Blog - Casgliadau

Postiwyd - 30-12-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Ychwanegiad at bapurau Gwenallt

Gŵyr y mwyafrif o bobl ledled Cymru am gerddi David James Jones (‘Gwenallt’), a’i gasgliadau Ysgubau’r Awen (1939), Cnoi Cil (1942), Eples (1951), Gwreiddiau (1959) a chyfrol Y Coed a gyhoeddwyd wedi ei farw ym 1969.

Gwenallt yn hen ŵr

Gwenallt yn hen ŵr

Cedwir papurau Gwenallt, yn ohebiaeth, teipysgrifau a llawysgrifau o’i hunangofiant, drafftiau o’i nofelau a’i gerddi ynghyd â ffotograffau di-ri yn y Llyfrgell hon. Afraid dweud fod y papurau hyn wedi bod yn ffynhonnell werthfawr a defnyddiol i ymchwilwyr ac ysgolheigion ar hyd y blynyddoedd ers ei farw ym 1968, gyda sawl cyhoeddiad wedi dwyn ffrwyth o’u cynnwys.

Enillodd ddwy gadair genedlaethol – y gyntaf am awdl ‘Y mynach’ yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926, a’r ail am ‘Breuddwyd y bardd’ yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1931. Dewisodd cyn-Archesgob Caergaint, Rowan Williams, ddwy o gerddi Gwenallt, sef y soned ‘Pechod’ (‘Sin’) a’r gerdd rydd ‘Grawys’ (‘Lent’) i’w cyfieithu a’u cynnwys yn ei gyfrol o gerddi Headwaters (Rhydychen, 2008). Mae’r ddwy gerdd yn cynrychioli barddoniaeth o gyfnodau cynnar a diweddarach.

Yn ddiweddar, derbyniwyd dwy gyfrol ddiddorol iawn i’w hychwanegu at bapurau Gwenallt, a hynny trwy law Mr John Meredith, Bangor, mab y diweddar Barchedig John Ellis Meredith, gweinidog Capel y Tabernacl, Aberystwyth, cyfaill agos i Gwenallt, ac awdur y gyfrol Gwenallt: bardd crefyddol (1974).

Y Fendith

Y Fendith

Oddi fewn i’r naill gyfrol ceir nodiadau darlithoedd Gwenallt mewn llaw un sy’n amlwg yn tynnu ‘mlaen mewn oed, ysgrifen grynedig ambell waith, o bosib y nodiadau wedi eu sgrifennu tra’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ynddi ceir nodiadau yn Gymraeg a Saesneg ar Williams Pantycelyn a John Bunyan, ar Biwritaniaeth ac Arminiaeth ac amrywiol bynciau eraill. Yn y llall ceir cerddi o waith Gwenallt, mewn ysgrifen ofalus dwt, yn amlwg pan oedd yn llanc ifanc, o bosib pan oedd yn yr ysgol uwchradd efallai, neu yn fyfyriwr ifanc yn y brifysgol.

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Cerddi dwys, lled-grefyddol ydynt yn y bôn, sail efallai i’w gerddi mwyaf aeddfed, ond hefyd ceir rhai llinellau sionc ac ysbrydoledig, megis ‘Rhydyfelin’ ac ‘Y Ddawns’. Fodd bynnag, y peth diddorol am y gyfrol hon yw’r ffaith nad oes fawr neb wedi gweld na darllen y cerddi erioed, ar wahân i Mr John Ellis Meredith, pan luniodd y gyfrol sy’n trafod cerddi ei hen gyfaill. Dyma esiampl wych o ffrwyth ymchwil i un o feirdd amlycaf yr ugeinfed ganrif sydd yn awr ar gael i ymchwilwyr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Yng ngeiriau Rowan Williams roedd Gwenallt yn ‘massively influential presence in Welsh literary and intellectual life …’

 

Rhiannon Michaelson-Yeates & Ann Francis Evans

Postiwyd - 16-12-2013 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Y Nadolig cyntaf hwnnw

A hithau ar drothwy’r Nadolig, mae modd i ymwelwyr â’r Llyfrgell Genedlaethol weld ymddangosiad cyntaf stori’r Geni yn yr iaith Gymraeg.

Llyfr Coch Talgarth

Llyfr Coch Talgarth

Ers mis Hydref, bu ymwelwyr ag Aberystwyth yn mwynhau’r cyfle prin i weld trysorau cynnar llawysgrifol y Gymraeg ochr-yn-ochr â’i gilydd am y tro cyntaf, a hynny yn arddangosfa’r 4 Llyfr: Eiconau Cymraeg Ynghyd. Seren y sioe yw Llyfr Coch Hergest, sydd ar fenthyg o Goleg Iesu Rhydychen, ac sy’n cynnwys trysorau llenyddol seciwlar y Gymraeg, gan gynnwys Canu Llywarch Hen a’r Mabinogi. Ysgrifennwyd rhannau helaeth o Lyfr Coch Hergest rhwng tua 1382 a 1410 gan ŵr o’r enw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, a hynny ar gyfer noddwr o’r enw Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe. Ond nid dyna’r unig Lyfr Coch sydd yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol eleni.

Lluniwyd Llyfr Coch Talgarth yntau ar drothwy Gwrthryfel Glyndŵr, eto gan Hywel Fychan, ond y tro hwn ar gyfer Rhys ap Thomas ab Einion, brawd i noddwr Llyfr Coch Hergest. Testunau crefyddol a geir yn y gyfrol femrwn o Dalgarth, ac mae’n llai o faint na’i chyfnither fawreddog o Hengwrt. Ar gyfer arddangosfa’r 4 Llyfr, agorwyd Llyfr Coch Talgarth i ddangos cyfieithiad i’r Gymraeg o hanes ymweliad Gabriel â Mair, hanes a gofnodir ym mhennod gyntaf yr Efengyl yn ôl Luc. Credir mai dyma’r copi cynharaf a erys o hanes y Geni yn y Gymraeg, wedi ei ysgrifennu ymron i ddwy ganrif cyn cyhoeddi Testament Salesbury a Beibl William Morgan.

Gobaith y Llyfrgell yw y bydd ymwelwyr â’r arddangosfa yn ceisio darllen geiriau’r llawysgrif, ac i’w cynorthwyo i wneud hynny, cyhoeddir y testun isod (wedi ei ddiweddaru rhyw ychydig):

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel i Fair

Rhybudd Gabriel at Fair, pan ddisgynnodd Iesu Grist yn ei bru:
Fe anfonwyd Gabriel angel, gan Dduw, i ddinas Galilea, yr hwn oedd ei enw Nazareth, at wyry briod i ŵr, yr hwn oedd ei enw Joseff o lwyth Dafydd (sef yw hynny o dylwyth Dafydd). Ac enw y forwyn oedd Mair. A myned i mewn a oruc [wnaeth] yr angel ati, a dywedyd wrthi,
“Henffych well Fair, gyflawn o ras, y mae yr Arglwydd gyda thi. Bendigedig wyt ti ymhlith y gwragedd …”

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 09-12-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

Llyfr Oriau Llanbeblig

Llanbeblig 2Dyma lun, braidd yn amrwd o Lyfr Oriau Llanbeblig. Fe’i crëwyd tua 1390-1410. Mae ‘na nifer o ddelweddau yn y Llyfr., o bosib wedi eu llunio yn ardal Caernarfon, mewn llyfr a grëwyd yn Lloegr.  Mae’n ddelwedd a geir trwy orllewin Ewrop. Yma gwelir y Tad yn dal y Groes a’r Mab croeshoeliedig gyda’r Ysbryd Glan ar ffurf colomen yn cyhwfan uwchben y Groes. Y farn gyffredinol yw ceir yr esiampl gyntaf o’r ddelwedd yma yn eglwys Denis Sant ym Mharis yn y 12fed ganrif. Mae ‘na esiampl wych yn eglwys Saint-Macaire yn y Girond yn Ffrainc . Yma eto gwelir y Tad yn cynnal y Groes a’r Ysbryd Glan yn ddolen rhwng y ddau. Un peth i gofio am y ddelwedd yw nid addurn, neu lun prydferth yn unig yw. Mae gan y ddelwedd swyddogaeth. Mae’n cyfleu ystyr diwinyddol gymhleth a phwysig drwy gyfrwng gweledol. Mae’n portreadu’r Drindod, ydi, ac eto mae’n gwneud mwy na hynny. Mae hefyd yn cyfleu athrawiaeth ddiwinyddol. Yr hyn sy’n cael ei bortreadu yw’r hyn a elwir mewn iaith ddiwinyddol y Drindod Economaidd (Economic Trinity). Yr hyn mae’n cyfleu yw bod y Drindod gyfan yn glwm yn nrama’r Croesholiad. Mae’r Tad yn ddigyffro, yn llonydd, yn cynnal y Groes, yn cynnal Iesu yn ing yr artaith. Mae hyn yn cywiro’r syniad o batripasiaeth. hynny yw fod y Tad yn cyd-ddioddef gyda’r Mab ar y Groes.

Term technegol ar y ddelwedd yw Gorseddfainc Gras. Mae’r ddiwinyddiaeth sydd tu ôl i’r ddelwedd yn mynd yn ôl i Rabanus Maurus yn y 9fed ganrif. Gwnaeth yr awdur anhysbys a ddefnyddiodd yr enw ffug Honorius o Augustodunensis boblogeiddio syniad Rabanus Maurus yn ei Elucidarium (o’r 12fed Ganrif), sef fod y llyfr ar ffurf disgybl yn holi cwestiwn ac athro yn cynnig ateb. Yn yr Elucidarium mae’r disgybl yn holi’r athro sut bydd Duw yn ymddangos ar Ddydd y Farn. Mae’r athro’n ateb, bydd Duw yn ymddangos mewn gogoniant i’r etholedig, ond i’r colledig bydd yn ymddangos fel yr oedd ar y Groes. Cyfieithwyd yr Eleucidarium i’r Gymraeg yn ystod y 13eg Ganrif a cheir y testun yn Llyfr yr Ancr (Oxford Jesus MS 19).

Fel y crybwyllais ceir y ddelwedd mewn nifer o wledydd yn ystod y cyfnod yma. Yng Nghymru ceir y ddelwedd ar lawer ffurf ffenest liw Eglwys Rhychwyn Sant, Llanrhychwyn, dyddiedig i 1533; ar ffurf cerflun yn Eglwys Ffraid Santes, Llansanffraid Gwynllŵg a phres coffadwriaethol yn Eglwys Biwmares, Eglwysi Cybi Sant, Llangybi, Eglwys Llanddyfnan ac Eglwys Fair Santes, Dinbych y Pysgod.

Wyn Thomas

Postiwyd - 18-11-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

Trysorau ymysg y casgliadau: cynlluniau Alyna Hughes

Logo Archifau CYmraegLawnsiwyd yr ymgyrch genedlaethol i godi ymwybyddiaeth am archifau, Archwiliwch Eich Archif, ar 14 Tachwedd yma yng Nghymru. Yn y blog yma cawn glywed hanes profiadau archifydd wrth archwilio rhai o’r casgliadau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru:

Hwyrach fy mod i’n gor-ddweud wrth gymharu gweithio yma’n y Llyfrgell i fod yn gydymaith i Ddoctor arbennig ar ei Dardis.

Ychydig fisoedd yn ôl treuliais beth amser yn gweithio ar amryw gasgliadau yn yr Adran Archifau. Yn ystod y cyfnod hwn, teithiais nôl ugain mlynedd a mynd tu ôl i’r llenni gyda chwmni teledu Teliesyn, cyn teithio ymhellach fyth mewn amser i’r 1920’au gyda’r Newport Playgoers Society. Wedi hynny, teithiais drwy’r 1950’au hwyr hyd ganol yr 1980’au pan euthum ar daith gyda’r Caricature Theatre.

Ond wrth i mi eistedd yng nghwmni’r nofelydd Cledwyn Hughes, cefais fy hun yn annisgwyl mewn sioe ffasiwn o’r 1940’au. Roedd Alyna Hughes, gwraig y nofelydd, yn gynllunydd dillad uchel ei pharch (Alyna City Dress Designer), ac ymddengys fod ei gŵr wedi defnyddio llyfr a ddefnyddiwyd ganddi ar un adeg ar gyfer ei ‘chreadigaethau’ fel llyfr lloffion i’w dorion papur newydd.

Mae’r manylder yn y lluniau yma yn anhygoel. Amrywia’r cynlluniau o sgetsys o’r ffrog yn unig, i sgetsys o ferched yn eu gwisgo gyda cholur arnynt. Nodir y defnydd ar gyfer y ffrogiau ac mae cyfeiriadau hyfryd at y lliwiau mae wedi eu defnyddio, rhai fel ‘strawberry pink’. Rhoddodd enwau arbennig fel ‘Anemone’, ‘Red letter day’ a ‘Forget me not’ i’w chreadigaethau. Mae’n ddiddorol hefyd gweld pa rai a werthwyd, a pha rai oedd yn boblogaidd, ac iddi gynhyrchu’r rhain dro ar ôl tro.

Cynlluniwyd y ffrogiau yma adeg yr Ail Ryfel Byd, pan oedd ofn, blinder, ac efallai ychydig o gasineb wedi cydio yn ein gwlad, ac rwy’n meddwl ei fod yn gysur gwybod yn ystod y cyfnod hwn o ansicrwydd, fod rhywun yn creu pethau mor hardd.

Rhyfedd meddwl os na fyddai wedi bod mor garedig â gadael i’w gŵr ddefnyddio’i llyfr cynllunio fel llyfr lloffion, mae’n bosib na fyddwn i wedi canfod fy hun yn y sioe ffasiwn yma!

Mae gymaint o drysorau i’w cael ymhlith y casgliadau sydd o fewn y muriau hyn, ac weithiau gellir canfod rhywbeth gwerthfawr yng nghanol y trysorau. Ymddengys felly, os nad oes gennych chi Dardis, mae cadair cyfrifiadur sy’n troi yn gwneud y tro! (neu un o’r cadeiriau cyfforddus sydd ddim yn troi yn Ystafell Ddarllen y De yn y Llyfrgell!)

Emma Towner

http://archiveswales.org.uk/fileadmin/arcw/images/Explore_your_archive/Web_bilingual_explored.jpg

Postiwyd - 04-11-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

T. Rowland Hughes (1903-1949)

Picture 785

T. Rowland Hughes

Saith deg mlynedd i eleni cyhoeddwyd y nofel Gymraeg adnabyddus O law i law gan gwmni cyhoeddi Hughes a’i Fab, Wrecsam. Brodor o Lanberis oedd yr awdur, sef T. Rowland Hughes. Yn ystod ei oes cymharol fer cyhoeddodd bump o nofelau yn ogystal â chyfrolau o ddramâu a barddoniaeth. Ond nid trafod ei waith yw fy mwriad yn y llith hon ond yn hytrach sôn ychydig am y rhodd dderbyniodd y Llyfrgell yn ddiweddar a fydd yn sicr o fod o ddiddordeb i ymchwilwyr presennol yn ogystal â rhai’r dyfodol.

Ychydig wythnosau yn ôl cefais neges e-bost gan ddisgynnydd Eirene, diweddar briod T. Rowland Hughes. Dywedodd ei fod wedi etifeddu cyfran o lyfrgell yr awdur ac a fyddai gan y Llyfrgell Genedlaethol ddiddordeb ei derbyn yn rhodd? Trefnais ddiwrnod cyfleus i’w gweld a chan fod y teulu’n byw ger aber Afon Hafren roedd yn rhaid i mi a chydweithiwr gychwyn yn blygeiniol y bore hwnnw.

Blog T Rowland Hughes 4i

Llyfrau o’r casgliad

Treuliodd y ddau ohonom rai oriau yn archwilio’r casgliad. Gwelwyd bod arysgrif ar bob llyfr ac felly gellir olrhain ei ddeunydd darllen o Form VI, Llanberis ag Angorfa, Well Street, Llanberis hyd at UCNW, Bangor, Jesus College, Oxford ac ymlaen. Brithir y casgliad â gweithiau H. G. Wells, Max Beerbohm, Hilda Vaughan, H. E. Bates a W. H. Auden.

Ceir llyfrau gan awduron a oedd hefyd yn gyfeillion iddo pan yn gweithio i’r Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig yng Nghaerdydd. Yn eu mysg Jack Jones, Yr Athro Gwyn Jones, Llewelyn Wyn Griffith a’r dramodydd Phillip Burton. Fel arfer bydd cyfarchiad ar y rhain: ‘To TRH the chaired Bard of Wales, 1937 with best wishes – Jack’; ‘To TRH, poet and friend from Gwyn [Jones]‘. Dysgwn felly ychydig am gylch ffrindiau yr awdur.

Erbyn dechrau’r 1940au roedd T. Rowland Hughes yn brwydro yn erbyn effeithiau clefyd sglerosis ymledol. O wybod hyn ingol yw cyfarchiad Jack Jones ar un o’i lyfrau ‘A happy new year and may you go from strength to strength, affectionately – Jack’. O fewn ychydig amser roedd ‘y dewraf o’n hawduron’ yn ôl R. Williams Parry yn ei fedd.

The open road gan T. Rowland Hughes, wedi ei lofnodi gan yr awdur

The open road gan T. Rowland Hughes, wedi ei lofnodi gan yr awdur

Bellach mae’r casgliad ar gael i’w gweld yn rhad ac am ddim i bwy bynnag sydd â diddordeb.

Gwyn Tudur Davies

Postiwyd - 21-10-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Blasu’r gorffennol

Tybed a ydych chi, fel fi, wedi bod yn mwynhau gwylio’r gyfres ddiweddar o’r rhaglen goginio The Great British Bake Off ar BBC2? Er nad wyf yn arbenigo mewn coginio na phobi, rwy’n mwynhau gwneud ambell deisen siocled neu fara brith, dim byd sy’n rhy gymhleth! Felly, roeddwn i’n eithaf cyffrous pan gefais fy nhasg ddiweddar o ddigido Llawysgrif Peniarth 513D. Cyfrol o ryseitiau coginio a meddyginiaethol yw hon. Fe’i hysgrifennwyd mewn Saesneg ac fe gasglwyd y ryseitiau gan Meryell Williams o Ystâd Ystumcolwyn, Meifod tua diwedd y 17eg ganrif. O edrych yn fras ar y cynnwys, meddyliais yn syth y byddai’n ddiddorol ceisio dilyn un o’r ryseitiau i weld a fydden i’n medru llwyddo i greu rhywbeth bwytadwy.

Mae’r llawysgrif hon yn adlewyrchu’r math o brydau a fyddai’n cael eu coginio yn nhai uchelwyr ei chyfnod. Mae nifer o’r ryseitiau ar gyfer prydau gwahanol iawn i’r rhai y byddwn ni’n eu coginio heddiw, o ran cynnwys ac arddull. Roedd nifer o’r cynhwysion yn ddieithr i mi e.e. gumdragon (gwm dragant/draenen y geifr), ac eraill yn anodd ei darllen oherwydd y llawysgrifen. Yn ffodus, mae detholiad o’r ryseitiau hyn wedi eu cyfieithu i’r Gymraeg yn y llyfr Gwraig orau o’r Gwragedd gan Dr Enid Pierce Roberts (Gwasg Pantycelyn), a bu hwn yn help mawr i mi wrth ddewis rysáit.

"Lemon Bisketts", NLW MS 513D, tud. 91Pa rysáit, felly? Wel, ‘doedd yr un am sut i baratoi Pen Mochyn ddim yn apelio rywsut, na’r Pwdin Traed Llo ‘chwaith, a doeddwn i ddim yn gallu dychmygu ‘stiwio’ Adar y To, felly mi benderfynais geisio dilyn rysáit y “Lemon Bisketts” neu’r Bisgedi Lemwn. Mae’r rysáit hon yn ymddangos yn weddol syml o’i chymharu â rhai o’r lleill e.e. Bisgedi Safwy (Savoy Bisketts) a oedd yn gofyn am droi’r gymysgedd am 2 awr!!

Y cynhwysion: 3 gwynnwy, pil lemwn wedi ei falu, a siwgr.

Y camau:

  1. Curo’r gwynnwy. (Doedd dim son am faint o amser oedd angen curo’r gwynnwy, felly mi wnes i guro nes bod y gymysgedd yn weddol gadarn).
  2. Ychwanegu’r pil lemwn i’r gymysgedd. (Roedd y rysáit yn gofyn i falu’r lemwn (“mince the peele…”), felly mi nes i ratio’r lemwn, wedyn ei wasgu gyda phen rholbren).
  3. Ychwanegu digon o siwgr i wneud y gymysgedd yn bast ysgafn a’i rholio gyda rholbren cyn ei dorri i wahanol siapiau. Taenu siwgr ar bapur a gosod y bisgedi arno. (Ar ôl ychwanegu tua 800g o siwgr arferol, roedd y gymysgedd dal yn wlyb iawn, felly ychwanegais 400g o siwgr eisin ato, ond doedd y gymysgedd dal ddim yn ddigon cadarn i’w rolio, felly, yn hytrach, mi wnes osod llwyeidiau o’r gymysgedd yn syth ar y papur).
  4. Paentio dŵr a siwgr ar y bisgedi i roi sglein arnynt a’u crasu (Doedd dim sôn am ble i’w crasu, nac ar ba dymheredd ac am ba hyd, felly rhoddais hwy yn y ffwrn ar dymheredd o 160°C am tua 25 munud a gobeithio am y gorau!).

DSC05052hanner seisWn i ddim ai dyma’r hyn ‘roedd Meryell Williams yn golygu, ond fel y roeddwn yn disgwyl o ddarllen y rysáit, roedd y canlyniad yn fwy fel meringues bach na ‘bisgedi’, ac rwy’n credu y byddan nhw’n gweddu yn well i’w bwyta fel pwdin gyda ffrwythau a hufen a.y.b.

Os ydych chi am fentro i ddilyn rhai o ryseitiau o lawysgrif Meryell Williams, bydd y gyfrol i’w gweld ar ein gwefan yn fuan…

Siân Medi Davies, Uned Metadata Digido, Llyfryddiaeth Hanesyddol Cymru a Safonau

 

Postiwyd - 07-10-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Trysorau Rhydychen

Ugain mlynedd yn ôl, roeddwn yn cychwyn ar gwrs Efrydiau Celtaidd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen dan arweiniad doeth yr Athro D. Ellis Evans, cawr o ysgolhaig, Cymro twymgalon, a gŵr a fu yn ei dro yn Is-lywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Ef a’m harweiniodd gyntaf i edrych ar gynnwys Llyfr Coch Hergest, un o drysorau Coleg Iesu, a’r mwyaf a’r godidocaf o lawysgrifau Cymraeg yr Oesau Canol.

Llyfr Coch Hergest2

Hawlfraint Coleg Iesu, Rhydychen. Trwy ganiatad.

Yn y gyfrol honno y ceir englynion chwedl Llywarch Hen, marwnad Llywelyn ap Gruffudd gan Gruffudd ap yr Ynad Coch, testun cynharaf Meddygon Myddfai, a’r unig gopi o chwedl Breuddwyd Rhonabwy. Yn y Llyfr Coch hefyd, yn llaw Hywel Fychan, ceir Pedair Cainc y Mabinogi, ein chwedlau brodorol hynod.

Yn Rhydychen y cefais gyflwyniad i gynnwys y Llyfr Coch, ond ni fydd raid i chwi adael Cymru i fwynhau’r un fraint tros y chwe mis nesaf. Ddiwedd yr wythnos hon, bydd Llyfr Coch Hergest – un o brif drysorau Cymru – yn teithio i Aberystwyth ar gyfer arddangosfa newydd y 4 Llyfr. Hwn fydd ail ymweliad y llawysgrif â thir a daear Cymru ers ei halltudiaeth i Loegr ym 1701.

Ysywaeth, ddiwrnod wedi’r daith, cynhelir angladd yr Athro Ellis Evans ger Rhydychen. A dyna gyfannu cylch o ugain mlynedd, ac wythnos y llon a’r lleddf.

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 04-10-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

“Byddin Gymreig yn y maes” a sefydlu’r Corfflu Cymreig yn 1914

Diddorol ydoedd darllen blog cydweithiwr i mi peth amser yn ôl bellach, yn sôn am ei waith yn catalogio pamffledi o gasgliad Gladstone yma yn y Llyfrgell, ac yn arbennig, pamffled yn dwyn y teitl “Through terror to triumph!”.  Copi o araith David Lloyd George oedd hon a draddododd fel Canghellor y Trysorlys ar 19 Medi 1914 yn Neuadd y Frenhines yn Langham Place, Llundain.  Er nad yw’r adeilad yn bodoli bellach wedi iddo gael ei ddifrodi yn ystod y Blitz yn 1941, pan oedd y wlad ynghanol erchyllterau’r Ail Ryfel Byd, mae’r hyn a glywyd yno 99 mlynedd yn ôl o arwyddocâd enfawr i hanes Cymru yn ystod y Rhyfel Mawr.

Byrdwn yr araith oedd ceisio cyfiawnhau cyfrifoldeb Prydain i amddiffyn y cenhedloedd bychain megis Gwlad Belg a Serbia – “the little five-foot-five nations” fel y cyfeiriodd Lloyd George atynt yn ei araith, ond yr hyn a ddywedodd tua diwedd ei araith sydd am gymryd fy sylw yn y blog yma.

“ Wales must continue doing her duty.  I should like to see a Welsh Army in the field.  I should like to see the race that faced the Norman for hundreds of years in a struggle for freedom, the race that helped to win Crecy, the race that fought for a generation under Glendower against the greatest captain in Europe – I should like to see that race give a good taste of its quality in this struggle in Europe; and they are going to do it. ”

Dyna union eiriau’r Cymro a oedd yn mesur ond ryw bum troedfedd a phum modfedd o daldra ei hun, ac wrth iddo gyhoeddi y byddai’n hoffi gweld byddin Gymreig yn y maes, mi dderbyniodd gymeradwyaeth hirfaith oddi wrth y gynulleidfa.  Roedd yr hyn a ddywedodd yn gydnaws â theimladau’r genedl ar y pryd gyda mynegiant o undod cenedlaethol yn dilyn sefydlu Prifysgol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru.

blog001_m

Clawr blaen a detholiad o dudalen 13 o gyfieithiad o’r araith a draddododd David Lloyd George yn Neuadd y Frenhines ar 19 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C113/9)

Ond, beth a ddaeth o hyn?  Deuddydd yn ddiweddarach, dechreuwyd rhoi’r geiriau hynny ar waith mewn cynhadledd a gynhaliwyd yn 11 Stryd Downing gydag ychydig o Gymry blaenllaw yn bresennol.  Yno, ffurfiwyd pwyllgor dros dro, a chyn diwedd y mis, trefnwyd Cynhadledd Genedlaethol ganddynt yng Nghaerdydd er mwyn lansio Cynllun ar gyfer y Corfflu Cymreig gydag Iarll Plymouth yn Gadeirydd ac Owen W. Owen yn Ysgrifennydd.  Gyda bron i ddwy fil o wahoddedigion yn cynrychioli Cymry ar bob lefel, addawyd y byddai Cymru ynghyd â Sir Fynwy yn codi Corfflu cyfan a hynny gyda sêl bendith yr Arglwydd Kitchener, Ysgrifennydd Gwladol dros Ryfel.

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914. (Welsh Army Corps Records, C11/1)

Copi carbon o ddalen cyntaf llythyr a ddanfonodd Owen W. Owen at y Cadfridog Syr W. Henry Mackinnon, y General Officer Commanding-in-Chief trannoeth y Gynhadledd yn Park Hall, Caerdydd ar 29 Medi 1914.
(Welsh Army Corps Records, C11/1)

 

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf o’r Pwyllgor Gwaith Cenedlaethol ar 2 Hydref 1914 yn y Llysoedd Barn yng Nghaerdydd ac erbyn y 10fed o’r mis, cyhoeddwyd i’r General Officer Commanding-in-Chief dros Reolaeth Orllewinol lythyr wrth y Swyddfa Ryfel yn awdurdodi’r Pwyllgor i godi Corfflu Cymreig o ddwy Adran.  Erbyn diwedd Chwefror 1915, roedd gan y Corfflu Cymreig 20,000 o ddynion – digon i godi’r Adran gyntaf, a ddaeth i’w adnabod yn derfynol fel y 38th (Welsh) Division.

Yma yn y Llyfrgell, ceir archif y Corfflu Cymreig a ddaeth yn rhodd wrth weddw Owen William Owen, CBE yn 1930.  Mae’r casgliad wedi’i rhannu’n dri grŵp – gohebiaeth, cyfrifon a thendrau ar gyfer dillad ac angenrheidiau wrth iddynt sefydlu’r Corfflu; ceisiadau ar gyfer comisiwn; a phapurau gweinyddol.  Wrth fynd trwy’r casgliad cyfan o 167 bocs, 5 cyfrol, 3 rholyn ac un ffolder, ceir darlun llawn o waith a chyraeddiadau’r Corfflu Cymreig rhwng 1914 a 1921.

Mi ddewiswyd yr archif fel un o’r casgliadau fyddai’n cael ei ddigido yn ei chyfanrwydd ar gyfer project sy’n cael ei hariannu gyda Jisc sef Rhyfel Byd Cyntaf a’r profiad Cymreig, 1914-1918.  Cyn diwedd eleni, bydd modd byseddu trwy’r casgliad cyfan o unrhyw le yn y byd pan fydd gwefan y project wedi’i lansio.

D. Rhys Davies

Isadran Digido, Disgrifio a Derbynion Etifeddol

Tagiau: ,

Postiwyd - 09-09-2013 Dim sylwadau

Casgliadau

Yn ôl i Hendy-gwyn: Cyfraith Hywel ar daith

Yn dilyn creu ffacsimilïau o Lawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda yn ddiweddar, mae gennym gyfle gwych i gyflwyno un o’n trysorau newydd i gynulleidfaoedd ehangach.

Cewch gyfle i weld y llawysgrif wreiddiol, sy’n dyddio o ganol y bedwaredd ganrif ar ddeg, yn ein harddangosfa yma yn y Llyfrgell fis Hydref. Ond er mwyn cael rhagflas, bydd yn rhaid un ai edrych arni ar-lein, neu bererindota i Hendy-gwyn ar Daf i weld copi. Pam i Hendy-gwyn? Wel, yno, yn ôl traddodiad, y bu cynulliad o ddysgedigion dan gadeiryddiaeth Hywel Dda yn y ddegfed ganrif yn rhoi trefn ar gyfreithiau Cymru.

Canolfan Hywel Dda Cyntaf1Canolfan Hywel Dda Ail2Ddiwedd Awst, bu staff y Llyfrgell yn ymweld â Chanolfan Hywel Dda yn Hendy-gwyn er mwyn dangos copi o Lawysgrif Boston i wirfoddolwyr ac ymwelwyr lleol, ac i adrodd ychydig o’i hanes. Aethpwyd ati wedyn i osod y copi mewn blwch arddangos, lle bydd i’w weld gan y cyhoedd am y tair blynedd sydd i ddod. Dyma allu dweud o’r diwedd fod Cyfraith Hywel wedi dychwel i fan ei geni!

Ond nid dyna ddiwedd y stori. Ar Fedi 28, bydd y gymuned academaidd yn ymweld â’r Ganolfan yn Hendy-gwyn i gynnal eu cyfarfod hanner blwyddyn. Yn Seminar Cyfraith Hywel, bydd cyfle i bawb (‘cyffredin ac ysgolhaig’) wrando ar yr arbenigwyr Paul Russell a Morfydd Owen yn rhoi’r llawysgrif dan chwyddwydr (yn llythrennol ac fel arall!).

Gan mai Morfydd oedd un o’r ychydig rai a welodd y llawysgrif yn ninas Boston, ac mai Paul sydd wedi dilyn ei hynt o Sotheby’s y llynedd, bydd eu cyflwyniad yn uchafbwynt i ddiwrnod arbennig iawn.

Am ragor o fanylion am y digwyddiad, ac i archebu lle yno, cysyllter â Prof. Paul Russell, Dept of ASNC, 9 West Road, Cambridge, CB3 9DP, cyn dydd Gwener, 20 Medi.

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 29-08-2013 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Llawysgrif Boston Ar-lein

Y llynedd, llwyddodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth i brynu Llawysgrif Boston o Gyfraith Hywel Dda yn Sotheby’s, Llundain. Bellach, mae’r Llyfrgell wedi cyhoeddi cynnwys y gyfrol hon – sy’n dyddio o’r bedwaredd ganrif ar ddeg – ar ei gwefan.

Ychydig iawn o bobl a gafodd y cyfle i weld y llawysgrif hon pan oedd ym meddiant Cymdeithas Hanesyddol Massachusetts yn yr Unol Daleithiau. Roedd ei chyflwr wedi dirywio ers y 18fed ganrif, a phan benderfynodd ei pherchnogion Americanaidd ei gwerthu, roedd perygl y byddai’n cael ei phrynu gan gasglwr preifat, neu ei thorri’n ddarnau ar gyfer casglwyr.

Gyda chymorth Cronfa Dreftadaeth y Loteri, ynghyd â Chyfeillion y Llyfrgelloedd Cenedlaethol a Llywodraeth Cymru, llwyddodd Llyfrgell Genedlaethol Cymru i brynu’r llawysgrif werthfawr hon mewn arwerthiant yng Ngorffennaf 2012 am £541,250. Nawr, ddeng mis yn ddiweddarach, ac yn dilyn cyfnod llafurus a gofalus o ddadrwymo a thrwsio, mae holl dudalennau’r llawysgrif wedi eu cyhoeddi ar-lein ar wefan y Llyfrgell, ar gyfer cynulleidfa newydd.

Meddai Llyfrgellydd Llawysgrifau’r Llyfrgell, Dr Maredudd ap Huw:
‘Yn raddol, yn ystod misoedd o astudio gofalus, mae stori’r llawysgrif wedi dod i’r amlwg. Gellir gweld sut yr ychwanegwyd ati, a’i haddasu yn ystod y cyfnod canoloesol, wrth iddi gael ei defnyddio wrth weinyddu cyfraith. Mae gwell gobaith o hyn allan i fyfyrwyr astudio cynnwys y gyfrol a’i hanes.’

Yn dilyn buddsoddiad sylweddol yn y broses o drwsio a diogelu’r gyfrol, dywedodd Aled Gruffydd Jones, Llyfrgellydd a Phrif Weithredwr Llyfrgell Genedlaethol Cymru:
‘Rydym bellach, trwy dechnegau traddodiadol a modern, wedi sicrhau parhad hir-dymor y llawysgrif werthfawr hon. Llawenhawn y bydd modd i ymwelwyr â’n gwefan ei mwynhau, a gwerthfawrogi un o drysorau anghofiedig Cymru.’

I gyd-fynd â’r delweddau digidol, ceir cyflwyniad i gefndir y llawysgrif, ac mae disgrifiad manwl o’r gyfrol hefyd ar gael ar gatalog ar-lein y Llyfrgell. Yn ystod yr haf hwn, bydd y Llyfrgell yn creu ffacsimilïau o’r gyfrol i’w defnyddio mewn gwaith hyrwyddo ac addysg.

Bydd Llawysgrif Boston ar ei newydd wedd, wedi ei thrwsio a’i hail-rwymo, yn ymddangos am y tro cyntaf yn arddangosfa’r 4 Llyfr: Eiconau Cymraeg Ynghyd yn y Llyfrgell Genedlaethol ar 12 Hydref.

← Cofnodion hynach Cofnodion mwy newydd →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog