Blog - Newyddion a Digwyddiadau

Postiwyd - 30-07-2014

Newyddion a Digwyddiadau

LIGHTS OUT

server

Ffotograff o archif D.C. Harries yn cymru1914.org ‘A private in the Welsh Regiment’ a ddefnyddir gan Bedwyr Williams yn Traw http://cymru1914.org/en/view/photographs/3891065

Comisiynwyd pedwar artist rhyngwladol gan 14-18-NOW i greu gweithiau celf cyhoeddus trawiadaol yn yr Alban, Cymru, Gogledd yr Iwerddon a Lloegr fel rhan o LIGHTS OUT, prosiect sydd yn gwahodd pawb yn y Deyrnas Unedig i ddiffodd eu goleuadau rhwng rhwng 10 ag 11 yr hwyr ar y 4ydd o Awst i gofnodi canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel Mawr.

Bydd yr arddangosfa a grewyd ar gyfer Cymru fel rhan o’r digwyddiad unigryw hwn yn cynnwys delweddau o recriwtiaid anhysbys a chonsgriptwyr o Gymru o’r archif ddigidol  cymru1914.org  – adnodd a ddatblygwyd gan archifau a chasgliadau arbennig Cymru.

Crewyd yr arddangosfa gan yr artist Bedwyr Williams. Mae’n  ddarn o waith pwerus ar ffurf fideo graddfa fawr ac arddangosfa sain, i’w gyflwyno ar safle Porth Coffa Gogledd Cymru, Bangor. Ger y Porth taflunir delweddau ar waliau enfawr adeilad Pontio, sef canolfan Gelfyddydau ac Arloesedd newydd sbon Prifysgol Bangor.

Gan ddefnyddio ffotograffau o’r archif ddigidol cymru1914.org, mae Bedwyr wedi creu cyfres o ddelweddau o filwyr a phersonel sifil a gafodd eu heffeithio gan y Rhyfel Mawr. Gan hepgor unrhyw gyfeiriadaeth at lifrau a rheng, mae’r lluniau agos o wynebau yn datgelu rywbeth am bersonoliaeth yr unigolyn a’u haberth personol mewn rhyfel lle bu fesur marwolaeth fesul miliwn. Traw yw teitl y darn; teitl addas gyda thrac sain wedi’i seilio ar sŵn cloc yn taro, yn araf. – sŵn fydd i’w glywed, a’i deimlo,  ar hyd a lled y ddinas. Mae Bedwyr Williams yn un o artistiaid gweledol amlycaf Cymru. Mae’n byw ac yn gweithio yng ngogledd Cymru ac yn creu gwaith mewn sawl dull, gan gynnwys arddangosfeydd, perfformiadau, darluniau, cerfluniau ac, yn fwy fwy, ffilm. Yn 2013 bu iddo gynrychioli Cymru ym Mienalle Fenis.

Casgliad negyddion plat gwydr D.C. Harries yn LlGC

Mae’r delweddau a ddefnyddir yn Traw yn dod o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru o  negyddion plat gwydr D.C. Harries. Mae’r Llyfrgell wedi digido tua 200 o ddelweddau o’r casgliad hwn. Tybiwyd fod rhain yn ddelweddau o’r sawl a recriwtiwyd neu gonscriptwyd o ardaloedd Llandeilo neu Rhydaman, lleoliad stiwdio ffotograffiaeth D.C. Harries. Mae’r rhan helaeth ohonynt yn ddelweddau o unigolion, ond ceir hefyd luniau o grwpiau a theuluoedd. 1914-18 yw’r dyddiadau a nodwyd ar gyfer y rhan fwyaf o’r delweddau, er y gellid dyddio rhai yn fwy manwl oherwydd y Ceibrau Gwasanaeth Tramor a wisgwyd gan rai, ar eu breichiau de o fis Rhagfyr 1917 ymlaen, neu’r streipiau clwyf, a welwyd o fis Gorffennaf 2016 ymlaen. Fodd bynnag, maent oll yn anhysbys.
Defnyddir y math hyn o ffotograffau portread a dynwyd mewn stiwdio, yn ystod cyfnod Rhyfel Cartref America, pryd y dyfeisiwyd ffotograffau.  Cyfnod Y Rhyfel Mawr oedd oes aur olaf y math yma o lun.

Dolenni Defnyddiol:
D.C. Harries a’i waith
Casgliad D C Harries
Ffotograffiaeth potread yn ystod Rhyfel Cartref America

Lawnsiwyd yr archif ddigidol  cymru1914.org  ym mis Tachwedd 2013. Fe’i noddwyd gan Jisc ac mae’n bartneriaeth rhwng archifau a chasgliadau arbennig Cymru. Mae’n dod â chasgliadau ynghyd o Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Prifysgol Bangor; Prifysgol Caerdydd; Prifysgol Aberystwyth; Prifysgol Abertawe; Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant; Archifau lleol Conwy, Fflint;  Morgannwg a Gwent; Archifau BBC Cymru Wales, a deunydd cymunedol a grewyd drwy Casgliad y Werin Cymru. Mae’r archif yn datguddio hanesion cudd y Cymry o’r Rhyfel Mawr gan ddod a thros 200,000 o dudalennau o archifau hanesyddol, llawysgrifau, papurau newydd a ffotograffau ynghyd.  Mae’r archif ddigidol hon ar gael i’w defnyddio, a’i hail ddefnyddio, yn rhad ac am ddim – ar gyfer ymchwil, dysgu a phob agwedd ar gofio. Mae’r delweddau a welir yn cymru1914 ond yn sampl bychan iawn o’r 2,000 o bortreadau’r Rhyfel Mawr a geir yn archif D.C. Harries. Yn 2015, bydd y prosiect yn anelu at ddigido llawer mwy o ddeunyddiau, gan wahodd cymunedau i adnabod y sawl sydd yn y lluniau er mwyn cofnodi a chofio eu hanes o’r diwedd.

LIGHTS OUT
Disgwylir i filiynnau o bobol gymryd rhan yn LIGHTS OUT ar hyd a lled y Deyrnas Unedig. Mae cannoedd o awdurdodau lleol, adeiladau eiconig, sefydliadau cenedlaethol, cynghorau plwyf ac addoldai eisoes wedi addo eu cefnogaeth.
Trefnir LIGHTS OUT gan 14-18 NOW, y rhaglen diwylliannol swyddogol ar gyfer Cofio’r Rhyfel Mawr.

Lights Out

Datganiad i’r Wasg

Bedwyr Williams

#LightsOut

Postiwyd - 16-06-2014

Newyddion a Digwyddiadau

Papurau Newydd Cymru Ar-lein: 100,000 o dudalennau newydd ar-lein

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru’n falch o gyhoeddi bod dros 100,000 tudalen newydd wedi eu hychwanegu i adnodd Papurau Newydd Cymru Ar-lein.

 

papuraunewyddcymru.llgc.org.uk

 

Mae Papurau Newydd Cymru Ar-lein yn adnodd ar-lein di-dâl gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru lle gallwch ddarganfod miliynau o erthyglau o bapurau newydd hanesyddol o gasgliad cyfoethog y Llyfrgell.

 

Mae Papurau Newydd Cymru Ar-lein yn caniatáu i chi chwilio a chael mynediad i dros 725,000 tudalen o dros 115 cyhoeddiad papur newydd sy’n mynd i dyfu i dros 1 miliwn o dudalennau wrth i fwy o gyhoeddiadau gael eu hychwanegu yn ystod 2014.

 

Mae’r diweddariad newydd yn cynnwys Y Tyst, Welsh Gazette a Herald of Wales, heb anghofio rhifynnau cynnar Seren Gomer (1814-1815), y papur wythnosol cyntaf Cymraeg ei iaith cafodd ei sefydlu gan Joseph Harris ym 1814.

 

Ariennir Papurau Newydd Cymru Ar-lein yn rhannol gan Gronfa Buddsoddi Cyfalaf Strategol a’r Gronfa Ddatblygu Ranbarthol Ewropeaidd drwy Lywodraeth Cymru.

Postiwyd - 06-06-2014

Newyddion a Digwyddiadau

Darlunio Dylan

Fel rhan o DylanThomas100, blwyddyn o weithgareddau dathlu canmlwyddiant geni Dylan Thomas, bydd y Llyfrgell yn cynnal arddangosfa aml-gyfryngol graddfa fawr ynghyd â rhaglen atodol o ddigwyddiadau comisiynedig newydd.

Bydd yr arddangosfa’n defnyddio sawl un o ofodau arddangos y Llyfrgell , gan gynnig cyfleunigryw i ddathlu bywyd a gwaith y llenor eiconig Cymreig, Dylan Thomas.  Tywysir yr ymwelwyr gan eiriau Dylan ei hun i’w fyd rhyfeddol; byd llawn barddoniaeth, storïau, dramâu a synfyfyrion.  Bydd yr arddangosfa aml-gyfryngol hon yn cynnwys llawysgrifau nad ydynt wedi’u harddangos o’r blaen o gasgliadau’r Llyfrgell ac eitemau ar fenthyg o’r Unol Daleithiau. Bydd hefyd yn cynnig profiadau rhyngweithiol sy’n addas i bobl o bob oedran.

Llyfrgell Genedlaethol Cymru yw cof cenedl ein gwlad.  Lleolir y sefydliad yn Aberyswtyth ac mae ei chasgliadau yn helaeth, yn amrywiol a’n rhad ac am ddim i’w gweld. Gyda miloedd o ddeunyddiau sy’n gysylltiedig â Dylan Thomas yn y casgliad, mae’r Llyfrgell yn lleoliad allweddol ar gyfer selogion Dylan Thomas ac ymchwilwyr. Mae hefyd yn fan cychwyn i bawb sydd am ddysgu am ei waith a’i fywyd.

dylan_high

Mae’r Llyfrgell wedi derbyn cyllid ar gyfer amryw o ddigwyddiadau a gweithgareddau megis dehongliadau newydd artistig, perfformiadau theatr, gweithdai dawns a barddoniaeth – gyda chymorth hael o DT100 a Sefydliad Scottish Power. Bydd hyn yn ein caniatau i gynnig dehongliadau newydd a ffres o gasgliadau Dylan Thomas ynghyd â sicrhau gwell cyfranogiad cymunedol.

Bydd y prosiect Darlunio Dylan yn rhan o’r ddarpariaeth hwn, ynddo, bydd y Beirdd Damian Walford Davies a Rhian Edwards yn rhoi cyfle i blant ddehongli barddoniaeth Dylan Thomas mewn ffyrdd arloesol a chyffrous.

O fewn muriau ysbrydoledig Amgueddfa Genedlaethol Cymru  Caerdydd (sydd yn garedig wedi cynnig eu lleoliad a rhai o’u casgliadau ar gyfer yr achlysur), bydd Damian Walford Davies a Rhian Edwards  – sydd yn feirdd  ac athrawon profiadol  – yn cyflwyno i ddisgyblion Ysgol Trelai ystod o fydoedd dychmygus Dylan drwy borth o ddelweddau gweledol a gwrthrychau o gasgliadau’r Amgueddfa. Wrth dynnu testun a delwedd ynghyd mewn ffyrdd a fydd yn ysbrydoli ac yn rhyddhau meddyliau ifanc, bydd y sesiwn hon yn apelio at ddychymyg gweledol disgyblion a’u hawch at gwahanol fathau o adrodd straeon. Drwy  ddelweddau’r bardd ei hun, gwrthrychau sy’n cyfleu ei fywyd a’i waith, a thrwy fapiau a ffotograffau, bydd Darlunio Dylan yn dod â etifeddiaeth Dylan Thomas yn fyw mewn ffyrdd newydd a pherthnasol.

Bydd y myfyrwyr ifanc yn gweithio, mewn grwpiau, tuag at gynhyrchu posteri llun a gair a  fydd yn cael eu harddangos fel rhan o’r brif arddangosfa yn y Llyfrgell.

Postiwyd - 30-05-2014

Newyddion a Digwyddiadau

DEWCH I’R FFAIR!

Bydd Ffair Gwirfoddolwyr cyntaf y Llyfrgell yn cael ei chynnal ar ddydd Iau, 5ed o Fehefin, mewn cydweithrediad â CAVO.  Rhwng 10 y bore a 4 y prynhawn bydd cyfle i chi roi cynnig ar, a dysgu mwy am, brosiectau gwirfoddoli’r Llyfrgell.  Er mai prin dwy flynedd sydd ers cychwyn y cynllun, mae tua 80 o wirfoddolwyr wedi ymuno, gan weithio ar 14 o brosiectau amrywiol.

Gwirfoddoli

Mae’r Llyfrgell yn croesawu i’r Ffair nifer o sefydliadau lleol eraill sydd yn cynnig cyfleoedd i wirfoddolwyr, gan gynnwys: St. John Cymru, Cymdeithas Alzheimer, Hafal, Tir Coed, Trafnidiaeth Ystwyth, Age Cymru Ceredigion, Heddlu Dyfed-Powys, Y Gymdeithas Gofal, a llawer mwy.  Felly, os ydych yn chwilio am weithgaredd ystyrlon i lenwi’ch amser hamdden, dyma gyfle delfrydol.
Gall plant ifanc gael amser wrth ei bodd gan dreulio hyd at 2 awr yn y Feithrinfa yn rhad ac am ddim; byddant yn derbyn pob gofal gan staff a myfyrwyr Adran Gofal Plant Coleg Ceredigion.  Os nad ydych wedi ymweld â’r Llyfrgell o’r blaen, bydd teithiau tywys o’r adeilad yn ystod y dydd a medrwch ymlacio dros baned ym mwyty Pen Dinas.

Bydd gweithgareddau’r dydd hefyd yn cynnwys  cyflwyno Gwobrau Cydnabyddiaeth Gwirfoddolwr Ceredigion 2014. Meddai Hazel Lloyd Urban, Prif Weithredwr CAVO: “Mae Gwobrau Gwirfoddoli CAVO yn cynnig cyfle i ni gydnabod ymdrechion rhai unigolion anhygoel, a diolch i rai o’r cannoedd o wirfoddolwyr sy’n rhoi o’u hamser a’u hegni i wneud cyfraniad hanfodol i’w cymunedau a gwneud gwahanaieth i fywydau eraill.”Gwirfoddoli

Yn ôl Aled Gruffydd Jones, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd:
“Mae gwirfoddolwyr yn rhan annatod o ‘deulu’ y Llyfrgell erbyn hyn ac yr ydym yn wir werthfawrogi’r gwaith a gyflawnir ganddynt.   Mae gwirfoddoli yn ffordd effeithiol o ddatblygu sgiliau ar gyfer y gweithle, tra’r un pryd  yn gyfle i gwrdd â ffrindiau newydd – a chael tipyn o hwyl!  Pleser yw cael rhannu cwmnïaeth gyda’r gwirfoddolwyr brwd o bob oed a chefndir sy’n dod yma’n wythnosol i gefnogi gwasanaethau’r Llyfrgell”.

Felly, dewch i’r Ffair yn llu!  Does dim tâl mynediad ac mae croeso i bawb.

Postiwyd - 31-03-2014

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Tymor newydd Chaucer yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Teimlo’n wag a di-gyfeiriad wedi dyddiau arddangosfa’r 4 Llyfr? Nac ofnwch, mae hi’n dymor newydd y Gwanwyn, a gallwn ddathlu agoriad arddangosfa newydd sbon sy’n rhoi sylw i’n llawysgrifau Saesneg cynharaf: ‘Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint’.Ystafell Hengwrt

Rhwng 29 Mawrth a 14 Mehefin, bydd modd i ymwelwyr ag oriel Hengwrt y Llyfrgell weld ein llawysgrif Saesneg enwocaf, Chaucer Hengwrt. Credir mai hwn yw’r copi cynharaf a erys o Chwedlau Caergaint Geoffrey Chaucer, ac i’r gyfrol gael ei hysgrifennu cyn marw’r awdur yn 1400, a hynny gan ei scrifydd personnol, Adam Pinkhurst. Ochr-yn-ochr â’r llawysgrif bydd trysorau eraill o’n casgliadau, gan gynnwys y Boece gan Chaucer, sydd hefyd yn llaw Pinkhurst, a gweddillion bregus ‘Dernyn Merthyr’, y copi coll hwnnw o Chwedlau Caergaint sy’n dyddio o’r bymthegfed ganrif.

Chaucer Hengwrt Dalen flaenCuradwyd yr arddangosfa gan Dr Sue Niebrzydowski o Brifysgol Bangor, a thrwy ei chyflwyniad awr ginio ar 23 Ebrill, a’i sgyrsiau galeri ar 24 Ebrill, cewch y cipdrem gorau posibl ar hanes Chaucer a’i chwedlau, a’ch cyflwyno’n benodol i gymeriadau difyr y Wraig o Gaerfaddon a’r Pardynwr.
I gyd-fynd â’r arddangosfa, bydd Sefydliad Astudiaethau Canoloesol a Modern Cynnar Prifysgolion Aberystwyth a Bangor yn cynnal cynhadledd academaidd yn y Llyfrgell ar 14-16 Ebrill. Edrychwn ymlaen i groesawu ysgolheigion o bell ac agos i Aberystwyth i edrych o’r newydd ar lawysgrifau o weithiau Chaucer, ac i ystyried dulliau digidol newydd posibl o ymchwilio i’r waith.Y Pardynwyr

Ymysg y digwyddiadau eraill sy’n rhan o dymor byr Chaucer mae dangosiad ar 30 Mai o Chwedlau Caergaint, y ffilm a ennillodd bedair Gwobr Emmy am gamp mewn animeiddio, ac ymgais ysgolheigaidd i ddatrys hen ddirgelwch: ar 15 Mai bydd yr Athro Andrew Prescott o Goleg y Brenin Llunain yn ystyried achos Cecily Champagne, merch i bobydd, wnaeth ddatganiad ym Mai 1380 na fyddai’n erlyn Geoffrey Chaucer mewn achos o ‘raptus’. A oedd Chaucer, storïwr Saesneg mwyaf yr Oesoedd Canol, yn dipyn o ‘ddyn budur’? Dewch i ystyried baw selebs y bedwaredd ganrif ar ddeg yng nglendid diogel y Llyfrgell Genedlaethol!

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 27-02-2014

Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau

Tair wythnos olaf y Pedwar Llyfr

Ymhen tair wythnos, ar 15 Mawrth 2014, bydd arddangosfa’r Pedwar Llyfr: eiconau Cymraeg ynghyd yn cau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Yn fuan wedyn, dychwelir Llyfr Coch Hergest i Loegr, ac yn ôl i storfeydd Llyfrgell Bodley, Rhydychen.

Tros y chwe mis diwethaf, bu’r Llyfr Coch yn rhannu câs gwydr gyda thrysorau eraill y genedl – Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, a Llyfr Aneirin – yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol, a hynny am y tro cyntaf erioed. Cyn hyn, unwaith yn unig y bu’r Llyfr Coch yng Nghymru ers ei alltudiaeth i Rydychen ym 1701, ac ni ddisgwylir y bydd yn croesi Clawdd Offa eto am rai blynyddoedd.

Dywedodd Dr Maredudd ap Huw, Llyfrgellydd Llawysgrifau’r Llyfrgell Genedlaethol: ‘Bydd yn drist gweld y trysor hwn yn ymadael unwaith eto â Chymru, ond rydym yn ddiolchgar iawn i Goleg Iesu Rhydychen, a Llyfrgell Bodley, am fod mor barod i ganiatau i ni ei fenthyca. Trwy ei gael yma am chwe mis, llwyddwyd i gwblhau pedwarawd o drysorau llenyddol cynharaf y genedl, a gwireddu breuddwyd o ddangos goreuon ein llenyddiaeth gyda’u gilydd am y tro cyntaf erioed.’

Yn Llyfr Coch Hergest y ceir trysorau megis Pedair Cainc y Mabinogi, Breuddwyd Rhonabwy, traethawd Meddygon Myddfai, a cherddi chwedl Llywarch Hen. Lluniwyd y gyfrol ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe, a hynny gan 3 unigolyn a weithiai fel tîm rhwng tua 1382 a 1410. Enw un ohonynt oedd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt.

Dywedodd Dr Aled Gruffydd Jones, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd y Llyfrgell Genedlaethol: ‘Pleser oedd gweld pedwar o drysorau’r genedl gyda’u gilydd am y tro cyntaf erioed. Pleser hefyd oedd gweld cymaint o ymwelwyr – o blant ysgol, ac o bobl o Gymru a’r tu hwnt – yn manteisio ar eu cyfle i ymweld â’r sioe unigryw hon. Bu’n gyfle i ddathlu hynafiaeth ein llên, ac i ddathlu cyfrifoldeb y Llyfrgell fel diogelydd cynifer o’n llawysgrifau cynharaf.’

Dilynir y Pedwar Llyfr, o 29 Mawrth hyd 14 Mehefin 2014, gan Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint, arddangosfa sy’n rhoi sylw i un o brif drysorau’r Llyfrgell Genedlethol, sef llawysgrif Hengwrt o Chwedlau Caergaint Geoffrey Chaucer. Dyma gyfle’r ymwelydd i weld y llawysgrif gynharaf o’r campwaith llenyddol Saesneg hwn, ac i ofyn paham tybed y mae trysor o’r fath i’w gael yma yng Nghymru?

Postiwyd - 24-02-2014

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Penblwydd Hapus Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Eleni, mae’n hanner canrif ers i Jim Griffiths , AS Llafur dros Lanelli gael ei benodi  yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Cyn hynny, roedd Gweinidog yn y Swyddfa Gartref yn gyfrifol am faterion Cymreig ond penderfynodd y Prif Weinidog, Harold Wilson ddyrchafu’r rôl i lefel aelod o’r Cabinet. Dros  34 o flynyddoedd wedyn, ychwanegwyd at bwerau’r Ysgrifennydd Gwladol nes i’r rhan fwyaf ohonynt gael eu trosglwyddo i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Bellach yr Ysgrifennydd Gwladol sydd yn gyfrifol am faterion cyfansoddiadol, y berthynas gyda’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru, a materion yn ymwneud â Chymru sydd heb gael eu datganoli.
Mae 16 AS wedi cymryd y rôl, gyda 3 ohonynt (David Hunt , Paul Murphy  a Peter Hain ) yn y swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Barwn Crughywel (Nicholas Edwards), Ron Davies , a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol . Er taw dyn o Gymru oedd e, ac roedd e wedi bod yn Aelod Seneddol dros Gonwy, Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru hefyd.

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol wedi mynd ymlaen i swyddi dylanwadol eraill yn y byd gwleidyddol. Daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

Pum Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

 

YR ARCHIF WLEIDYDDOL GYMREIG
Gan fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi bod yn ffigwr mor bwysig ym myd gwleidyddiaeth Cymru, dyw hi ddim yn syndod bod papurau nifer o Ysgrifenyddion Gwladol yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig , yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae papurau Jim Griffiths, Barwn Cledwyn, Is-iarll Tonypandy, Yr Arglwydd Morris, yr Arglwydd Crughywel, Ron Davies a Peter Hain ar gael ar gyfer ymchwil. Yn ychwanegol i bapurau yn ymwneud â swydd yr Ysgrifennydd Gwladol, mae’r papurau yn adlewyrchu eu diddordebau ehangach. Er enghraifft, ceir deunydd ym mhapurau Jim Griffiths ynglŷn â sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn y 1960au a’i waith ar Yswiriant Gwladol yn y 1940au. Mae papurau Barwn Cledwyn yn cynnwys deunydd yn ymwneud â Thrychineb Aberfan, S4C, y Gymanwlad ac Amaeth, a phapurau Is-iarll Tonypandy yn cynnwys deunydd o’i gyfnod fel Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, yr Undeb Ewropeaidd a diddordebau elusennol. Mae papurau’r Arglwydd Morris yn cynnwys ystod eang o bynciau, gyda nifer o gyfnod Comisiwn Killbrandon a refferendwm datganoli Cymru yn 1979. Mae datganoli yn bwnc pwysig ym mhapurau Arglwydd Crughywel a Ron Davies tra bod blas rhyngwladol ar bapurau Peter Hain gyda llawer o ddeunydd yn ymwneud ag apartheid a materion rhyngwladol eraill.

Ers dechrau’r broses  o ddatganoli, mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau. Galwyd am ddileu’r swydd gan Uned y Cyfansoddiad yn 2001, a gan  yr Arglwydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd fel rhan o becyn newidiadau pellgyrhaeddol, gan fod rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud;

“Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nhŷ’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nhŷ’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ŵyr!”

Felly, wrth i swydd yr Ysgrifennydd Gwladol gyrraedd ei hanner cant mae ‘na gwestiwn gwirioneddol am ei dyfodol. O leiaf gyda phapurau rhai o ddeiliaid dylanwadol y swydd ar gael i ymchwilwyr trwy’r Archif Wleidyddol Gymreig, a mwy i ddod gobeithio, bydd ei hanes yn ddiogel.

Rob Phillips, Archifydd Cynorthwyol – Archif Wleidyddol Gymreig

Postiwyd - 03-02-2014

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Dewch Atom!

Rydym ni ar fin lansio prosiect gwirfoddoli newydd sbon – ac  os oes gennych ddiddordeb mewn digwyddiadau a phersonoliaethau Cymru’r ugeinfed ganrif – wel dyma  gyfle cyffrous ichi’n cynorthwyo i ychwanegu gwerth at gasgliad ffotograffau unigryw a gwerthfawr Geoff Charles.

Mae’r casgliad yn wirioneddol unigryw.  Bu Geoff Charles yn  gweithio fel ffoto-newyddiadurwr i amryw o bapurau newydd gan  gynnwys y ‘Wrexham Advertiser’, ‘Montgomreyshire Express’ a ‘Y Cymro’, o’r 1930au hyd at y 1970au. Dros y cyfnod hwn fe wnaeth ffafr fawr â ni’r Cymry drwy gofnodi’r  ffordd Gymreig o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn.  Bellach, mae’r casgliad o dros 120,000 o negyddion yn un o drysorau’r Llyfrgell ac yn adnodd amhrisiadwy ar gyfer awduron, darlledwyr, haneswyr, myfyrwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol.

 

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles - Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles – Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Er bod casgliad ffotograffau Geoff Charles eisoes wedi ei ddigido a’i gatalogio mewn setiau, mae nifer o ddisgrifiadau’r ffotograffau (a welir yn y catalog copi caled) heb eu cynnwys yn y catalog ar-lein eto. Bydd gwirfoddolwyr felly’n adysgrifio’r disgrifiadau i gronfa ddata a rhoi manylion ynghylch pryd yn union yr ymddangosodd y lluniau mewn papurau newydd.

Bydd cymal cyntaf y prosiect yn canolbwyntio ar:

  • ffotograffau Eisteddfodau Cenedlaethol yr Urdd (1950 – 1968),
  • ffotograffau yn ymwneud â rheilffyrdd, a
  • ffotograffau cyffredinol o 1939.

Wedi hyn, bydd cyfle i bori trwy ragor o hanes diwylliannol a diwydiannol yr ugeinfed ganrif, gan gynnwys cofnod ffotograffig amhrisiadwy Geoff Charles o gymuned dyffryn Tryweryn cyn ei boddi yn 1965.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Os na fedrwch ddod i adeilad y Llyfrgell yn Aberystwyth i weld y casgliad, beth am fynd ar-lein i bori drwyddo?  Os ydych yn adnabod rhai o’r unigolion yn y ffotograffau, cysylltwch â ni fel y gallwn ychwanegu at y wybodaeth sydd gennym.

Byddwch yn rhan o’n hymdrech ni i rannu’r casgliad pwysig hwn gyda’r byd!

Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd fel hyn, beth am i chwi wneud addewid bach gwerth chweil a rhoi cynnig ar fod yn wirfoddolwr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Pa well calennig i’w roi i’r hen sefydliad parchus hwn?

Mae cynllun gwirfoddoli’r Llyfrgell  yn cynnig amrywiaeth o dasgau a phrosiectau cyffrous a diddorol, o drawsysgrifio i roi trefn ar ddarluniau a dwstio llyfrau.  Cewch gyfle i ddysgu sgiliau a chwrdd â ffrindiau newydd wrth gynorthwyo’r Llyfrgell i wella ei gwasanaethau i ddefnyddwyr.

Ewch i’r dudalen ‘Am LlGC – Gwirfoddoli’ ar wefan y Llyfrgell am ragor o wybodaeth ac i weld y cyfleoedd cyfredol sydd ar gael ichi.

Os oes gennych unrhyw ymholiadau am wirfoddoli – byddwn yn falch o glywed gennych trwy e-bost: gwyneth.davies@llgc.org.uk

Gwyneth Davies

Postiwyd - 17-01-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Caergrawnt, Rhydychen a’r Pedwar Llyfr

Pwy tybed sydd wedi gwneud yn ymdrech fwyaf i ymweld â’n harddangosfa boblogaidd, 4 Llyfr?

Yr wythnos hon daeth ugain o fyfyrwyr yr holl ffordd o adrannau Celteg Prifysgolion Caergrawnt a Rhydychen i ymweld am y dydd â’r Llyfrgell. Wedi gweld yr arddangosfa yn oriel Hengwrt, daeth pawb ynghyd i’r Ystafell Addysg i fwynhau gweithdy ar lawysgrifau canoloesol, dan arweiniad yr Athro Paul Russell, Caergrawnt.

Gweithdy llawysgrifau
Yn dilyn sesiwn ar gadwraeth cyfrolau llawysgrif, cyflwynwyd nifer o drysorau i’r myfyrwyr ar ffurf ffacsimilïau.

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Ffacsimile Llawysgrif Boston

Trafododd yr Athro Russell destunau cyfraith Peniarth 28 a Llawysgrif Boston, a thaflodd ei fyfyrwraig ymchwil Myriah Williams oleuni newydd ar gynnwys Llyfr Du Caerfyrddin.

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Ffacsimile Llyfr Du Caerfyrddin

Cafwyd cyfle i fwrw trem ar destunau Cymraeg a Lladin Historia Gruffud vab Kenan, ar gopi John Davies, Mallwyd o ddarnau coll Llawysgrif Hendregadredd, ac ar weithiau Lladin Gerallt Gymro. Esboniodd Benjamin Guy, un arall o fyfyrwyr Caergrawnt, arwyddocâd cynnwys Llyfr Llandaf, a chafwyd cyfraniadau pellach gan yr Athro Thomas Charles-Edwards, Rhydychen a Mr Daniel Huws, Aberystwyth.

Sut mae cloriannu llwyddiant digwyddiad o’r math hwn o safbwynt y Llyfrgell Genedlaethol?

Yn gyntaf, mae’n dod a chenhedlaeth newydd o ysgolheigion ieuainc wyneb-yn-wyneb â chyfrolau y maent wedi astudio eu cynnwys (mewn llyfrau, ac yn ddigidol) y tu hwnt i Gymru. Rhydd hyn gyfle iddynt eu gwerthfawrogi’n well.

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Hyfforddiant ar ddefnyddio llawysgrifau

Yn ail, mae’n gyfle euraid i’r Llyfrgell Genedlaethol roi hyfforddiant i ddarpar ddefnyddwyr ar y dulliau gorau a mwyaf gofalus o drin a thrafod rhai o’n trysorau mwyaf bregus a gwerthfawr. Bydd hyn yn sicrhau parhad hir-dymor ein casgliadau.

Ac yn drydydd, mae’n gyfle da i drosglwyddo a rhannu gwybodaeth, a hynny rhwng ysgolheigion, myfyrwyr, staff y Llyfrgell, ac yn y man, y cyhoedd.

Bydd ysgolheictod diweddaraf yr Hen Brifysgolion yn cael ei rannu yfory gyda dosbarthiadau ysgolion cynradd Cymru, a hynny trwy gyfrwng ein Gwasanaeth Addysg. Dyna chwalu’r sôn am unrhyw dŵr ifori, a sicrhau’r buddsoddiad gorau yn addysg ein plant ar y naill law, a dyfodol ein casgliadau ar y llall.

Ceir ymateb myfyrwyr Caergrawnt i’r digwyddiad yma.

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 30-12-2013

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Ychwanegiad at bapurau Gwenallt

Gŵyr y mwyafrif o bobl ledled Cymru am gerddi David James Jones (‘Gwenallt’), a’i gasgliadau Ysgubau’r Awen (1939), Cnoi Cil (1942), Eples (1951), Gwreiddiau (1959) a chyfrol Y Coed a gyhoeddwyd wedi ei farw ym 1969.

Gwenallt yn hen ŵr

Gwenallt yn hen ŵr

Cedwir papurau Gwenallt, yn ohebiaeth, teipysgrifau a llawysgrifau o’i hunangofiant, drafftiau o’i nofelau a’i gerddi ynghyd â ffotograffau di-ri yn y Llyfrgell hon. Afraid dweud fod y papurau hyn wedi bod yn ffynhonnell werthfawr a defnyddiol i ymchwilwyr ac ysgolheigion ar hyd y blynyddoedd ers ei farw ym 1968, gyda sawl cyhoeddiad wedi dwyn ffrwyth o’u cynnwys.

Enillodd ddwy gadair genedlaethol – y gyntaf am awdl ‘Y mynach’ yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe 1926, a’r ail am ‘Breuddwyd y bardd’ yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1931. Dewisodd cyn-Archesgob Caergaint, Rowan Williams, ddwy o gerddi Gwenallt, sef y soned ‘Pechod’ (‘Sin’) a’r gerdd rydd ‘Grawys’ (‘Lent’) i’w cyfieithu a’u cynnwys yn ei gyfrol o gerddi Headwaters (Rhydychen, 2008). Mae’r ddwy gerdd yn cynrychioli barddoniaeth o gyfnodau cynnar a diweddarach.

Yn ddiweddar, derbyniwyd dwy gyfrol ddiddorol iawn i’w hychwanegu at bapurau Gwenallt, a hynny trwy law Mr John Meredith, Bangor, mab y diweddar Barchedig John Ellis Meredith, gweinidog Capel y Tabernacl, Aberystwyth, cyfaill agos i Gwenallt, ac awdur y gyfrol Gwenallt: bardd crefyddol (1974).

Y Fendith

Y Fendith

Oddi fewn i’r naill gyfrol ceir nodiadau darlithoedd Gwenallt mewn llaw un sy’n amlwg yn tynnu ‘mlaen mewn oed, ysgrifen grynedig ambell waith, o bosib y nodiadau wedi eu sgrifennu tra’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ynddi ceir nodiadau yn Gymraeg a Saesneg ar Williams Pantycelyn a John Bunyan, ar Biwritaniaeth ac Arminiaeth ac amrywiol bynciau eraill. Yn y llall ceir cerddi o waith Gwenallt, mewn ysgrifen ofalus dwt, yn amlwg pan oedd yn llanc ifanc, o bosib pan oedd yn yr ysgol uwchradd efallai, neu yn fyfyriwr ifanc yn y brifysgol.

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Gwenallt yn ŵr ieuanc

Cerddi dwys, lled-grefyddol ydynt yn y bôn, sail efallai i’w gerddi mwyaf aeddfed, ond hefyd ceir rhai llinellau sionc ac ysbrydoledig, megis ‘Rhydyfelin’ ac ‘Y Ddawns’. Fodd bynnag, y peth diddorol am y gyfrol hon yw’r ffaith nad oes fawr neb wedi gweld na darllen y cerddi erioed, ar wahân i Mr John Ellis Meredith, pan luniodd y gyfrol sy’n trafod cerddi ei hen gyfaill. Dyma esiampl wych o ffrwyth ymchwil i un o feirdd amlycaf yr ugeinfed ganrif sydd yn awr ar gael i ymchwilwyr yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Yng ngeiriau Rowan Williams roedd Gwenallt yn ‘massively influential presence in Welsh literary and intellectual life …’

 

Rhiannon Michaelson-Yeates & Ann Francis Evans

← Cofnodion hynach Cofnodion mwy newydd →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog