Blog - Digido

Postiwyd - 20-11-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Powdwr gwallt a chlociau a threthi amhoblogaidd eraill

Arddangosfa Trethi yng Nghymru , 20 – 28 Tachwedd 2014
Codwyd trethi dros y blynyddoedd ar diroedd ac aelwydydd, ond hefyd ar adloniant, ffenestri, clociau, a phowdwr gwallt. Roedd nifer o’r trethi yn amhoblogaidd fel y dangosodd yr ymgyrch yn erbyn treth y pen yn y 1990au. Diddymwyd y dreth ar glociau yn 1797 am fod gwneuthurwyr clociau ym mynd allan o fusnes, a diddymwyd y dreth ar friciau yn 1850 am ei fod yn rhwystr i’r chwyldro diwydiannol. Roedd y dreth ar wydr (1746-1845) a ffenestri (1748-1851) yn cael ei weld gan rai fel treth ar awyr iach a golau ddydd.

Datganiad treth Iarll Powis

Datganiad treth Iarll Powis, 1800 (LlGC/NLW, Powis Castle 17664.

Stampdoll oedd y dreth ar bowdr gwallt (1795-1869) , hynny yw doedd y powdwr ei hun ddim wedi’i drethu, ond rhaid oedd i’r defnyddwyr fynd i’r swyddfa stampiau bob blwyddyn i brynu tystysgrif wedi’i stampio er mwyn medru defnyddio powdwr gwallt. Roedd y powdwr yn help i osgoi cael llai pen a gwelwn yn y ddogfen yma fod yr Iarll Powis yn 1800 yn cael trwydded ar gyfer ef ei hun – a phawb oedd yn dod yn agos ato, sef “Housekeeper, butler, valet, cook, porter, footman, under butler and coachman”.

 
Eitem arall yn yr arddangosfa yw’r cerdyn post yn erbyn treth y pen yn cyfeirio’n ôl at ymosodiadau Rebeca ar dolltai’r cwmnïau tyrpeg, 1839-1843. “Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen”. Bwriadwyd i dreth y pen (‘Community Charge’, 1990-1993) fod yn gyfnewid ar gyfer y trethi teuluol, ond cafodd ei gyfnewid ei hun gan y system dreth cyngor cyfredol.

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Bydd Bil Cymru sy’n mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd yn cynnig deddfwriaeth drethi I Gymru am y tro cyntaf yn y cyfnod modern. Mae’r arddangosfa yn gyflwyniad difyr i hanes trethi yng Nghymru, ac yn annog pobl i fynegi eu barn ar ddatblygu cyfundrefn drethi Cymru. Dewch i weld ystod o ddogfennau yn adrodd stori trethi yng Nghymru yn Y Llyfrgell Genedlaethol, 20—28 Tachwedd, gydag arddangosfa gysylltiol ym Mhrifysgol Bangor ac Archifau Morgannwg, Caerdydd.

Nia Mai Daniel

Postiwyd - 05-11-2014

Casgliadau

TRO TRWY’R TYMHORAU

Mae ‘trysorau’ Llyfrgell Genedlaethol Cymru bellach yn ddiarhebol a’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u gwneud yn hysbys i’r cyhoedd. Ond ychydig a ŵyr efallai am un o’i thrysorau cudd.

Lona Mason awgrymodd ‘n’ôl yn 2012 y dyliwn fod yn bresennol pan fyddai’n cyfarfod mintai fechan o berthnasau a chyfeillion yr arlunydd Mary Rennell (1901-1981), neu Mary Constance Vivian Rodd, y Foneddiges Rennell, i roi ei henw a’i theitl llawn iddi. Pwrpas eu hymweliad oedd cael golwg ar gampwaith y Foneddiges Rennell, sef cyfres o ddeuddeg panel sy’n dangos yr olygfa o Fryn Stonewall, sir Faesyfed trwy gydol deuddeg mis a phedwar tymor y flwyddyn.  Rywfaint yn annisgwyl, er mai tirwedd gwyllt dwyrain Cymru a bortreadir yma mae iddo naws ‘dwyreiniol’ mewn ystyr arall oherwydd dewisodd Mary Rennell inc Tseinïaidd ar bapur reis yn gyfrwng i ddarlunio’r ehangder Cymreig o’i hamgylch.

 

Mary Rennell 'Round the year from Stonewall Hill'

Mary Rennell ‘Round the year from Stonewall Hill’ (1968-69).

Bwriadwyd i’r paneli gael eu harddangos ochr yn ochr mewn cylch neu hanner cylch er mwyn pwysleisio parhad di-dor yr olygfa o un panel i’r llall a hefyd i gyfleu symudiad a newidiadau graddol y tymhorau gyda throad y rhod. Fe ddangosir manylion y tirwedd yn ogystal â’i orwelion pell – coed gosgeiddig, blodau gwyllt lleol, defaid a cheffylau’n pori, giât agored, ac ambell ffermdy’n llochesu yng nghôl y bryniau – a cheir amgrymiadau cynnil o drawsnewidiadau tymhorol, er enghraifft trwy ychwanegu mymryn o liw i’r caeau a’r awyr.

A pham mai trysor ‘cudd’ yw hwn? Am fod y paneli, ar hyn o bryd, yn aros yn amyneddgar yn un o storfeydd y Llyfrgell nes y cânt weld golau dydd unwaith eto. Gwn y byddai’r criw eiddgar ddaeth yma ddwy flynedd yn ôl i weld gwaith hynod eu perthynas talentog ar ben eu digon o weld ffrwyth ei llafur yn ei briod le o’r diwedd – yn rhan o arddangosfa efallai?

Bethan Ifan

Postiwyd - 30-10-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau

Arwr y Troad Allan : hen ewythr Dylan Thomas

Adeg etholiad 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Roedd fy hen hen dad-cu, Benjamin Jones, a drigai ar stad Llanfair yn un o’r ffermwyr hynny. Nid oedd pleidlais gudd yn bosib a daeth ymwelydd heibio i’r ffarm gyda notis i Benjamin i adael ei gartref.

 

Cyrhaeddodd notis i Dafydd Jones o stad gyfagos Alltyrodyn hefyd, er ei fod ef a’i wraig wedi colli pedwar o’u plant. Penderfynodd y teulu mai eu hunig obaith oedd ymfudo i’r Amerig ond canlyniad trychinebus y daith oedd i Dafydd golli gweddill ei deulu.

 

Un a oedd yn gyfarwydd â thrasiedi’r teulu hwn, ac a fu’n bresennol yn y cwrdd a gynhaliwyd i ffarwelio â’r teulu cyn iddynt ymfudo, oedd gweinidog Undodaidd ifanc o’r enw William Thomas (Gwilym Marles), sef hen ewythr y bardd Dylan Thomas.

 

Ers ymsefydlu’n ysgolfeistr ac yn weinidog yng Nghapeli Llwynrhydowen a Bwlchyfadfa, ymdaflodd yn angerddol i’r gwaith o ddiwygio anghyfiawnderau’r oes, er gwaetha’r dial oedd yn sicr iawn o ddilyn. Trafodai’r gorthrwm gwleidyddol mewn pulpud ac ar lwyfan, a heriodd wendidau’r system addysg. Ymgyrchodd dros Fwrdd Ysgol yn Etholiad Bwrdd Ysgol 1871 a brwydrodd yn galed yn erbyn yr ofergoel a ddanfonodd Sarah Jacob i’w bedd yn 12 oed. Gwaethygodd ei iechyd yn ddirfawr.

"Gwilym Marles a'r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876" Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

“Gwilym Marles a’r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876″
Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

 

Un nos Sadwrn yn 1876, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth gynrychiolydd sgweier Alltyrodyn yn gwahardd Gwilym Marles a’i gynulleidfa o Gapel Llwynrhydowen. Cwbl ofer fu’r ymgais i’w ddistewi a thrannoeth cafwyd anerchiad trydanol ganddo o flaen torf fawr y tu allan i gât cloëdig Capel Llwynrhydowen. Yn y fynwent, y tu hwnt i’r cloeon, gorweddai anwyliaid y gynulleidfa ond gwrthododd y gynulleidfa honno gynnig y sgweier i godi’r gwaharddiad pe bodlonent ar gael gweinidog arall. Wythnos ar ôl y “Troad Allan”, roedd eu gweinidog yn annerch y wasg.

 

Yn sydyn ac annisgwyl, cafodd Gwilym Marles wahoddiad i fynd i gwrdd â’r sgweier, John Davies Lloyd, yn y plas. Gorweddai rifolfer ar y bwrdd o’i flaen. Cyfaddefodd ei fod eisoes wedi lladd dyn yn Califfornia ac y byddai’n lladd eto pe bai raid. Fe’i blinid gan ofnau di-sail a dychmygai fod Gwilym Marles wedi bod yn ei fygwth â thân tragwyddol uffern o’i bulpud bob dydd Sul. Atebodd y gweinidog nad oedd Undodiaid yn credu yn y fath beth i unrhyw un.

 

Dywedodd Gwilym Marles fod pobl yn dweud wrtho’n aml mai achos ei helbulon i gyd oedd ei fod yn siarad yn rhy blaen ac yn ymosod yn rhy ddiarbed ar orthrwm a thrais. Ei ateb oedd: “Pechaf hyd y diwedd”. Casglwyd arian i godi capel newydd (y “Capel Coffa”), a phan osodwyd y garreg sylfaen ym Mehefin 1878, dywedodd Gwilym Marles, “Gall y gwrthwynebwr fynd a’r ganhwyllbren, fe a’i pia, ond ni chaiff neb symud y gannwyll. Cannwyll Duw ydyw”.

 

Bu farw’r sgweier ifanc ac ysgrifennodd Gwilym Marles am deimlad o dristwch anhraethol yn dilyn ei farwolaeth. Prysurodd chwaer y sgweier, Mrs Massey, i ddychwelyd hen gapel Llwynrhydowen i’r gynulleidfa. Ar ddiwrnod yr ailagoriad, ar Orffennaf 24, 1879, tynnwyd coets Mr. a Mrs. Massey yr holl ffordd o orsaf Llandysul i hen gapel Llwynrhydowen gan gannoedd o bobl gerfydd rhaffau, ac ymhlith y dyrfa honno oedd fy nhadcu. (Ni flinai adrodd y stori hon wrth fy nhad!). Aeth Gwilym Marles heibio’n araf mewn cerbyd, yn rhy sâl i aros, ond yn methu cadw draw.

 

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen Hawlfraint: Heini Davies

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen
Hawlfraint: Heini Davies

Ni welodd agor y capel newydd hardd y mis Hydref dilynnol, a bu farw ym mis Rhagfyr, ond yno, o flaen y capel newydd, y’i rhoddwyd i orffwys gan ei gyd-Undodiaid.

 

Un o ddywediadau taer Gwilym Marles oedd “Darllenwch!”. Gellir cael mwy o fanylion hanesyddol am y stori uchod mewn llyfrau gan awduron fel D. Jacob Davies, Nansi Martin, M. Wynn Thomas a Kate Crockett. Beth am ddod atom i ddarllen a gweld arddangosfa Dylan Thomas ar yr un pryd? Bydd yr arddangosfa yn para tan 20 Rhagfyr 2014.

 

Heini Davies

 

 

Postiwyd - 20-10-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Trwsio Yny lhyvyr hwnn

Yny lhyvyr hwnn cYn ddyddiol yn Uned Gadwraeth y Llyfrgell, cawn gyfle i ddod wyneb yn wyneb â rhai o greiriau diwylliannol pwysicaf ein gwlad. Mae cael trin a diogelu eitemau o’r fath yn dipyn o fraint, ond wrth reswm, mae i’r gwaith elfen gref o gyfrifoldeb. Er yr ystyriwn fod pob eitem a ddaw atom yn werthfawr, o dro i dro daw ambell wrthrych sydd hyd yn oed yn fwy gwerthfawr neu eiconaidd na’r rhelyw. Roedd y gwaith a wnaethom ar Lawysgrif Boston yn enghraifft o hyn. Cyn dechrau ymyrryd â gwrthrychau o’r fath mae’n rhaid trafod, ymchwilio, ac ystyried yn ofalus iawn pa gamau i’w cymryd.

Dyma oedd yn rhaid i ni ei wneud yn ddiweddar pan gawsom y cyfrifoldeb o ddadrwymo, trin ac ailrwymo Yny lhyvyr hwnn (1546), y gyfrol brintiedig Gymraeg gyntaf (yn ôl pob tebyg) i’w chyhoeddi. Dyma’r unig gopi o’r gyfrol y gwyddom amdani – mwy fyth o bwysau ar ysgwyddau un o’n cadwraethwyr mwyaf profiadol a chymwys, John Jenkins (ARA Cert.), a gafodd y gwaith o adnewyddu’r gyfrol.

Yny lhyvyr hwnn aCafodd y gyfrol ei hailrwymo mewn cloriau newydd rhywbryd yn ystod yr ugeinfed ganrif, ac ymddengys nad yw’r cloriau gwreiddiol neu flaenorol wedi goroesi. Er hyn, roedd y tudalennau yn parhau mewn cyflwr bregus iawn, gyda nifer ohonynt wedi hollti yn agos at blygiad y meingefn. Roedd y rhwymiad modern tynn yn rhannol gyfrifol am y difrod hwn. Felly, roedd yn rhaid dadrwymo a thrwsio’r tudalennau cyn galluogi’r broses o sganio ar gyfer y we ac ar gyfer creu copi ffacsimili manwl o’r gyfrol ar gyfer dibenion arddangos, ffilmio ac addysgu.

Yny lhyvyr hwnn dNid oes lle yma i sôn yn fanwl am yr holl broses gadwraethol, ond defnyddiodd John dechnegau a deunyddiau cydnabyddedig y maes cadwraethol er mwyn cyflawni’r gwaith. Aeth ati wedyn i ddefnyddio’i sgiliau traddodiadol prin i ailrwymo’r gyfrol mewn arddull oedd yn gydnaws ag arddull rhwymiadau’r unfed ganrif ar bymtheg.

Mae’r gyfrol bellach yn agor yn llawer haws, ac nid oes straen ar y tudalennau. Bydd y gyfrol yn cael ei chartrefu mewn blwch arbennig dan amodau amgylcheddol sefydlog yn un o gelloedd y Llyfrgell. Bydd hyn yn gymorth i gadw Yny lhyvyr hwnn yn ddiogel am ganrifoedd eto i ddod.

 

Bydd Yny lhyvyr hwnn – ar ei newydd wedd – i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror.

Iwan Bryn James

Postiwyd - 10-10-2014

Casgliadau / Digido

Geoff Charles

Mae’n deg dweud mai Geoff Charles oedd un o ffotograffwyr Cymreig amlycaf ei gyfnod. Mae ei waith fel ffoto-newyddiadurwr wedi galluogi iddo gymryd lluniau o ddigwyddiadau dros y wlad gan gynnwys digwyddiadau blynyddol megis eisteddfodau, ffeiriau a sioeau amaethyddol yn ogystal â digwyddiadau hanesyddol fel y protestiadau yn erbyn boddi Capel Celyn. Rydym yn ffodus bod casgliad negyddion Geoff Charles wedi ymgartrefu yma yn y Llyfrgell Genedlaethol erbyn hyn. Gyda’r casgliad bellach wedi ei ddigido, un o’r ffyrdd mwyaf effeithiol o godi ymwybyddiaeth ohono a chodi ei broffil yw rhannu’r lluniau yma ar-lein gan ddefnyddio Flickr oherwydd ei botensial i estyn allan i bobl ledled y byd.

Un o’m dyletswyddau i yma yn y Llyfrgell yw uwchlwytho pum delwedd o gasgliad Geoff Charles yn wythnosol ynghyd â chofnodi disgrifiad o’r delweddau ac ychwanegu tagiau perthnasol. Oherwydd maint y casgliad, mae’n hawdd mynd ar goll wrth bori trwy’r amryw drysorau sydd wedi eu dal mewn dull llun. Er mwyn hwyluso’r gwaith (a sicrhau bod y gwaith wedi ei gwblhau ar amser!) rwy’n ceisio clymu’r lluniau a ddewiswyd gyda themâu penodol sy’n gysylltiedig ag amser o’r flwyddyn neu ddigwyddiadau. Er enghraifft, gyda’r Eisteddfod Genedlaethol yn dychwelyd i Sir Gâr yn Llanelli ddechrau Awst eleni, teimlais y byddai lluniau o’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli ynghyd ag Eisteddfodau Cenedlaethol dros Gymru yn clymu mewn yn dda. Yr yr un modd gyda’r Nadolig yn prysur agosáu, peidiwch â synnu os gwelwch chi dudalen Flickr y Llyfrgell yn bla o luniau Nadoligaidd wrth i ni agosau at yr Ŵyl.

Teimlaf drwy ganolbwyntio ar ddigwyddiadau tymhorol ei bod hi’n bosib cymharu sut mae ymddygiad a thraddodiadau cymdeithas wedi newid dros y degawdau diwethaf i gymharu â heddiw. Er bod rhai agweddau wedi newid yn ddramatig, gyda thrafnidiaeth a ffasiwn yn enghreifftiau amlwg, mae’n braf gweld bod rhai traddodiadau yn dal i barhau heddiw gyda chanu calennig yn enghraifft hyfryd o draddodiad sydd dal yn fyw.

Ni fyddai’r strategaeth yma o ddewis delweddau yn bosib oni bai bod digonedd o luniau i gyd-fynd gyda phob digwyddiad, ac rwy’n ffodus bod casgliad bron di-ddiwedd Geoff Charles yn galluogi i mi wneud hyn. Serch hynny, pan nad oes digwyddiad neu achlysur penodol ambell i wythnos , mae cyfle i mi uwchlwytho lluniau diddorol neu ddoniol y deuthum ar eu traws yn y gorffennol wrth chwilio am luniau penodol. Teimlaf fod hyn yn ffordd hwylus i rannu lluniau gwahanol na fyddent yn cael eu rhannu fel arall. Gallaf feddwl am rai enghreifftiau megis ‘Gêm Bêl-droed digri er budd Cronfa Apêl Eglwys Plwyf St Martins’ a “Dawnswyr Bale” o Sentinel, yr Amwythig’.

Gyda ni bellach wedi camu mewn i fis Hydref, gallwch ddisgwyl gweld lluniau yn ymwneud ag achlysuron megis y cynhaeaf a diolchgarwch a digwyddiadau hydrefol eraill. Gellir gweld cyfrif Flickr y Llyfrgell drwy ddilyn y linc isod.

https://www.flickr.com/photos/llgc/

Deiniol Glyn

Postiwyd - 22-09-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Hen gyngor ar ffermio a garddio

Grawnwin MediA hithau’n fis Medi, ar ôl tywydd neilltuol dda, sut siâp sydd ar eich gerddi a’ch caeau? A yw’r llysiau’n barod i’w codi, y ffrwythau’n aeddfed i’w casglu, a’r blodau’n dechrau heneiddio a gwywo?

Yn ôl calendr Llyfr Oriau De Grey, dylech oll fod wedi casglu eich grawnwin erbyn hyn, ac yn troi eich golygon tuag at eu gwasgu. Yr hyn a ddarlunnir yn y llawysgrif ar gyfer Medi yw gŵr troednoeth yn ‘troedio’r’ ffrwyth mewn casgen fawr, yn barod i arllwys y sudd (a’r crwyn) i gasgen i eplesu. Wrth gwrs, yn Fflandrys y lluniwyd y gyfrol, a hynny ar gyfer marchnad Seisnig, ddeheuol. Go brin y byddai golygfa fel hyn yn gyffredin iawn yn ucheldiroedd Cymru ganol y bymthegfed ganrif …

Calendr MediGanrif yn ddiweddarach, yn y llyfr Cymraeg cyntaf i’w argraffu, Yny lhyvyr hwnn (1546), amlinellodd yr amryddawn Siôn Prys ddyletswyddau garddwriaethol ac amaethyddol y Cymro ar gyfer mis Medi, a hynny fel rhan o’i galendr yntau. Roedd Siôn Prys yn cymryd yn ganiataol y byddai’r Cymry eisoes wedi medi rhyg, gwenith a cheirch yn ystod Awst, gan storio’r cnydau yn eu hysguboriau. Byddai pob amaethwr gwerth ei halen hefyd wedi aredig y tir yn barod ar gyfer y cnydau nesaf i’w hau, sef gwenith a rhyg.

Ond beth am dasgau mis Medi? Dyma gynghorion Siôn Prys:

‘Yn y mis hwn meda dy haidd, pys a ffa, ac yng nghylch canol y mis, heua wenith a rhyg mewn tir cryf. Dwg dail ar fedr [i baratoi ar gyfer] gwenith a rhyg. Canys un fennaid [llond cert] yr amser hwn a dâl dair cyn y mis hwn.’

Medi - manylynCyn brysio i’r ardd i lafurio, cofiwch ymweld â siop y Llyfrgell i brynu Calendr 2015 i’w roi i’ch cyfeillion y Nadolig hwn. Mae ynddo luniau ysblennydd o Lyfr Oriau De Grey, yn darlunio gweithgareddau’r maes ar gyfer pob mis o’r flwyddyn.

Bydd campwaith Siôn Prys, Yny lhyvyr hwnn, i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror (sef mis tocio coed, gyda llaw!).

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 04-09-2014

Casgliadau

Yn doedden nhw’n ddyddiau da . . .

Wel, mae’r gwyliau haf wedi dod i ben ac mae’n amser i feddwl am flwyddyn ysgol newydd.  Ac ar ôl clywed am y newidiadau arfaethedig i’r cwricwlwm lle bydd plant yn dysgu, ymysg pethau eraill, am raglennu cyfrifiadurol ac algorithmau, gwnaeth imi feddwl am sut mae addysg wedi newid dros y blynyddoedd.  O ysgrifennu ar lechen a bwrdd du i ddefnyddio ‘ipads’ a byrddau gwyn rhyngweithiol mae llawer o agweddau o fywyd ysgol wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth.

 

[A feature on schools in the Wrexham area] Casgliad Geoff Charles

[A feature on schools in the Wrexham area]
Casgliad Geoff Charles

[Y gwersi yn Ysgol Gymraeg St Paul, Bangor] Casgliad Geoff Charles

[Y gwersi yn Ysgol Gymraeg St Paul, Bangor]
Casgliad Geoff Charles

Ymysg casgliadau cyfoethog y Llyfrgell, mae nifer o eitemau all daflu goleuni ar y system addysg a fu, o lyfrau nodiadau i gopïau o adroddiadau’r Llyfrau Gleision.  Rhai o fy hoff eitemau i yw’r lluniau amrywiol sydd gennym o ysgolion, athrawon a’r disgyblion.  Trwy’r rhain gwelwn y newidiadau sydd wedi digwydd o ran gwisgoedd ysgol, adeiladau ysgol, dosbarthiadau, teganau a’r gwersi a roddwyd.  Difyr yw gweld, er enghraifft, sgiliau gwnïo a gwaith tŷ yn cael eu dysgu i ferched tra bod bechgyn yn dysgu am waith coed!

[School pupils, Y Gyffylliog (1897)] Casgliad John Thomas

[School pupils, Y Gyffylliog (1897)]
Casgliad John Thomas

[Dosbarth Gwaith Coed Ysgol Uwchradd Syr Thomas Jones, Amlwch, gyda'i athro Mr Gwyn Hughes] Casgliad Geoff Charles

[Dosbarth Gwaith Coed Ysgol Uwchradd Syr Thomas Jones, Amlwch, gyda’i athro Mr Gwyn Hughes]
Casgliad Geoff Charles

[Weston Rhyn School special] Casgliad Geoff Charles

[Weston Rhyn School special]
Casgliad Geoff Charles

[Llanbedr Secondary Modern School] Casgliad Geoff Charles

[Llanbedr Secondary Modern School]
Casgliad Geoff Charles

Wrth edrych ar luniau fel hyn gwelir rhywbeth mewn ambell un sy’n ysgogi atgof ac yn codi hiraeth am y dyddiau diniwed hynny.

[Llanelwedd School, Builth Wells] Casgliad Geoff Charles

[Llanelwedd School, Builth Wells]
Casgliad Geoff Charles

[Youngest class at Rhayader Primary School] Casgliad Geoff Charles

[Youngest class at Rhayader Primary School]
Casgliad Geoff Charles

Nia Wyn Dafydd

Postiwyd - 28-08-2014

Casgliadau / Digido

Annibyniaeth i’r Alban – Cwestiwn hanesyddol

Gyda’r refferendwm am roi annibyniaeth i’r Alban llai na mis i ffwrdd, diddorol yw troi at un o bamffledi casgliad Gladstone y Llyfrgell (pamffledi a dderbyniwyd gan Gladstone tra roedd yn Brif Weinidog) sydd yn dangos nad pwnc newydd mo hwn. Digwyddodd yr ymgyrch i roi Senedd ac Annibyniaeth i’r Alban ochr yn ochr â’r ymgyrch i roi Rheol Cartref (Home Rule) i Iwerddon yn y bedwaredd Ganrif ar Bymtheg. Mae’n amlwg fod Gladstone wedi rhoi cryn sylw i’r daflen o’r enw Scottish Home Rule : a statement of facts in support of Scotland’s claims to a local parliament wrth nodi paragraffau iddo ddarllen yn ymyl y daflen ac ysgrifennu tri phwynt ar ddiwedd y daflen. Casgliad o erthyglau o’r Glasgow Mail yw’r pamffled ond ni wyddys pwy oedd yr awdur neu’r awduron. Mae’r daflen yn ymestyn hyd at 31 o dudalennau (nid oes dyddiad ar wyneb y pamffled and gellir gweld o’i gynnwys mai o gwmpas 1885 yr ysgrifennwyd hi).

Pwrpas y daflen yw ceisio profi’r angen am Senedd yn yr Alban i ddelio â materion perthnasol. Rhoddir hanes yr Alban o safbwyntiau gwleidyddol, eglwysig a chymdeithasol o amser yr Undeb gyda Lloegr i’r amser yr ysgrifennwyd y daflen. Dadleua’r awdur anhysbys taw cyfnod o dyndra, cam-drin ac anwybyddu gan Loegr oedd hanes diweddar yr Alban. Ymddengys fod elfennau o’r teimladau yn parhau i fodoli tan heddiw gan y rhai sy’n arwain yr ymgyrch Ie dros Annibyniaeth. Er bod y sefyllfa yn dipyn gwahanol ers i Ddeddf yr Alban 1998 ddechrau’r broses o ddatganoli ac yna Deddf yr Alban 2012, does dim amheuaeth fod drwgdeimlad yn parhau.

Yn y bennod The English policy of exasperation dadleua’r awdur bolisïau gwrth-Albanaidd honedig llywodraeth Prydain, er enghraifft drwy wrthod i Glerigwyr Eglwys yr Alban a Chlerigwyr yr Eglwys Bresbyteraidd ddal swyddi sifil yn yr Alban. Gwelir llinell yn ochr y dudalen gan Gladstone lle ysgrifennwyd i Jacobiaid yr Alban gael eu dedfrydu yn Lloegr o dan Gyfraith Lloegr er i’r tor-cyfraith ddigwydd yn yr Alban. Roedd hyn, yn ôl yr awdur, yn ffordd i sicrhau dedfryd euog o frad.

Un datblygiad o’r ymgyrch bresennol yw polisi’r Blaid Geidwadol yn yr Alban y dylai’r Alban benderfynu lefel ei threth incwm os bydd yn pleidleisio Na. Gellir gweld o ddarllen y pamffled fod hyn wedi bod yn ddymunol i lawer yn yr Alban ers amser. Bu cryn atgas am yr annhegwch honedig fod llai o eithriadau i’r system dreth yn yr Alban nag yn Lloegr ac Iwerddon yr adeg honno. Gwelir fod Gladstone wedi nodi yn yr ymyl ger y frawddeg ganlynol:

“The income tax ought to be uniform in its incidence in the three kingdoms, but this is not the case. The exemptions are much more numerous in England, as well as in Ireland, than in Scotland.”

Ymddengys hefyd mewn tabl ar ddiwedd y pamffled i’r Albanwyr dalu fwy o dreth y pen na phobl Cymru a Lloegr a’r Gwyddelod. Cred yr awdur y dylid ymdrechu ar ôl cael Senedd ar wahân i ennill nôl yr arian yma i dalu am welliannau i ysgolion ac i godi safon byw’r tlodion yn yr Alban.

Ddarllenwyr, a allwch chi ddeall llawysgrifen Gladstone ar ddiwedd y pamffled? Byddai deall hyn yn rhoi golau ar farn y Prif Weinidog nodedig yma ar bwnc oedd yn gymaint o destun trafod bryd hynny ac sydd hefyd yn arbennig o amserol nawr.

Gladstone ar Anibyniaeth i'r Alban

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 07-08-2014

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Cofnodion coll yr Eisteddfod Genedlaethol

Picture 511

Rhestr Testunau Eisteddfod Aberdâr

Ddechrau’r flwyddyn cysylltodd Llyfrgellydd Ymchwil Llyfrgell Gyhoeddus Aberdâr â’r Llyfrgell trwy ein gwasanaeth ymholiadau yn cynnig i ni gyfansoddiadau a phapurau gweinyddol Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr 1956. Mae sawl bwlch gyda ni yn ein daliadau o gyfansoddiadau’r Eisteddfod Genedlaethol yn y 1950au felly dyma groesawu’r rhodd annisgwyl hon. Ar ôl dros hanner canrif dyma nhw’n gweld golau dydd unwaith eto pan gawsant eu trosglwyddo ataf i’w hychwanegu at goeden archifol Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau.

Cystadleuaeth boblogaidd iawn yn Aberdâr oedd yr englyn ‘Craith’ gyda 236 o ymgeiswyr. Roedd lle amlwg i’r ddrama yn nhestunau’r eisteddfod gyda nifer fawr o gystadlaethau gan gynnwys dramâu byrion addas ar gyfer y Nadolig, drama i blant o dan 11 oed, yn seiliedig ar unrhyw chwedl Gymreig a nifer o drosiadau i’r Gymraeg. Yr oedd cystadleuaeth arbennig i rai o dan 18 oed yn yr Adran Fwyngloddiaeth, sef ysgrifennu traethawd: ‘Discuss the problem of intensive mechanisation at the coal face’. Ymhlith y cyfansoddiadau hefyd mae llyfryn Cymraeg addas i blant ysgol o 11 i 13 oed ar Henry Richard; cerddi coffa i W. J. Gruffydd; dychangerddi: ‘Ffurflenni’; stori ar gân: ‘Lewsyn yr Heliwr’ a thraethawd: ‘Disgrifiad manwl o unrhyw dri o hen chwaraeon Cymru’.

Mathonwy Hughes2

Seremoni cadeirio Mathonwy Hughes gyda’r Archdderwydd Dyfnallt a Cynan wrth ei ochr

‘Gwraig’ oedd testun yr awdl a ‘Wil’a ddaeth i’r brig sef y bardd a’r golygydd Mathonwy Hughes (1901-1999), awdur yr ‘awdl ogleisiol’ hon. Yr oedd y gadair yn rhoddedig gan Gymdeithas Cymry Johannesburg, De Affrica. Y tri beirniad oedd T. H. Parry-Williams, Geraint Bowen a John Evans. ‘Yr unig un yn y gystadleuaeth hon, i’m tyb i, sy’n sicr ohono’i hun fel bardd ac artist ydyw Wil’ yn ôl Geraint Bowen. ‘Awdl wan iawn mewn cystadleuaeth wan oedd yr awdl fuddugol’ oedd barn Alan Llwyd amdani.

Cyflwynwyd papurau Mathonwy Hughes i’r Llyfrgell yn 2000 ac yn eu plith mae’r awdl hon a chyfarchion ar ennill y gadair. Mewn datganiad i’r wasg (Papurau Mathonwy Hughes R1/4) disgrifiwyd y gadair fel un o dderw Cymreig gyda ‘cushion of Dunlopillo from Dunlop’s factory at Hirwaun, covered in the fleece of a Welsh ewe bred at Dyffryn farm, Hirwaun’. Cyfforddus iawn!

Yn anffodus nid oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth y goron, a oedd yn rhoddedig gan Lefi D. Jones, Johannesburg, sef ‘Drama fydryddol a’r testun yn agored’, a’r tri beirniad oedd Thomas Parry, D. Tecwyn Lloyd a J. Ellis Williams. Y Parchedig W. T. Gruffydd oedd enillydd y fedal ryddiaith am gyfres o erthyglau gwreiddiol a gyhoeddwyd fel Y pwrpas mawr neu helynt yr atom ac erthyglau eraill yn 1957.

Bu Aberdâr yn gartref i’r eisteddfod ar dri achlysur hyd yma – 1861, 1885 a 1956. Tybed a fydd yr ŵyl yn ymweld â Chwm Cynon eto yn y dyfodol?

Ann Francis Evans

Postiwyd - 16-07-2014

Casgliadau

Archifau newydd eu rhyddhau

Mae’r rhestr isod o archifau sydd wedi eu hychwanegu yn ddiweddar i’r Catalog Arlein yn dangos sut y gall y Llyfrgell ddiwallu anghenion yr ystod eang o ddefnyddwyr sy’n chwilio am ffynonellau gwreiddiol er mwyn hybu eu hymchwil. Mae’r pynciau a gynrychiolir yn yr archifau yn cynnwys archeoleg, celf a cherflunio, llenyddiaeth, cerddoriaeth, ynghyd â hanes lleol a theuluol.

Mae casglu papurau unigolion ‘sydd wedi chwarae rhan bwysig ym mywyd y genedl’ wedi cael sylw amlwg ym Mholisi Datblygu Casgliadau’r Llyfrgell o’r cychwyn cyntaf. Mae casgliadau o’r fath yn anhepgor, nid yn unig ar gyfer dibenion bywgraffyddol, ond oherwydd eu bod hefyd yn medru taflu goleuni ar y pwnc dan sylw, ac yn cynnwys gwybodaeth werthfawr ar unigolion amlwg eraill sy’n rhannu’r un alwedigaeth, neu’n rhannu diddordebau tebyg. Felly, tra bod papurau Jonah Jones (1919-2004) yn adlewyrchu ei waith fel cerflunydd, arlunydd ac awdur, mae presenoldeb y llythyrau ato gan gylch eang o ffrindiau a chydweithwyr, megis Melvyn Bragg, John Petts a Jan Morris, yn ychwanegu at botensial ymchwil yr archif. Yn yr un modd, mae papurau Cyril Fox (1882-1967) yn cynnwys nid yn unig ei bapurau gwaith fel archeolegydd, ond hefyd gohebiaeth bersonol a phroffesiynol, a phapurau a gasglwyd gan ei fab ar gyfer paratoi bywgraffiad ei dad.

Mae’n amserol cwblhau’r gwaith catalogio eleni ar gasgliad Jeff Towns (Dylan Thomas) yn yr un flwyddyn â Gŵyl Dylan Thomas 100 (http://dylanthomas100.org/cymraeg/cartref/) sy’n dathlu geni un o gewri llenyddol mwyaf Cymru. Dyma archif a drosglwyddwyd i’r Llyfrgell gan Jeff Towns, llyfrwerthwr hynafiaethol o Abertawe sydd, am flynyddoedd maith, wedi mynd ati’n fwriadol i gasglu llyfrau, ffotograffau, llawysgrifau, a deunyddiau eraill a grëwyd gan, neu sy’n ymwneud â Dylan Thomas. Mae’r archif yn cynnwys sgriptiau, gohebiaeth, rhaglenni a phapurau yn ymwneud â chyhoeddi Dan y Wenallt, ynghyd â chynyrchiadau radio, llwyfan, a ffilm o’r ddrama, 1953-2005. Ceir hefyd llythyrau gan Dylan Thomas, a llythyrau a phapurau ei wraig Caitlin, eu tri plentyn, a’i rieni, 1935-2007.   Gellir gweld rhai o’r eitemau o’r archif yn arddangosfa aml-gyfrwng y Llyfrgell (http://www.llgc.org.uk/cy/ymweld/pethau-i-wneud/arddangosfeydd/dylan/) sy’n gyfle unigryw (tan 20 Rhagfyr 2014) i ddathlu bywyd a gwaith y llenor eiconig Cymreig.

 

DylanThomas Elegy Notes_ c. David Higham Associates

Drafftiau cynnar, yn cynnwys geiriau, ymadroddion, a rhestr o ffurfiau penillion posib, wedi’u hysgrifennu gan Dylan Thomas wrth gyfansoddi’r gerdd anorffenedig ‘Elegy’ i’w dad yn 1953.

 

Cynnyrch sefydliadau neu gwmnïau, yn hytrach nag unigolion, yw’r tair archif arall sydd wedi eu hychwanegu at y Catalog Arlein yn ddiweddar. Yn gyntaf, llawysgrifau a phapurau Canolfan Hysbysrwydd Cerddoriaeth Cymru sy’n cynnwys nifer helaeth o lawysgrifau cerddorol gan gyfansoddwyr Cymreig amrywiol, gan gynnwys Alun Hoddinott, J. R. Heath, Arwel Hughes ac Ian Parrott; yn ail, cofnodion Cwmni Roberts & Evans, Cyfreithwyr, Aberystwyth, sef papurau o swyddfa’r Cwmni ynghyd â phapurau nifer o gleientiaid sy’n cynnwys gwybodaeth werthfawr am nifer o deuluoedd a stadau, yn bennaf yng Ngheredigion; ac yn drydydd, archif stad Wynnstay sy’n cynnwys cofnodion stadol a theuluol, 1183-1946, teulu dylanwadol Wynn a Williams Wynn o Wynnstay, sir Ddinbych, a oedd yn berchen ar diroedd ledled Gogledd Cymru. Mae’r archif nid yn unig yn cynnwys cofnodion, megis dogfennau tir, llyfrau rhent a chyfrifon, yn ymwneud â gweinyddu’r stad o ddydd i ddydd, ond hefyd ceir gohebiaeth deuluol a stadol; llawysgrifau hynafiaethol, cyfreithiol a llenyddol; siarteri cynnar a dogfennau tir, 1183-1676, yn ymwneud ag Abaty Sistersaidd Ystrad Marchell, ger Y Trallwng, sir Drefaldwyn; rholiau cyfrifon y Frenhines Henrietta Maria, 1627-1649; ynghyd â chofnodion maenorol a chyfreithiol, a phapurau’n ymwneud ag etholiadau seneddol. Ychydig o archifau stadol yn y Llyfrgell sy’n cynnwys gymaint o gofnodion amrywiol o ddiddordeb i ystod eang o ddefnyddwyr, a’r gobaith yw y bydd y dasg enfawr o drefnu archif mor sylweddol (182 o flychau a 591 o gyfrolau) yn caniatáu i ddefnyddwyr y presennol a’r dyfodol fanteisio ar gyfoeth a photensial yr adnodd yma.

 

Wynne Stay, seat of Sir Watkins Williams Wynne' by John Ingleby, (1749-1808)

‘Wynne Stay, seat of Sir Watkins Williams Wynne’ gan John Ingleby, (1749-1808)

 

Sir Cyril Fox Papers

Jonah Jones Papers

Roberts & Evans, Aberystwyth (Solicitors) Records

Jeff Towns (Dylan Thomas) Collection

Welsh Music Information Centre (WMIC) Manuscripts and Papers

Wynnstay Estate Records

 

Alwyn Roberts

 

← Cofnodion hynach Cofnodion mwy newydd →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog