif, gan gynnwys cofnod ffotograffig amhrisiadwy Geoff Charles o gymuned dyffryn Tryweryn cyn ei boddi yn 1965.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Os na fedrwch ddod i adeilad y Llyfrgell yn Aberystwyth i weld y casgliad, beth am fynd ar-lein i bori drwyddo?  Os ydych yn adnabod rhai o’r unigolion yn y ffotograffau, cysylltwch â ni fel y gallwn ychwanegu at y wybodaeth sydd gennym.

Byddwch yn rhan o’n hymdrech ni i rannu’r casgliad pwysig hwn gyda’r byd!

Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd fel hyn, beth am i chwi wneud addewid bach gwerth chweil a rhoi cynnig ar fod yn wirfoddolwr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Pa well calennig i’w roi i’r hen sefydliad parchus hwn?

Mae cynllun gwirfoddoli’r Llyfrgell  yn cynnig amrywiaeth o dasgau a phrosiectau cyffrous a diddorol, o drawsysgrifio i roi trefn ar ddarluniau a dwstio llyfrau.  Cewch gyfle i ddysgu sgiliau a chwrdd â ffrindiau newydd wrth gynorthwyo’r Llyfrgell i wella ei gwasanaethau i ddefnyddwyr.

Ewch i’r dudalen ‘Am LlGC – Gwirfoddoli’ ar wefan y Llyfrgell am ragor o wybodaeth ac i weld y cyfleoedd cyfredol sydd ar gael ichi.

Os oes gennych unrhyw ymholiadau am wirfoddoli – byddwn yn falch o glywed gennych trwy e-bost: gwyneth.davies@llgc.org.uk

Gwyneth Davies

Posted - 17-01-2014 No Comments

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Caergrawnt, Rhydychen a’r Pedwar Llyfr

Pwy tybed sydd wedi gwneud yn ymdrech fwyaf i ymweld â’n harddangosfa boblogaidd, 4 Llyfr?

Yr wythnos hon daeth ugain o fyfyrwyr yr holl ffordd o adrannau Celteg Prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen i ymweld am y dydd â’r Llyfrgell. Wedi gweld yr arddangosfa yn oriel Hengwrt, daeth pawb ynghyd i’r Ystafell Addysg i fwynhau gweithdy ar lawysgrifau canoloesol, dan arweiniad yr Athro Paul Russell, Caergrawnt.

Gweithdy llawysgrifau
Yn dilyn sesiwn ar gadwraeth cyfrolau llawysgrif, cyflwynwyd nifer o drysorau i’r myfyrwyr ar ffurf ffacsimilïau.

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Trafododd yr Athro Russell destunau cyfraith Peniarth 28 a Llawysgrif Boston, a thaflodd ei fyfyrwraig ymchwil Myriah Williams oleuni newydd ar gynnwys Llyfr Du Caerfyrddin.

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Cafwyd cyfle i fwrw trem ar destunau Cymraeg a Lladin Historia Gruffud vab Kenan, ar gopi John Davies, Mallwyd o ddarnau coll Llawysgrif Hendregadredd, ac ar weithiau Lladin Gerallt Gymro. Esboniodd Benjamin Guy, un arall o fyfyrwyr Caergrawnt, arwyddocâd cynnwys Llyfr Llandaf, a chafwyd cyfraniadau pellach gan yr Athro Thomas Charles-Edwards, Rhydychen a Mr Daniel Huws, Aberystwyth.

Sut mae cloriannu llwyddiant digwyddiad o’r math hwn o safbwynt y Llyfrgell Genedlaethol?

Yn gyntaf, mae’n dod a chenhedlaeth newydd o ysgolheigion ieuainc wyneb-yn-wyneb â chyfrolau y maent wedi astudio eu cynnwys (mewn llyfrau, ac yn ddigidol) y tu hwnt i Gymru. Rhydd hyn gyfle iddynt eu gwerthfawrogi’n well.

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Yn ail, mae’n gyfle euraid i’r Llyfrgell Genedlaethol roi hyfforddiant i ddarpar ddefnyddwyr ar y dulliau gorau a mwyaf gofalus o drin a thrafod rhai o’n trysorau mwyaf bregus a gwerthfawr. Bydd hyn yn sicrhau parhad hir-dymor ein casgliadau.

Ac yn drydydd, mae’n gyfle da i drosglwyddo a rhannu gwybodaeth, a hynny rhwng ysgolheigion, myfyrwyr, staff y Llyfrgell, ac yn y man, y cyhoedd.

Bydd ysgolheictod diweddaraf yr Hen Brifysgolion yn cael ei rannu yfory gyda dosbarthiadau ysgolion cynradd Cymru, a hynny trwy gyfrwng ein Gwasanaeth Addysg. Dyna chwalu’r sôn am unrhyw dŵr ifori, a sicrhau’r buddsoddiad gorau yn addysg ein plant ar y naill law, a dyfodol ein casgliadau ar y llall.

Ceir ymateb myfyrwyr Caergrawnt i’r digwyddiad yma.

Maredudd ap Huw

Posted - 13-01-2014

Casgliadau / Digido

J. T. Job a Chadair Eisteddfod Pencader 1895

Cadair Eisteddfod Pencader 1895

Cadair Eisteddfod Pencader 1895

Ar ddechrau mis Awst cefais alwad ffôn yn cynnig rhoi cadair Eisteddfod Pencader 1895 yn ôl i’r pentref, ac yn holi a wyddwn am gartref addas iddi. Cyfeiriwyd at y ffaith taw J.T. Job oedd enillydd y gadair a bod ei deulu wedi rhoi’r gadair i Kathryn Jenkins ar ôl iddi orffen ei thraethawd MA amdano. Wedi trafod penderfynwyd y byddem yn cadw’r gadair yn yr Hen Gapel ym Mhencader, sydd bellach yn ganolfan gymunedol, lle gobeithir agor amgueddfa fechan yn y dyfodol agos.

Drwy gyd-ddigwyddiad llwyr, ‘roeddwn wedi sylwi ar erthygl am Eisteddfod Pencader 1895 wrth chwilio drwy wefan Papurau Newydd Cymru Arlein am ddeunydd marchnata i’r Llyfrgell ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Dinbych. Roedd yr erthygl yn enwi cartrefi a llefydd cyfarwydd i mi yn ardal Pencader a nodai enw’r bardd buddugol, J. T. Job, enw a oedd yn gyfarwydd i mi o’m gwaith ar y Bywgraffiadur Arlein.
Mi es ati ar unwaith i chwilio eto am yr erthygl yn y Brython Cymreig. Wrth chwilio ymhellach cefais hyd i lu o erthyglau’n cyfeirio at yr eisteddfod a’r gadair yn y Cambrian News and Merionethshire Standard, Celt (Bala), y Cardiff Times a’r London Kelt. Roedd nifer o’r rhain yn cynnwys rhestr gyflawn o’r buddugwyr. Yn eu plith roedd copïau o feirniadaethau’r beirniaid, ‘Gurnos’ (y Parch E. Gurnos Jones) (Tarian y Gweithiwr) a ‘Hawen’ (D. Adams) (Tarian y Gweithiwr).
Roedd nifer o erthyglau hefyd yn sôn am y dathlu yn Aberdâr pan ddychwelodd adref gyda’r gadair, ac yn cynnwys cerddi cyfarch (Tarian y Gweithwyr a’r Merthyr Times and Dowlais Times and Aberdare Echo), a chyfeiriadau at y ffaith iddo hefyd ddod yn ail agos am gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn yr un wythnos.
Chwiliais drwy gatalog ar-lein y Llyfrgell a darganfod bod rhai rhaglenni Eisteddfod Pencader yng nghasgliad y Llyfrgell, a chyffroi o weld bod yma gopi o raglen eisteddfod 1895.

Rhaglen eisteddfod Pencader 1895 - clawr bachRhaglen eisteddfod Pencader 1895

 

Image00002cropImage00001crop

 

Yna mi es ati i gopïo llinell o’r gerdd a ddyfynnwyd yn y beirniadaethau i weld a fyddai modd canfod y gerdd gyfan yn rhywle. Bu’n rhaid i mi droi at ‘Google’ y tro yma, a chanfod copi electronic anghyflawn o’r gerdd yn y Llenor, Hydref 1896, tt.17-24. Sut bynnag, mater bach oedd dod o hyd i’r copi print yn y Llyfrgell ar ôl dod o hyd i’r wybodaeth yma.

 

J. T. Job

J. T. Job

Darganfyddais lawer o fanylion personol am J. T. Job hefyd ar y we, yn cynnwys hanes ei weinidogaethau, adroddiadau ar ei briodas, a cherddi coffa a theyrngedau i’w wraig a’i blant. Arweiniodd fy chwilfrydedd mi ymhellach, a deuthum ar draws erthygl amdano yn y Traethodydd ar wefan Cylchgronau Cymru. Ond er i mi chwilio’n gyflym drwy gasgliad ffotograffau’r llyfrgell i geisio rhoi wyneb i’r enw ni lwyddais i gael gafael ar lun ohono yn y casgliadau. Sut bynnag, chwiliais drwy ddelweddau ‘Google’ ar y we a darganfod llun a gyhoeddwyd yn Barddas, rhifyn Gorffennaf/Awst 2004. Awdur yr erthygl oedd ei ŵyr, Dafydd Job, a llwyddais drwy ‘Google’ i gael gafael ar ei gyfeiriad e-bost. Anfonais neges ato, a chefais ateb o fewn oriau’n cynnwys lluniau o’i daid.

 

Mae’n rhyfedd meddwl nad oedd bron angen i mi symud o’m cadair i fedru darganfod yr holl wybodaeth yma – on’d yw digido yn wych?

Morfudd Nia Jones

 

Tags: , , , , , ,

Posted - 30-12-2013 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Ychwanegiad at bapurau Gwenallt

Gŵyr y mwyafrif o bobl ledled Cymru am gerddi David James Jones (‘Gwenallt’), a’i gasgliadau Ysgubau’r Awen (1939), Cnoi Cil (1942), Eples (1951), Gwreiddiau (1959) a chyfrol Y Coed a gyhoeddwyd wedi ei farw ym 1969.

Gwenallt yn hen ŵr

Gwenallt yn hen ŵr

Cedwir papurau Gwenallt, yn ohebiaeth, teipysgrifau a llawysgrifau o’i hunangofiant, drafftiau o’i nofelau a’i gerddi ynghyd â ffotograffau di-ri yn y Llyfrgell hon. Afraid dweud fod y papurau hyn wedi bod yn ffynhonnell werthfawr a defnyddiol i ymchwilwyr ac ysgolheigion ar hyd y blynyddoedd ers ei farw ym 1968, gyda sawl cyhoeddiad wedi dwyn ffrwyth o’u cynnwys.

Enillodd ddwy gadair genedlaethol – y gyntaf am awdl ‘Y mynach’ yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926, a’r ail am ‘Breuddwyd y bardd’ yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1931. Dewisodd cyn-Archesgob Caergaint, Rowan Williams, ddwy o gerddi Gwenallt, sef y soned ‘Pechod’ (‘Sin’) a’r gerdd rydd ‘Grawys’ (‘Lent’) i’w cyfieithu a’u cynnwys yn ei gyfrol o gerddi Headwaters (Rhydychen, 2008). Mae’r ddwy gerdd yn cynrychioli barddoniaeth o gyfnodau cynnar a diweddarach.

Yn ddiweddar, derbyniwyd dwy gyfrol ddiddorol iawn i’w hychwanegu at bapurau Gwenallt, a hynny trwy law Mr John Meredith, Bangor, mab y diweddar Barchedig John Ellis Meredith, gweinidog Capel y Tabernacl, Aberystwyth, cyfaill agos i Gwenallt, ac awdur y gyfrol Gwenallt: bardd crefyddol (1974).

Y Fendith

Y Fendith

Oddi fewn i’r naill gyfrol ceir nodiadau darlithoedd Gwenallt mewn llaw un sy’n amlwg yn tynnu ‘mlaen mewn oed, ysgrifen grynedig ambell waith, o bosib y nodiadau wedi eu sgrifennu tra’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ynddi ceir nodiadau yn Gymraeg a Saesneg ar Williams Pantycelyn a John Bunyan, ar Biwritaniaeth ac Arminiaeth ac amrywiol bynciau eraill. Yn y llall ceir cerddi o waith Gwenallt, mewn ysgrifen ofalus dwt, yn amlwg pan oedd yn llanc ifanc, o bosib pan oedd yn yr ysgol uwchradd efallai, neu yn fyfyriwr ifanc yn y brifysgol.

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Cerddi dwys, lled-grefyddol ydynt yn y bôn, sail efallai i’w gerddi mwyaf aeddfed, ond hefyd ceir rhai llinellau sionc ac ysbrydoledig, megis ‘Rhydyfelin’ ac ‘Y Ddawns’. Fodd bynnag, y peth diddorol am y gyfrol hon yw’r ffaith nad oes fawr neb wedi gweld na darllen y cerddi erioed, ar wahân i Mr John Ellis Meredith, pan luniodd y gyfrol sy’n trafod cerddi ei hen gyfaill. Dyma esiampl wych o ffrwyth ymchwil i un o feirdd amlycaf yr ugeinfed ganrif sydd yn awr ar gael i ymchwilwyr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Yng ngeiriau Rowan Williams roedd Gwenallt yn ‘massively influential presence in Welsh literary and intellectual life …’

 

Rhiannon Michaelson-Yeates & Ann Francis Evans

Posted - 16-12-2013 No Comments

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Y Nadolig cyntaf hwnnw

A hithau ar drothwy’r Nadolig, mae modd i ymwelwyr â’r Llyfrgell Genedlaethol weld ymddangosiad cyntaf stori’r Geni yn yr iaith Gymraeg.

Llyfr Coch Talgarth

Llyfr Coch Talgarth

Ers mis Hydref, bu ymwelwyr ag Aberystwyth yn mwynhau’r cyfle prin i weld trysorau cynnar llawysgrifol y Gymraeg ochr-yn-ochr â’i gilydd am y tro cyntaf, a hynny yn arddangosfa’r 4 Llyfr: Eiconau Cymraeg Ynghyd. Seren y sioe yw Llyfr Coch Hergest, sydd ar fenthyg o Goleg Iesu Rhydychen, ac sy’n cynnwys trysorau llenyddol seciwlar y Gymraeg, gan gynnwys Canu Llywarch Hen a’r Mabinogi. Ysgrifennwyd rhannau helaeth o Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410 gan ŵr o’r enw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, a hynny ar gyfer noddwr o’r enw Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe. Ond nid dyna’r unig Lyfr Coch sydd yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol eleni.

Lluniwyd Llyfr Coch Talgarth yntau ar drothwy Gwrthryfel Glyndŵr, eto gan Hywel Fychan, ond y tro hwn ar gyfer Rhys ap Thomas ab Einion, brawd i noddwr Llyfr Coch Hergest. Testunau crefyddol a geir yn y gyfrol femrwn o Dalgarth, ac mae’n llai o faint na’i chyfnither fawreddog o Hengwrt. Ar gyfer arddangosfa’r 4 Llyfr, agorwyd Llyfr Coch Talgarth i ddangos cyfieithiad i’r Gymraeg o hanes ymweliad Gabriel â Mair, hanes a gofnodir ym mhennod gyntaf yr Efengyl yn ôl Luc. Credir mai dyma’r copi cynharaf a erys o hanes y Geni yn y Gymraeg, wedi ei ysgrifennu ymron i ddwy ganrif cyn cyhoeddi Testament Salesbury a Beibl William Morgan.

Gobaith y Llyfrgell yw y bydd ymwelwyr â’r arddangosfa yn ceisio darllen geiriau’r llawysgrif, ac i’w cynorthwyo i wneud hynny, cyhoeddir y testun isod (wedi ei ddiweddaru rhyw ychydig):

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel at Fair, pan ddisgynnodd Iesu Grist yn ei bru:
Fe anfonwyd Gabriel angel, gan Dduw, i ddinas Galilea, yr hwn oedd ei enw Nazareth, at wyry briod i ŵr, yr hwn oedd ei enw Joseff o lwyth Dafydd (sef yw hynny o dylwyth Dafydd). Ac enw y forwyn oedd Mair. A myned i mewn a oruc [wnaeth] yr angel ati, a dywedyd wrthi,
“Henffych well Fair, gyflawn o ras, y mae yr Arglwydd gyda thi. Bendigedig wyt ti ymhlith y gwragedd …”

Maredudd ap Huw

Posted - 09-12-2013 No Comments

Casgliadau

Llyfr Oriau Llanbeblig

Llanbeblig 2Dyma lun, braidd yn amrwd o Lyfr Oriau Llanbeblig. Fe’i crëwyd tua 1390-1410. Mae ‘na nifer o ddelweddau yn y Llyfr., o bosib wedi eu llunio yn ardal Caernarfon, mewn llyfr a grëwyd yn Lloegr.  Mae’n ddelwedd a geir trwy orllewin Ewrop. Yma gwelir y Tad yn dal y Groes a’r Mab croeshoeliedig gyda’r Ysbryd Glan ar ffurf colomen yn cyhwfan uwchben y Groes. Y farn gyffredinol yw ceir yr esiampl gyntaf o’r ddelwedd yma yn eglwys Denis Sant ym Mharis yn y 12fed ganrif. Mae ‘na esiampl wych yn eglwys Saint-Macaire yn y Girond yn Ffrainc . Yma eto gwelir y Tad yn cynnal y Groes a’r Ysbryd Glan yn ddolen rhwng y ddau. Un peth i gofio am y ddelwedd yw nid addurn, neu lun prydferth yn unig yw. Mae gan y ddelwedd swyddogaeth. Mae’n cyfleu ystyr diwinyddol gymhleth a phwysig drwy gyfrwng gweledol. Mae’n portreadu’r Drindod, ydi, ac eto mae’n gwneud mwy na hynny. Mae hefyd yn cyfleu athrawiaeth ddiwinyddol. Yr hyn sy’n cael ei bortreadu yw’r hyn a elwir mewn iaith ddiwinyddol y Drindod Economaidd (Economic Trinity). Yr hyn mae’n cyfleu yw bod y Drindod gyfan yn glwm yn nrama’r Croesholiad. Mae’r Tad yn ddigyffro, yn llonydd, yn cynnal y Groes, yn cynnal Iesu yn ing yr artaith. Mae hyn yn cywiro’r syniad o batripasiaeth. hynny yw fod y Tad yn cyd-ddioddef gyda’r Mab ar y Groes.

Term technegol ar y ddelwedd yw Gorseddfainc Gras. Mae’r ddiwinyddiaeth sydd tu ôl i’r ddelwedd yn mynd yn ôl i Rabanus Maurus yn y 9fed ganrif. Gwnaeth yr awdur anhysbys a ddefnyddiodd yr enw ffug Honorius o Augustodunensis boblogeiddio syniad Rabanus Maurus yn ei Elucidarium (o’r 12fed Ganrif), sef fod y llyfr ar ffurf disgybl yn holi cwestiwn ac athro yn cynnig ateb. Yn yr Elucidarium mae’r disgybl yn holi’r athro sut bydd Duw yn ymddangos ar Ddydd y Farn. Mae’r athro’n ateb, bydd Duw yn ymddangos mewn gogoniant i’r etholedig, ond i’r colledig bydd yn ymddangos fel yr oedd ar y Groes. Cyfieithwyd yr Eleucidarium i’r Gymraeg yn ystod y 13eg Ganrif a cheir y testun yn Llyfr yr Ancr (Oxford Jesus MS 19).

Fel y crybwyllais ceir y ddelwedd mewn nifer o wledydd yn ystod y cyfnod yma. Yng Nghymru ceir y ddelwedd ar lawer ffurf ffenest liw Eglwys Rhychwyn Sant, Llanrhychwyn, dyddiedig i 1533; ar ffurf cerflun yn Eglwys Ffraid Santes, Llansanffraid Gwynllŵg a phres coffadwriaethol yn Eglwys Biwmares, Eglwysi Cybi Sant, Llangybi, Eglwys Llanddyfnan ac Eglwys Fair Santes, Dinbych y Pysgod.

Wyn Thomas

Posted - 18-11-2013 No Comments

Casgliadau

Trysorau ymysg y casgliadau: cynlluniau Alyna Hughes

Logo Archifau CYmraegLawnsiwyd yr ymgyrch genedlaethol i godi ymwybyddiaeth am archifau, Archwiliwch Eich Archif, ar 14 Tachwedd yma yng Nghymru. Yn y blog yma cawn glywed hanes profiadau archifydd wrth archwilio rhai o’r casgliadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

Hwyrach fy mod i’n gor-ddweud wrth gymharu gweithio yma’n y Llyfrgell i fod yn gydymaith i Ddoctor arbennig ar ei Dardis.

Ychydig fisoedd yn ôl treuliais beth amser yn gweithio ar amryw gasgliadau yn yr Adran Archifau. Yn ystod y cyfnod hwn, teithiais nôl ugain mlynedd a mynd tu ôl i’r llenni gyda chwmni teledu Teliesyn, cyn teithio ymhellach fyth mewn amser i’r 1920’au gyda’r Newport Playgoers Society. Wedi hynny, teithiais drwy’r 1950’au hwyr hyd ganol yr 1980’au pan euthum ar daith gyda’r Caricature Theatre.

Ond wrth i mi eistedd yng nghwmni’r nofelydd Cledwyn Hughes, cefais fy hun yn annisgwyl mewn sioe ffasiwn o’r 1940’au. Roedd Alyna Hughes, gwraig y nofelydd, yn gynllunydd dillad uchel ei pharch (Alyna City Dress Designer), ac ymddengys fod ei gŵr wedi defnyddio llyfr a ddefnyddiwyd ganddi ar un adeg ar gyfer ei ‘chreadigaethau’ fel llyfr lloffion i’w dorion papur newydd.

Mae’r manylder yn y lluniau yma yn anhygoel. Amrywia’r cynlluniau o sgetsys o’r ffrog yn unig, i sgetsys o ferched yn eu gwisgo gyda cholur arnynt. Nodir y defnydd ar gyfer y ffrogiau ac mae cyfeiriadau hyfryd at y lliwiau mae wedi eu defnyddio, rhai fel ‘strawberry pink’. Rhoddodd enwau arbennig fel ‘Anemone’, ‘Red letter day’ a ‘Forget me not’ i’w chreadigaethau. Mae’n ddiddorol hefyd gweld pa rai a werthwyd, a pha rai oedd yn boblogaidd, ac iddi gynhyrchu’r rhain dro ar ôl tro.

Cynlluniwyd y ffrogiau yma adeg yr Ail Ryfel Byd, pan oedd ofn, blinder, ac efallai ychydig o gasineb wedi cydio yn ein gwlad, ac rwy’n meddwl ei fod yn gysur gwybod yn ystod y cyfnod hwn o ansicrwydd, fod rhywun yn creu pethau mor hardd.

Rhyfedd meddwl os na fyddai wedi bod mor garedig â gadael i’w gŵr ddefnyddio’i llyfr cynllunio fel llyfr lloffion, mae’n bosib na fyddwn i wedi canfod fy hun yn y sioe ffasiwn yma!

Mae gymaint o drysorau i’w cael ymhlith y casgliadau sydd o fewn y muriau hyn, ac weithiau gellir canfod rhywbeth gwerthfawr yng nghanol y trysorau. Ymddengys felly, os nad oes gennych chi Dardis, mae cadair cyfrifiadur sy’n troi yn gwneud y tro! (neu un o’r cadeiriau cyfforddus sydd ddim yn troi yn Ystafell Ddarllen y De yn y Llyfrgell!)

Emma Towner

http://archiveswales.org.uk/fileadmin/arcw/images/Explore_your_archive/Web_bilingual_explored.jpg

← Older Posts Newer Posts →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog

Subscribe2