Blog - Newyddion a Digwyddiadau

Postiwyd - 19-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau

A fedrwch chi fod yn wyneb cyhoeddus i’r Llyfrgell?

Mae dros 100 o wirfoddolwyr wedi bod yn helpu y tu ôl i’r llenni yn y Llyfrgell ers cychwyn y cynllun gwirfoddoli, gan gyflawni amrywiol dasgau, o adysgrifio i greu rhestri, o wirio ffotograffau mewn papurau newydd i roi trefn ar gasgliadau.  Mae’r prosiectau mwyaf diweddar yn hwyluso mynediad ein defnyddwyr i fapiau O. S. Cymru a Lloegr, ac i gofnodion copïau cofrestredig o ewyllysiau siroedd Cymru.

Dros y chwe mis nesaf, rydym yn chwilio am bobl brwdfrydig, sy’n medru sgwrsio’n rhugl yn y Gymraeg a’r Saesneg, i fod yn wynebau cyhoeddus i’r Llyfrgell.  Trwy ymuno â’r cynllun ‘Lletygarwch’, byddwch yn estyn croeso i’n hymwelwyr a’u cyfeirio at yr amryw gyfleusterau o fewn yr adeilad; bydd cyfle i sgwrsio a chanfod eu barn ar ein gwasanaethau.
Os oes gennych ddiddordeb yn oes y Tuduriaid, beth am ddod yn Dywysydd i arddangosfa newydd cyffrous sy’n ystyried bywyd a gwaith cymeriad lliwgar o’r cyfnod – Syr Siôn Prys? Yn ei waith bob dydd, roedd Siôn Prys yn gyfrifol am groesholi bradwyr a gwrthryfelwyr, am weinyddu ysgariad cyntaf ei Frenin, ac am sicrhau buddiannau Harri VIII yn niddymiad y tai crefydd. Gartref, roedd yn un o ‘Wŷr y Dadeni Dysg’. Diogelodd y llawysgrif Gymraeg gynharaf a erys, Llyfr Du Caerfyrddin, yn ei lyfrgell bersonol, ac ef hefyd a gyhoeddodd y llyfr printiedig Cymraeg cyntaf, Yny lhyvyr hwn, yn Llundain yn 1546.

 

 

Dr. Maredudd ap Huw

Fel tywysydd, byddwch yn ychwanegu gwerth at brofiad ymwelwyr i’r arddangosfa ‘Llenor a lleidr?’ trwy ddarparu gwybodaeth ac ymateb i ymholiadau sylfaenol. Darperir hyfforddiant a gwybodaeth gan Dr. Maredudd ap Huw, Llyfrgellydd Llawysgrifau y Llyfrgell, darperir cefnogaeth drefniadol gan Gwyneth Davies, Cydlynydd Gwirfoddolwyr. Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd, beth am addunedi i roi tua dwy awr yr wythnos o’ch amser sbâr i gefnogi un o drysorau’r genedl – rhowch gynnig ar wirfoddoli!

Gwyneth Davies, Cydlynydd Gwirfoddolwyr.

Postiwyd - 14-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Blwyddyn Prys a Rhŷs

Mae perygl cymysgu dau o’n prif gymeriadau yma yn y Llyfrgell eleni, felly dyma gyfarwyddiadau syml i’ch helpu i wahaniaethu rhyngddynt …

Thomas Cromwell - meistr Siôn Prys

Thomas Cromwell – meistr Siôn Prys

Syr Siôn Prys oedd y brodor o Aberhonddu a aned tua 1501/2. Wedi ei hyfforddi yn y gyfraith, aeth ymlaen i wasanaethu Thomas Cromwell, meistr Wolf Hall. Fel gwas sifil, bu’n gyfrifol am ysgariad Harri VIII oddi wrth ei wraig gyntaf, ac am sicrhau llenwi coffrau’r Brenin adeg diddymiad y mynachlogydd. Diogelodd Lyfr Du Caerfyrddin, a bu’n gyfrifol am gyhoeddi’r llyfr Cymraeg cyntaf, Yny lhyvyr hwn (1546).

Sur John Rhŷs

Syr John Rhŷs

Syr John Rhŷs oedd y brodor o Bonterwyd, Ceredigion a aned yn 1840. Wedi hyfforddiant fel athro ysgol, a graddio yn y Clasuron, fe’i dyrchafwyd i Gadair Geltaidd Prifysgol Rhydychen yn 1877. Ef oedd ‘tad’ astudiaethau Celtaidd yr ugeinfed ganrif, a thrwy ei gyhoeddiadau a’i wersi, dylanwadodd ar genhedlaeth o ddisgyblion a arloesodd yn y maes. Mae ei archif gyfoethog yma yn y Llyfrgell.

Byddwn yn dathlu cyfraniad Siôn Prys yn ein harddangosfa yn y Llyfrgell, ‘Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf’, gyda digwyddiadau cysylltiol, rhwng 31 Ionawr a 27 Mehefin 2015.

Arddangosfa_ExhibitionNodir canmlwyddiant marw John Rhŷs eleni gyda dwy gynhadledd a drefnir gan Adran y Gymraeg, Prifysgol Aberystwyth, gyda chefnogaeth y Llyfrgell: y gyntaf ar 21 Chwefror yn yr Hen Goleg, a’r ail yma yn y Drwm ar 5 Rhagfyr 2015.

A dyna ni’n glir: does dim esgus bellach tros gymysgu Syr Siôn Prys a Syr John Rhŷs yn 2015!

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 08-01-2015

Arddangosfeydd

Blwyddyn Newydd Dda!

Wel, dyma ni wedi cyrraedd 2015, ac mae gwledd o arddangosfeydd gyda ni ar eich cyfer eleni!

Bydd paentiadau pwerus Shani Rhys James yn llenwi Oriel Gregynog yn ystod hanner cyntaf y flwyddyn, ac yna’r ffotograffydd diweddar Philip Jones Griffiths fydd yn cloi’r flwyddyn.

Cewch gip ar rai o’r eitemau diweddaraf i gyrraedd casgliad y Llyfrgell… byddwn yn adrodd hanes y llenor (ynteu’r lleidr?) Syr Siôn Prys… ac yn olrhain hanes Gwyddoniaeth gynnar.

Beth am ddod gyda ni ar daith i’r Wladfa, gan mlynedd a hanner wedi i’r Mimosa hwylio… neu beth am ddathlu canmlwyddiant y dewin geiriau T. Llew Jones? Rydych chi’n siŵr o ’nabod rhywun yn ein harddangosfa o ffotograffau o Wersyll yr Urdd Llangrannog o 1932 i’r presennol!

Am y newyddion diweddaraf, cadwch lygad ar ein tudalen we a’r hashnod #Arddangosfa – edrychwn ’mlaen i’ch gweld chi yma yn ystod y flwyddyn!

#Oriel

#Arddangosfa

 

Postiwyd - 06-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau

Gwlad o Fryniau, llond gwlad o awdlau

T. Gwynn JonesYm mis Chwefror 2014 prynodd y Llyfrgell Genedlaethol lawysgrif (NLW MS 24054A erbyn hyn) sy’n cynnwys drafft yn llaw T. Gwynn Jones (1871-1949) o’i awdl ‘Gwlad y Bryniau’, awdl a enillodd iddo gadair Eisteddfod Genedlaethol 1909 yn yr Albert Hall yn Llundain.

T. Gwynn Jones 2Mae’r llawysgrif yn un cyfansawdd, yn yr ystyr fod ynddi ddalennau’n dod o fwy nag un ffynhonnell.

Mae gan y Llyfrgell gopi arall o’r awdl yn llaw T. Gwynn Jones, sef llyfr poced bychan yng nghasgliad papurau’r bardd ei hunan (cyfeirnod D320). Mae hon yn union yr un maint ag NLW MS 24054A, ond gyda nifer sylweddol o ddalennau wedi eu rhwygo allan ohoni.

O gymharu’r ddwy gyfrol ochr-yn-ochr gwelir fod dalennau llinellog D320 yn cyd-fynd â’r rheini yn NLW MS 24054A. Ym mhob achos bron mae nifer y dail a gollwyd o D320 yn cyfateb yn union i’r dalennau llinellog yn NLW MS 24054A. Wrth ddarllen y ddwy gyfrol yn ofalus, ar y cyd â’r testun cyhoeddedig, mae’n bosib gweld bod yna ddrafft arall cyflawn o’r awdl yma, y drafft cyntaf un.

Picture 837Yn ôl bob tebyg cyfansoddodd Gwynn Jones yr awdl yn wreiddiol yn llyfr poced D320. Yn ystod y gwaith o adolygu’r drafft yma tynnodd y darnau yr oedd o’n ei ystyried yn ddigon da (a thaclus) i’w cadw allan o’r gyfrol. Ail ysgrifennodd y gweddill ar ddalennau newydd a chyfuno’r oll i greu drafft mwy gorffenedig, sef llawysgrif newydd NLW MS 24054A.

Mae cael y llawysgrif yma (a’r gyfrol gyfatebol D320) yn ein casgliadau felly yn ein galluogi i astudio nid un, ond dau ddrafft o’r awdl am y tro cyntaf.
Rhys M. Jones

Bydd llawysgrif Gwlad y Bryniau i’w gweld yn arddangosfa nesa’r Llyfrgell, ‘Beth sy’n newydd?’, rhwng 24 Ionawr a 9 Mai 2015.

Postiwyd - 16-12-2014

Arddangosfeydd

“And now gentlemen, like your manners, I must leave you.”

Gyda diwedd blwyddyn canmlwyddiant Dylan Thomas yn prysur agosáu, a fyddwn ni’n ffarwelio ag ef? Bydd e’n mynd ‘nôl ar ryw silff lychlyd tan y pen-blwydd nesaf?

Wythnos diwethaf cyhoeddwyd y byddai Mai 14eg yn Ddydd Dylan o 2015 ymlaen. Mae llu o lyfrau wedi’u hysgrifennu, ffilmiau wedi’u sgriptio, gweithiau celf wedi’u creu a cherddoriaeth wedi’i chyfansoddi i gofio’r llenor Cymreig eiconig. Mae arddangosfa newydd sbon yng Nghanolfan Dylan Thomas, Abertawe; y cyfan yno i’n hatgoffa ni i ‘garu’r geiriau’.

Fyddwn ni bendant ddim yn anghofio amdano… oeddech chi’n gwybod fod y casgliad mwyaf yn y byd o ddeunydd sy’n gysylltiedig â Dylan Thomas yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru? Mae llawer ohono i’w weld yn arddangosfa Dylan (bydd yn cau ar Ragfyr 20, felly mae rhai dyddiau ar ôl gyda chi i ddod i’w gweld os nad ydych chi wedi bod fyny eto!).  Ond er bydd y llawysgrifau a’r llythyrau, y drafftiau o storïau a’r sgriptiau, y dwdls a’r deunydd personol yn mynd yn ôl i’r casgliad, mae’r cyfan dal yma i chi ddod i’w gweld naill ai yn adeilad y Llyfrgell, neu arlein.

I wneud yn siwr fod etifeddiaeth Dylan yn parhau, rydyn ni wedi digido rhan helaeth o’i archif, ac fe alwch gael golwg arni yn rhad ac am ddim, pryd fynnoch chi ar wefan Dylan – dewch mla’n, dewch i ddarganfod Dylan!

Gwefan Dylan Website

Llun-sgrin Gwefan Dylan / Dylan Website Screenshot

Tagiau:

Postiwyd - 20-11-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Powdwr gwallt a chlociau a threthi amhoblogaidd eraill

Arddangosfa Trethi yng Nghymru , 20 – 28 Tachwedd 2014
Codwyd trethi dros y blynyddoedd ar diroedd ac aelwydydd, ond hefyd ar adloniant, ffenestri, clociau, a phowdwr gwallt. Roedd nifer o’r trethi yn amhoblogaidd fel y dangosodd yr ymgyrch yn erbyn treth y pen yn y 1990au. Diddymwyd y dreth ar glociau yn 1797 am fod gwneuthurwyr clociau ym mynd allan o fusnes, a diddymwyd y dreth ar friciau yn 1850 am ei fod yn rhwystr i’r chwyldro diwydiannol. Roedd y dreth ar wydr (1746-1845) a ffenestri (1748-1851) yn cael ei weld gan rai fel treth ar awyr iach a golau ddydd.

Datganiad treth Iarll Powis

Datganiad treth Iarll Powis, 1800 (LlGC/NLW, Powis Castle 17664.

Stampdoll oedd y dreth ar bowdr gwallt (1795-1869) , hynny yw doedd y powdwr ei hun ddim wedi’i drethu, ond rhaid oedd i’r defnyddwyr fynd i’r swyddfa stampiau bob blwyddyn i brynu tystysgrif wedi’i stampio er mwyn medru defnyddio powdwr gwallt. Roedd y powdwr yn help i osgoi cael llai pen a gwelwn yn y ddogfen yma fod yr Iarll Powis yn 1800 yn cael trwydded ar gyfer ef ei hun – a phawb oedd yn dod yn agos ato, sef “Housekeeper, butler, valet, cook, porter, footman, under butler and coachman”.

 
Eitem arall yn yr arddangosfa yw’r cerdyn post yn erbyn treth y pen yn cyfeirio’n ôl at ymosodiadau Rebeca ar dolltai’r cwmnïau tyrpeg, 1839-1843. “Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen”. Bwriadwyd i dreth y pen (‘Community Charge’, 1990-1993) fod yn gyfnewid ar gyfer y trethi teuluol, ond cafodd ei gyfnewid ei hun gan y system dreth cyngor cyfredol.

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Bydd Bil Cymru sy’n mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd yn cynnig deddfwriaeth drethi I Gymru am y tro cyntaf yn y cyfnod modern. Mae’r arddangosfa yn gyflwyniad difyr i hanes trethi yng Nghymru, ac yn annog pobl i fynegi eu barn ar ddatblygu cyfundrefn drethi Cymru. Dewch i weld ystod o ddogfennau yn adrodd stori trethi yng Nghymru yn Y Llyfrgell Genedlaethol, 20—28 Tachwedd, gydag arddangosfa gysylltiol ym Mhrifysgol Bangor ac Archifau Morgannwg, Caerdydd.

Nia Mai Daniel

Postiwyd - 03-11-2014

Arddangosfeydd

Innocent as Strawberries

Newyddion cyffrous! Fel rhan o ddathliadau Canmlwyddiant Dylan Thomas, mae’r Llyfrgell – gyda chymorth ariannol oddi wrth DT100 a’r Scottish Power Foundation – wedi comisiynu’r cwmni theatr ieuenctid cenedlaethol Arad Goch i berfformio cynhyrchiad theatr arbennig yn y Llyfrgell ar gyfer Ysgolion Uwchradd.

Bydd y perfformiad yn seiliedig ar gyfres o gerddi a straeon byrion Dylan Thomas yn delio gyda llencyndod, gan ddwyn ysbrydoliaeth o’r gerdd ‘The Hunchback in the Park’ yn benodol.  Gallwch wylio ffilm fer o’r gerdd wedi’i hanimeiddio gan y BBC yma.

The Tormenting of the Hunchback © Jeff Philips

The Tormenting of the Hunchback © Jeff Philips

Bydd y perfformiadau’n digwydd yn arddangosfa Dylan, ymhlith ei lawysgrifau, rhwng y 10fed a’r 14eg o Dachwedd.

Bydd yr arddangosfa’r parhau i fod ar agor i’r cyhoedd fel arfer; er dylai ymwelwyr fod yn ymwybodol y bydd peth amhariad yn yr Oriel yn y cyfnod hwn. Bydd y cwmni hefyd yn ymarfer yn y gofod ddydd Gwener Tachwedd 7fed , er y bydd yr Oriel ar agor fel arfer.

Os ydych yn bwriadu ymweld â’r arddangosfa rhwng y dyddiadau hyn ac am fwy o wybodaeth ynglŷn ag amseroedd y perfformiadau (naill ai i’w hosgoi neu i gael cip arnynt!), cysylltwch â’r Llyfrgell os gwelwch yn dda.

Tagiau:

Postiwyd - 30-10-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau

Arwr y Troad Allan : hen ewythr Dylan Thomas

Adeg etholiad 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Roedd fy hen hen dad-cu, Benjamin Jones, a drigai ar stad Llanfair yn un o’r ffermwyr hynny. Nid oedd pleidlais gudd yn bosib a daeth ymwelydd heibio i’r ffarm gyda notis i Benjamin i adael ei gartref.

 

Cyrhaeddodd notis i Dafydd Jones o stad gyfagos Alltyrodyn hefyd, er ei fod ef a’i wraig wedi colli pedwar o’u plant. Penderfynodd y teulu mai eu hunig obaith oedd ymfudo i’r Amerig ond canlyniad trychinebus y daith oedd i Dafydd golli gweddill ei deulu.

 

Un a oedd yn gyfarwydd â thrasiedi’r teulu hwn, ac a fu’n bresennol yn y cwrdd a gynhaliwyd i ffarwelio â’r teulu cyn iddynt ymfudo, oedd gweinidog Undodaidd ifanc o’r enw William Thomas (Gwilym Marles), sef hen ewythr y bardd Dylan Thomas.

 

Ers ymsefydlu’n ysgolfeistr ac yn weinidog yng Nghapeli Llwynrhydowen a Bwlchyfadfa, ymdaflodd yn angerddol i’r gwaith o ddiwygio anghyfiawnderau’r oes, er gwaetha’r dial oedd yn sicr iawn o ddilyn. Trafodai’r gorthrwm gwleidyddol mewn pulpud ac ar lwyfan, a heriodd wendidau’r system addysg. Ymgyrchodd dros Fwrdd Ysgol yn Etholiad Bwrdd Ysgol 1871 a brwydrodd yn galed yn erbyn yr ofergoel a ddanfonodd Sarah Jacob i’w bedd yn 12 oed. Gwaethygodd ei iechyd yn ddirfawr.

"Gwilym Marles a'r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876" Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

“Gwilym Marles a’r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876″
Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

 

Un nos Sadwrn yn 1876, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth gynrychiolydd sgweier Alltyrodyn yn gwahardd Gwilym Marles a’i gynulleidfa o Gapel Llwynrhydowen. Cwbl ofer fu’r ymgais i’w ddistewi a thrannoeth cafwyd anerchiad trydanol ganddo o flaen torf fawr y tu allan i gât cloëdig Capel Llwynrhydowen. Yn y fynwent, y tu hwnt i’r cloeon, gorweddai anwyliaid y gynulleidfa ond gwrthododd y gynulleidfa honno gynnig y sgweier i godi’r gwaharddiad pe bodlonent ar gael gweinidog arall. Wythnos ar ôl y “Troad Allan”, roedd eu gweinidog yn annerch y wasg.

 

Yn sydyn ac annisgwyl, cafodd Gwilym Marles wahoddiad i fynd i gwrdd â’r sgweier, John Davies Lloyd, yn y plas. Gorweddai rifolfer ar y bwrdd o’i flaen. Cyfaddefodd ei fod eisoes wedi lladd dyn yn Califfornia ac y byddai’n lladd eto pe bai raid. Fe’i blinid gan ofnau di-sail a dychmygai fod Gwilym Marles wedi bod yn ei fygwth â thân tragwyddol uffern o’i bulpud bob dydd Sul. Atebodd y gweinidog nad oedd Undodiaid yn credu yn y fath beth i unrhyw un.

 

Dywedodd Gwilym Marles fod pobl yn dweud wrtho’n aml mai achos ei helbulon i gyd oedd ei fod yn siarad yn rhy blaen ac yn ymosod yn rhy ddiarbed ar orthrwm a thrais. Ei ateb oedd: “Pechaf hyd y diwedd”. Casglwyd arian i godi capel newydd (y “Capel Coffa”), a phan osodwyd y garreg sylfaen ym Mehefin 1878, dywedodd Gwilym Marles, “Gall y gwrthwynebwr fynd a’r ganhwyllbren, fe a’i pia, ond ni chaiff neb symud y gannwyll. Cannwyll Duw ydyw”.

 

Bu farw’r sgweier ifanc ac ysgrifennodd Gwilym Marles am deimlad o dristwch anhraethol yn dilyn ei farwolaeth. Prysurodd chwaer y sgweier, Mrs Massey, i ddychwelyd hen gapel Llwynrhydowen i’r gynulleidfa. Ar ddiwrnod yr ailagoriad, ar Orffennaf 24, 1879, tynnwyd coets Mr. a Mrs. Massey yr holl ffordd o orsaf Llandysul i hen gapel Llwynrhydowen gan gannoedd o bobl gerfydd rhaffau, ac ymhlith y dyrfa honno oedd fy nhadcu. (Ni flinai adrodd y stori hon wrth fy nhad!). Aeth Gwilym Marles heibio’n araf mewn cerbyd, yn rhy sâl i aros, ond yn methu cadw draw.

 

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen Hawlfraint: Heini Davies

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen
Hawlfraint: Heini Davies

Ni welodd agor y capel newydd hardd y mis Hydref dilynnol, a bu farw ym mis Rhagfyr, ond yno, o flaen y capel newydd, y’i rhoddwyd i orffwys gan ei gyd-Undodiaid.

 

Un o ddywediadau taer Gwilym Marles oedd “Darllenwch!”. Gellir cael mwy o fanylion hanesyddol am y stori uchod mewn llyfrau gan awduron fel D. Jacob Davies, Nansi Martin, M. Wynn Thomas a Kate Crockett. Beth am ddod atom i ddarllen a gweld arddangosfa Dylan Thomas ar yr un pryd? Bydd yr arddangosfa yn para tan 20 Rhagfyr 2014.

 

Heini Davies

 

 

Postiwyd - 27-10-2014

Arddangosfeydd

Pen-blwydd Hapus Dylan!

Heddiw rydyn ni’n dathlu pen-blwydd Dylan Thomas yn gan mlwydd oed.  Tybed pa fath o anrhegion y byddai wedi’u derbyn heddiw… iPad?  Tocyn anrheg Amazon? Neu efallai gwydr peint personoledig?

Ar ei ben-blwydd yn dair ar hugain, prynodd sigaréts, cwrw a chrys gwyrdd llachar i’w hun gan ddefnyddio’r arian pen-blwydd a gafodd oddi wrth ei ffrind Keidrych Rhys.   Mae’n debygol iawn iddo gael peint pen-blwydd wrth ddathlu troi’n dri deg a phump, ond anrheg digon gwahanol a roddodd i’w hun ar yr achlysur hwn, sef y gerdd ‘Poem on His Birthday’.

Dylan Thomas, 'Poem on His Birthday', © David Higham Associates

Dylan Thomas, ‘Poem on His Birthday’, © David Higham Associates

© David Highams Associates

Dylan Thomas, Rhestr o eiriau ‘Poem on His Birthday’ Word List © David Higham Associates

 

Beth am ddathlu pen-blwydd Dylan heddiw felly gydag ymweliad i’r arddangosfa yma yn y Llyfrgell, lle gallwch wrando ar y dyn ei hun yn adrodd y gerdd yn Nhafarn y Beirdd.  Neu beth am fynd at y wefan i ddarllen pytiau o’r gerdd yn llawysgrifen Dylan ei hun?

Sut bynnag fyddwch chi’n dathlu, ymunwch gyda ni drwy ddefnyddio #DylanThomas

Tagiau:

Postiwyd - 20-10-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Trwsio Yny lhyvyr hwnn

Yny lhyvyr hwnn cYn ddyddiol yn Uned Gadwraeth y Llyfrgell, cawn gyfle i ddod wyneb yn wyneb â rhai o greiriau diwylliannol pwysicaf ein gwlad. Mae cael trin a diogelu eitemau o’r fath yn dipyn o fraint, ond wrth reswm, mae i’r gwaith elfen gref o gyfrifoldeb. Er yr ystyriwn fod pob eitem a ddaw atom yn werthfawr, o dro i dro daw ambell wrthrych sydd hyd yn oed yn fwy gwerthfawr neu eiconaidd na’r rhelyw. Roedd y gwaith a wnaethom ar Lawysgrif Boston yn enghraifft o hyn. Cyn dechrau ymyrryd â gwrthrychau o’r fath mae’n rhaid trafod, ymchwilio, ac ystyried yn ofalus iawn pa gamau i’w cymryd.

Dyma oedd yn rhaid i ni ei wneud yn ddiweddar pan gawsom y cyfrifoldeb o ddadrwymo, trin ac ailrwymo Yny lhyvyr hwnn (1546), y gyfrol brintiedig Gymraeg gyntaf (yn ôl pob tebyg) i’w chyhoeddi. Dyma’r unig gopi o’r gyfrol y gwyddom amdani – mwy fyth o bwysau ar ysgwyddau un o’n cadwraethwyr mwyaf profiadol a chymwys, John Jenkins (ARA Cert.), a gafodd y gwaith o adnewyddu’r gyfrol.

Yny lhyvyr hwnn aCafodd y gyfrol ei hailrwymo mewn cloriau newydd rhywbryd yn ystod yr ugeinfed ganrif, ac ymddengys nad yw’r cloriau gwreiddiol neu flaenorol wedi goroesi. Er hyn, roedd y tudalennau yn parhau mewn cyflwr bregus iawn, gyda nifer ohonynt wedi hollti yn agos at blygiad y meingefn. Roedd y rhwymiad modern tynn yn rhannol gyfrifol am y difrod hwn. Felly, roedd yn rhaid dadrwymo a thrwsio’r tudalennau cyn galluogi’r broses o sganio ar gyfer y we ac ar gyfer creu copi ffacsimili manwl o’r gyfrol ar gyfer dibenion arddangos, ffilmio ac addysgu.

Yny lhyvyr hwnn dNid oes lle yma i sôn yn fanwl am yr holl broses gadwraethol, ond defnyddiodd John dechnegau a deunyddiau cydnabyddedig y maes cadwraethol er mwyn cyflawni’r gwaith. Aeth ati wedyn i ddefnyddio’i sgiliau traddodiadol prin i ailrwymo’r gyfrol mewn arddull oedd yn gydnaws ag arddull rhwymiadau’r unfed ganrif ar bymtheg.

Mae’r gyfrol bellach yn agor yn llawer haws, ac nid oes straen ar y tudalennau. Bydd y gyfrol yn cael ei chartrefu mewn blwch arbennig dan amodau amgylcheddol sefydlog yn un o gelloedd y Llyfrgell. Bydd hyn yn gymorth i gadw Yny lhyvyr hwnn yn ddiogel am ganrifoedd eto i ddod.

 

Bydd Yny lhyvyr hwnn – ar ei newydd wedd – i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror.

Iwan Bryn James

← Older Posts Newer Posts →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog