Blog

Posted - 14-04-2014 No Comments

Heb ei gategoreiddio

Trysor annisgwyl: datgelu’r copi cynharaf o Chwedlau Caergaint

Pwy fyddai’n dychmygu fod un o drysorau mwyaf llenyddiaeth Saesneg yn ymgartrefu’n dawel ers blynyddoedd yn Aberystwyth?

Tros 600 mlynedd yn ôl, bu farw’r bardd Saesneg enwog Geoffrey Chaucer, a hynny heb iddo lwyddo i gwblhau ei gampwaith, Chwedlau Caergaint. Yn annisgwyl efallai, credir fod llawysgrif gynharaf y gwaith hwn yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac iddi gael ei hysgrifennu gan ŵr o’r enw Adam Pinkhurst, scrifydd Chaucer ei hunan.Mae’r Llyfrgell newydd gyhoeddi’r gwaith ar-lein am y tro cyntaf erioed.Mae ‘Chaucer Hengwrt’ yn glamp o gyfrol a gynhyrchwyd yn Llundain yn niwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg. Ynghyd â’r gyfrol harddach honno – Chaucer Ellesmere – a brynwyd gan Lyfrgell Huntington, a’i hallforio i’r Unol Daleithiau yn 1917, mae llawysgrif Hengwrt yn dwyn cyswllt agos gyda’r bardd ei hunan, ac yn adlewyrchu ymgais gynnar i ledaenu ei Chwedlau yn Llundain. Wedi i’r ysgolhaig Linne Mooney adnabod llaw y scrifydd yn 2006, mae pwysigrwydd (a gwerth) llawysgrif Aberystwyth wedi cynyddu’n sylweddol.

Yn ôl y Dr Aled Gruffydd Jones, Llyfrgellydd a Phrif Weithredwr Llyfrgell Genedlaethol Cymru:
‘Mae’n parhau i’m synnu, ac i’m bodloni, fod un o brif drysorau llenyddiaeth Saesneg gyda ni yma yng Nghymru, ac yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae presenoldeb y campwaith hwn yn tanlinellu statws ein sefydliad fel canolfan o bwysigrwydd rhyngwladol ar gyfer ymchwil a dysg. Rydym yn falch tu hwnt o allu rhannu’r delweddau hyn gyda’n defnyddwyr byd-eang.’

Cyhoeddwyd y delweddau newydd i gyd-fynd â thymor o ddathlu bywyd a gwaith Chaucer yn y Llyfrgell Genedlaethol. Caiff ymwelwyr ag Aberystwyth weld llawysgrif wreiddiol y Chwedlau yn llawysgrif Hengwrt, ochr yn ochr â thrysorau Chauceraidd eraill, gan gynnwys llawysgrif arall sydd yn llaw Adam Pinkhurst, a hynny mewn arddangosfa arbennig.

Bydd cynhadledd wedi ei threfnu gan Ysgol Saesneg Prifysgol Bangor ar 14-16 Ebrill  yn denu cynulleidfa ryngwladol o ysgolheigion a myfyrwyr i’r Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth i ail-edrych ar arwyddocâd gwaith Chaucer, ac ar bwysigrwydd llawysgrifau o’i waith.

Dywedodd Dr Sue Niebrzydowski o Ysgol Saesneg Prifysgol Bangor:
‘Bu’n bleser bod yn rhan o brosiect sy’n darparu’r delweddau digidol hyn o Chwedlau Caergaint Chaucer yn rhydd i bawb. Mae straeon Chaucer, a adroddir gan gymysgfa ryfeddol o storïwyr, yn cynnig rhywbeth at ddant pob darllenydd. Amrywia’r straeon o rai sy’n sôn am geffylau mecanyddol efydd, i gywion ieir sy’n ymddwyn fel marchogion a boneddigesau. Hefyd, yn addas iawn yn achos Aberystwyth, ceir enghraifft o draflyncu creigiau arfordirol yn ystod llanw uchel!’

Delweddau o Chaucer Hengwrt
Bydd yr arddangosfa, ‘Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint’, ar agor 29 Mawrth – 14 Mehefin 2014.

Posted - 07-04-2014 No Comments

Digido

Martin John Ridley (1861-1936)

 

Bydd 857 o negyddion gwydr gan y ffotograffydd masnachol a chyhoeddwr cardiau post Martin John Ridley o Bournemouth  yn mynd yn fyw ar wefan y Llyfrgell Genedlaethol yn fuan. Trwy gyfrwng y casgliad o negyddion gwydr yma llwyddodd Ridley i ddogfennu nifer o ardaloedd pwysig yn Ne Cymru yn ystod degawdau olaf y 19eg ganrif a dechrau’r 20fed ganrif. Ceir lluniau ganddo o Barc y Rhath a Phier Penarth i Eglwys Gadeiriol Llandaf a Chastell Caerdydd, ond yr hyn sydd yn dal y llygad yw ei ffotograffau dogfennol o fywyd bob dydd ar strydoedd yr ardaloedd diwydiannol hyn.  Yn ôl curadur casgliad ffotograffig y Llyfrgell Genedlaethol, William Troughton ‘There is no escaping the gritty realism in his photography’.

 

Cardiau Post

Roedd cardiau post yn ffenomena enfawr  yn ystod cyfnod Ridley ac fe wnaethant barhau yn boblogaidd iawn tan 1918. Ym 1909 dosbarthodd y Swyddfa Bost 866 miliwn o gardiau post. Rhaid cofio hefyd  i nifer fawr o gardiau post gael eu prynu a’u cadw fel cofroddion ac felly ni chawsant byth eu postio.

 

 

'Stryd yr Eglwys, Abertyleri', Martin John Ridley, [ca. 1905], (rid01848) Rhif catalog: vtls006075550

‘Stryd yr Eglwys, Abertyleri’, Martin John Ridley, [ca. 1905],
(rid01848) Rhif catalog: vtls006075550

Dyma lun o Stryd yr Eglwys yn Abertyleri gan Ridley o tua 1905. Gwelir ar flaen y ffotograff y rhif 5998, a olyga fod y ffotograff wedi ei gynhyrchu ar gyfer cael ei werthu fel  cerdyn llun (picture postcard). Mae naws naturiol a dogfennol y ffotograff yma yn nodweddiadol  iawn o waith Ridley. Mae’r gwaith hefyd mewn gwrthgyferbyniad llwyr â nifer o gardiau post ffurfiol y cyfnod  lle yn aml roedd y bobl yn sefyll yn llonydd o flaen y camera.  Mae hyn yn rhywbeth i’w ganmol gan gofio taw nôd Ridley oedd gwneud arian o’r golygfeydd yma. Yn hytrach na phortreadu rhyw ddelwedd ffug o’r ardal, roedd yn portreadu realiti bywyd  ardaloedd diwydiannol y De. Tirluniau diwydiannol, trefol a dinesig De Cymru oedd un o’i hoff bynciau. Yn ystod yr Oes Edwardaidd roedd y pyllau glo, y gweithfeydd haearn a’r gweithfeydd tunplat yn denu miloedd o ddynion ifanc a’u teuluoedd i’r De ac yn ei gwneud yn ardal bwysig a diddorol iawn i’w dogfennu.

 

Disgrifiodd y ffotograffydd enwog Americanaidd Walker Evans y math yma o waith ffotograffig fel ffotograffiaeth werinol ‘folk photography’.  Dywedodd: ‘The very essence of daily city and town life got itself recorded quite inadvertently on the penny picture postcards of the early 20th century.… Those honest direct little pictures have a quality today that is more than mere social history.… The picture postcard is folk document’. Rhaid cofio hefyd taw tasg anodd iawn i ffotograffydd oedd cymryd ffotograff heb dynnu sylw ato’i hun wrth ddefnyddio camera ‘plât llawn’ ar drybedd. Er hyn llwyddodd Ridley i ddogfennu bywyd y gymdeithas yn Ne Cymru mewn modd naturiol iawn.

 

Bydd y negyddion gwydr yma yn mynd yn fyw ar wefan y Llyfrgell yn fuan.

 

 

Morfudd Bevan-Williams

Posted - 31-03-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Tymor newydd Chaucer yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Teimlo’n wag a di-gyfeiriad wedi dyddiau arddangosfa’r 4 Llyfr? Nac ofnwch, mae hi’n dymor newydd y Gwanwyn, a gallwn ddathlu agoriad arddangosfa newydd sbon sy’n rhoi sylw i’n llawysgrifau Saesneg cynharaf: ‘Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint’.Ystafell Hengwrt

Rhwng 29 Mawrth a 14 Mehefin, bydd modd i ymwelwyr ag oriel Hengwrt y Llyfrgell weld ein llawysgrif Saesneg enwocaf, Chaucer Hengwrt. Credir mai hwn yw’r copi cynharaf a erys o Chwedlau Caergaint Geoffrey Chaucer, ac i’r gyfrol gael ei hysgrifennu cyn marw’r awdur yn 1400, a hynny gan ei scrifydd personnol, Adam Pinkhurst. Ochr-yn-ochr â’r llawysgrif bydd trysorau eraill o’n casgliadau, gan gynnwys y Boece gan Chaucer, sydd hefyd yn llaw Pinkhurst, a gweddillion bregus ‘Dernyn Merthyr’, y copi coll hwnnw o Chwedlau Caergaint sy’n dyddio o’r bymthegfed ganrif.

Chaucer Hengwrt Dalen flaenCuradwyd yr arddangosfa gan Dr Sue Niebrzydowski o Brifysgol Bangor, a thrwy ei chyflwyniad awr ginio ar 23 Ebrill, a’i sgyrsiau galeri ar 24 Ebrill, cewch y cipdrem gorau posibl ar hanes Chaucer a’i chwedlau, a’ch cyflwyno’n benodol i gymeriadau difyr y Wraig o Gaerfaddon a’r Pardynwr.
I gyd-fynd â’r arddangosfa, bydd Sefydliad Astudiaethau Canoloesol a Modern Cynnar Prifysgolion Aberystwyth a Bangor yn cynnal cynhadledd academaidd yn y Llyfrgell ar 14-16 Ebrill. Edrychwn ymlaen i groesawu ysgolheigion o bell ac agos i Aberystwyth i edrych o’r newydd ar lawysgrifau o weithiau Chaucer, ac i ystyried dulliau digidol newydd posibl o ymchwilio i’r waith.Y Pardynwyr

Ymysg y digwyddiadau eraill sy’n rhan o dymor byr Chaucer mae dangosiad ar 30 Mai o Chwedlau Caergaint, y ffilm a ennillodd bedair Gwobr Emmy am gamp mewn animeiddio, ac ymgais ysgolheigaidd i ddatrys hen ddirgelwch: ar 15 Mai bydd yr Athro Andrew Prescott o Goleg y Brenin Llunain yn ystyried achos Cecily Champagne, merch i bobydd, wnaeth ddatganiad ym Mai 1380 na fyddai’n erlyn Geoffrey Chaucer mewn achos o ‘raptus’. A oedd Chaucer, storïwr Saesneg mwyaf yr Oesoedd Canol, yn dipyn o ‘ddyn budur’? Dewch i ystyried baw selebs y bedwaredd ganrif ar ddeg yng nglendid diogel y Llyfrgell Genedlaethol!

Maredudd ap Huw

Posted - 27-03-2014 No Comments

Arddangosfeydd

Awduron Cymru: Stori a Llun & Llenorion y Cymoedd

8 Mawrth 2014 – Chwefror 2015

Llyfr Mawr y Plant Glowyr Geoff Charles

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gyda Gŵyl Llên Plant Caerdydd ar y gorwel, beth am ddod i baratoi eich hun ar ei chyfer drwy ymweld ag arddangosfa sy’n dathlu cyfraniad merched i fyd llenyddiaeth Gymraeg i blant?

Yma yn y Llyfrgell bydd modd i chi olrhain hanes bywyd a gwaith awduresau megis Winnie Parry, Moelona, Elizabeth Watkin Jones, Jennie Thomas, Mary Vaughan Jones ac Emily Huws, a chymyrd cip ar lawysgrifau gwreiddiol rhai o glasuorn llyfrau plant Cymraeg.  Cewch hefyd weld rhai o’r darluniau a ddaeth â cymeriadau fel Wil Cwac Cwac a’r Dynion Bach Od yn fyw i blant Cymru.

Yn rhannu’r un gofod mae arddangosfa tra gwahanol sy’n pwyso a mesur dylanwad Cymoedd de Cymru ar waith pedwar llenor Eingl-Gymreig.  Mae tirwedd, pobl a diwydiant y cymoedd hyn wedi ysbrydoli llu o lenorion ar hyd y blynyddoedd, boed hynny’n feirdd, yn awduron neu’n ddramodwyr, a bydd yr arddangosfa hon yn dathlu bywyd a gwaith Jack Jones, Rhys Davies, Glyn Jones ac Idris Davies.

Dewch i edrych ar lawysgrifau gwreiddiol o’u cerddi, straeon, nofelau a dramâu, ffotograffau, llythyrau a dyddiaduron personol er mwyn ceisio deall dylanwad y cymoedd ar eu gwaith.

Posted - 24-03-2014 No Comments

Casgliadau

Cyhoeddi llyfrau yng Ngheredigion

Bwriad Cymdeithas Lyfrau Ceredigion (CLC), a sefydlwyd 60 mlynedd yn ôl yn Aberystwyth yn 1954, oedd cyhoeddi llyfrau a fyddai o ddiddordeb i bobl Ceredigion, ynghyd â llyfrau i blant. Dywed yr Athro Dafydd Jenkins yn ei bennod ‘Cymdeithas Lyfrau Ceredigion: babi Alun Edwards’ yn Rheinallt Llwyd (gol.), Gwarchod y gwreiddiau: cyfrol goffa Alun R. Edwards (Llandysul, 1996), mai drwy gymdeithasau cydweithredol yn cyhoeddi llyfrau yn Nenmarc a Sweden y plannwyd y syniad yn Alun R. Edwards i sefydlu’r gymdeithas.

Llyfr aelodaeth (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 68)

Llyfr aelodaeth (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 68)

Cyflwynwyd Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i ofal y Llyfrgell yn 1997 a cheir llawer o ohebiaeth yn ymwneud â’i chyhoeddiadau, ffeiliau gweinyddol, a gohebiaeth y Parch. T. Oswald Williams, llywydd y gymdeithas. Yr Athro Dafydd Jenkins oedd ysgrifennydd cyntaf y gymdeithas a gwelir ei lawysgrifen gain yn y llyfr aelodaeth.

Cyhoeddwyd catalogau o lyfrau’r gymdeithas hefyd wedi’u rhestru yn ôl pwnc.

Bu CLC hefyd yn gyfrifol am gyflwyno clasuron Mary Vaughan Jones, sef Sali Mali a’r Pry bach tew, i ddarllenwyr ifancaf Cymru. Yn Adroddiad Blynyddol 1970 ceir tystiolaeth am werthiant anhygoel y llyfrau hyn: “Yn ystod yr haf cafwyd ail argraffiad (5,000 yr un) o’r tri llyfr cyntaf yn y Gyfres Darllen Stori gan Mary Vaughan Jones, sef Sali Mali, Y Pry Bach Tew a Jaci Soch a maent yn dal i werthu’n dda”.

Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 79

Catalogau (Papurau Cymdeithas Lyfrau Ceredigion 79)

Ceir gohebiaeth hefyd yn ymwneud â chyfieithiadau J. T. Jones o ddwy ddrama Shakespeare sef Hamlet (1960) a Nos Ystwyll (1970). Ailgyhoeddwyd yr olaf gan Wasg Gomer yn 2011.

Daeth nofelau T. Llew Jones, Y ffordd beryglus ac Ymysg lladron i amlygrwydd drwy Gymdeithas Lyfrau Ceredigion a cheir llythyrau wrth yr awdur yn ymwneud â’u cyhoeddi hwy a’r gyfres boblogaidd Llyfrau darllen newydd. Bu’r gymdeithas hefyd yn gyfrifol am drefnu addasiadau o nofelau’r awdures boblogaidd Allen Raine, a cheir gohebiaeth ynglŷn â hyn. Yn ogystal, cyhoeddwyd addasiadau o lyfrau awduron poblogaidd Saesneg fel Shirley Hughes, Roald Dahl a Michael Morpurgo.

Bu Cymdeithas Lyfrau Ceredigion yn destun traethawd ymchwil gan Catrin Lyn Edwards: ‘Cymdeithas Lyfrau Ceredigion: plentyn ei hoes ynteu sefydliad oesol?’ (Aberystwyth, 1999/313).

Picture 291Ar 11 Ebrill 2009 trosglwyddwyd y busnes cyhoeddi i Wasg Gomer, ac mewn cyfarfod blynyddol o Gyngor Llyfrau Cymru ar 1 Rhagfyr 2010 penderfynodd Cymdeithas Lyfrau Ceredigion ddirwyn i ben gan drosglwyddo’i hasedau i’r Cyngor Llyfrau. Cyhoeddwyd teitlau gydag apêl leol fel Atgofion Ceinewydd, Ar lethrau Ffair Rhos, Atgofion Cardi, Ar ymylon Cors Caron, Storïau glannau Ystwyth a Ceredigion – atlas hanesyddol yn y cyfnod cynnar. Flynyddoedd yn ddiweddarach parhawyd gyda’r traddodiad drwy gyhoeddi cyfrolau fel Bro Dafydd ap Gwilym, Crochan Ceredigion, Cyfoeth y Cardi a Pity the swagman. Bu cyfraniad Cymdeithas Lyfrau Ceredigion i’r byd cyhoeddi llyfrau yng Nghymru yn un gwerthfawr.

Ann F. Evans

Posted - 27-02-2014 No Comments

Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau

Tair wythnos olaf y Pedwar Llyfr

Ymhen tair wythnos, ar 15 Mawrth 2014, bydd arddangosfa’r Pedwar Llyfr: eiconau Cymraeg ynghyd yn cau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Yn fuan wedyn, dychwelir Llyfr Coch Hergest i Loegr, ac yn ôl i storfeydd Llyfrgell Bodley, Rhydychen.

Tros y chwe mis diwethaf, bu’r Llyfr Coch yn rhannu câs gwydr gyda thrysorau eraill y genedl – Llyfr Du Caerfyrddin, Llyfr Taliesin, a Llyfr Aneirin – yn arddangosfa’r Llyfrgell Genedlaethol, a hynny am y tro cyntaf erioed. Cyn hyn, unwaith yn unig y bu’r Llyfr Coch yng Nghymru ers ei alltudiaeth i Rydychen ym 1701, ac ni ddisgwylir y bydd yn croesi Clawdd Offa eto am rai blynyddoedd.

Dywedodd Dr Maredudd ap Huw, Llyfrgellydd Llawysgrifau’r Llyfrgell Genedlaethol: ‘Bydd yn drist gweld y trysor hwn yn ymadael unwaith eto â Chymru, ond rydym yn ddiolchgar iawn i Goleg Iesu Rhydychen, a Llyfrgell Bodley, am fod mor barod i ganiatau i ni ei fenthyca. Trwy ei gael yma am chwe mis, llwyddwyd i gwblhau pedwarawd o drysorau llenyddol cynharaf y genedl, a gwireddu breuddwyd o ddangos goreuon ein llenyddiaeth gyda’u gilydd am y tro cyntaf erioed.’

Yn Llyfr Coch Hergest y ceir trysorau megis Pedair Cainc y Mabinogi, Breuddwyd Rhonabwy, traethawd Meddygon Myddfai, a cherddi chwedl Llywarch Hen. Lluniwyd y gyfrol ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan, ger Abertawe, a hynny gan 3 unigolyn a weithiai fel tîm rhwng tua 1382 a 1410. Enw un ohonynt oedd Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt.

Dywedodd Dr Aled Gruffydd Jones, Prif Weithredwr a Llyfrgellydd y Llyfrgell Genedlaethol: ‘Pleser oedd gweld pedwar o drysorau’r genedl gyda’u gilydd am y tro cyntaf erioed. Pleser hefyd oedd gweld cymaint o ymwelwyr – o blant ysgol, ac o bobl o Gymru a’r tu hwnt – yn manteisio ar eu cyfle i ymweld â’r sioe unigryw hon. Bu’n gyfle i ddathlu hynafiaeth ein llên, ac i ddathlu cyfrifoldeb y Llyfrgell fel diogelydd cynifer o’n llawysgrifau cynharaf.’

Dilynir y Pedwar Llyfr, o 29 Mawrth hyd 14 Mehefin 2014, gan Dweud stori: Chaucer a Chwedlau Caergaint, arddangosfa sy’n rhoi sylw i un o brif drysorau’r Llyfrgell Genedlethol, sef llawysgrif Hengwrt o Chwedlau Caergaint Geoffrey Chaucer. Dyma gyfle’r ymwelydd i weld y llawysgrif gynharaf o’r campwaith llenyddol Saesneg hwn, ac i ofyn paham tybed y mae trysor o’r fath i’w gael yma yng Nghymru?

Posted - 24-02-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Penblwydd Hapus Ysgrifennydd Gwladol Cymru

Eleni, mae’n hanner canrif ers i Jim Griffiths , AS Llafur dros Lanelli gael ei benodi  yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Cyn hynny, roedd Gweinidog yn y Swyddfa Gartref yn gyfrifol am faterion Cymreig ond penderfynodd y Prif Weinidog, Harold Wilson ddyrchafu’r rôl i lefel aelod o’r Cabinet. Dros  34 o flynyddoedd wedyn, ychwanegwyd at bwerau’r Ysgrifennydd Gwladol nes i’r rhan fwyaf ohonynt gael eu trosglwyddo i Gynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999. Bellach yr Ysgrifennydd Gwladol sydd yn gyfrifol am faterion cyfansoddiadol, y berthynas gyda’r Cynulliad a Llywodraeth Cymru, a materion yn ymwneud â Chymru sydd heb gael eu datganoli.
Mae 16 AS wedi cymryd y rôl, gyda 3 ohonynt (David Hunt , Paul Murphy  a Peter Hain ) yn y swydd ar fwy nag un achlysur. Mae pedwar ohonynt, sef yr Arglwydd Morris o Aberafan (John Morris), Barwn Crughywel (Nicholas Edwards), Ron Davies , a’r Barwn Cledwyn o Benrhos (Cledwyn Hughes) wedi traddodi darlith flynyddol yr Archif Wleidyddol . Er taw dyn o Gymru oedd e, ac roedd e wedi bod yn Aelod Seneddol dros Gonwy, Peter Thomas, y Ceidwadwr cyntaf yn y swydd oedd yr Ysgrifennydd Gwladol cyntaf i gynrychioli sedd y tu allan i Gymru hefyd.

Mae nifer o Ysgrifenyddion Gwladol wedi mynd ymlaen i swyddi dylanwadol eraill yn y byd gwleidyddol. Daeth Is-iarll Tonypandy (George Thomas) yn Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, daeth William Hague yn Arweinydd y Ceidwadwyr a daeth Alun Michael yn Brif Ysgrifennydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

Pum Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru. Peter Thomas, John Morris, George Thomas, Jim Griffiths, a Cledwyn Hughes.

 

YR ARCHIF WLEIDYDDOL GYMREIG
Gan fod yr Ysgrifennydd Gwladol wedi bod yn ffigwr mor bwysig ym myd gwleidyddiaeth Cymru, dyw hi ddim yn syndod bod papurau nifer o Ysgrifenyddion Gwladol yn rhan o’r Archif Wleidyddol Gymreig , yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae papurau Jim Griffiths, Barwn Cledwyn, Is-iarll Tonypandy, Yr Arglwydd Morris, yr Arglwydd Crughywel, Ron Davies a Peter Hain ar gael ar gyfer ymchwil. Yn ychwanegol i bapurau yn ymwneud â swydd yr Ysgrifennydd Gwladol, mae’r papurau yn adlewyrchu eu diddordebau ehangach. Er enghraifft, ceir deunydd ym mhapurau Jim Griffiths ynglŷn â sefydlu’r Swyddfa Gymreig yn y 1960au a’i waith ar Yswiriant Gwladol yn y 1940au. Mae papurau Barwn Cledwyn yn cynnwys deunydd yn ymwneud â Thrychineb Aberfan, S4C, y Gymanwlad ac Amaeth, a phapurau Is-iarll Tonypandy yn cynnwys deunydd o’i gyfnod fel Llefarydd Tŷ’r Cyffredin, yr Undeb Ewropeaidd a diddordebau elusennol. Mae papurau’r Arglwydd Morris yn cynnwys ystod eang o bynciau, gyda nifer o gyfnod Comisiwn Killbrandon a refferendwm datganoli Cymru yn 1979. Mae datganoli yn bwnc pwysig ym mhapurau Arglwydd Crughywel a Ron Davies tra bod blas rhyngwladol ar bapurau Peter Hain gyda llawer o ddeunydd yn ymwneud ag apartheid a materion rhyngwladol eraill.

Ers dechrau’r broses  o ddatganoli, mae dyfodol y swydd wedi cael ei gwestiynu nifer o weithiau. Galwyd am ddileu’r swydd gan Uned y Cyfansoddiad yn 2001, a gan  yr Arglwydd Elis-Thomas, cyn Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol yn 2011. Yn ei ddarlith yn 2013, galwodd yr Arglwyd Morris am ddileu’r swydd fel rhan o becyn newidiadau pellgyrhaeddol, gan fod rhan fwyaf o’r dyletswyddau wedi cael eu trosglwyddo i’r Cynulliad gan ddweud;

“Y pumed olwyn yn y goets seneddol ydyw bodolaeth Ysgrifennydd Gwladol yn yr Alban a Chymru. Mae dau is-weinidog yn Swyddfa Cymru, un yn Nhŷ’r Cyffredin ac un newydd sbon am y tro cyntaf erioed yn Nhŷ’r Arglwyddi. Beth yn y byd y maent yn ei wneud o ddydd i ddydd, Duw a ŵyr!”

Felly, wrth i swydd yr Ysgrifennydd Gwladol gyrraedd ei hanner cant mae ‘na gwestiwn gwirioneddol am ei dyfodol. O leiaf gyda phapurau rhai o ddeiliaid dylanwadol y swydd ar gael i ymchwilwyr trwy’r Archif Wleidyddol Gymreig, a mwy i ddod gobeithio, bydd ei hanes yn ddiogel.

Rob Phillips, Archifydd Cynorthwyol – Archif Wleidyddol Gymreig

Posted - 13-02-2014 No Comments

Arddangosfeydd

“In my seashaken house on a breakneck of rocks…”

Erbyn hyn mae’n rhaid eich bod chi wedi clywed bod eleni yn flwyddyn fawr i Dylan Thomas.  Mae perfformiadau’n cael eu llwyfannu, partïon yn cael eu trefnu, arddangosfeydd yn cael eu curadu a phenwythnosau’n cael eu llenwi â barddoniaeth a cherddoriaeth, a’r cyfan oll yn rhan o ŵyl DylanThomas100 i ddathlu canmlwyddiant y dyn ei hun.

Yma yn y Llyfrgell mae cynlluniau ar y gweill ar gyfer arddangosfa a fydd yn defnyddio dros bedair o ofodau arddangos y llyfrgell, perfformiadau amrywiol, darlithoedd, gweithdai a chynhadledd… fe gewch wybod mwy am hynny nes ymlaen.

Fis diwethaf, fe ddechreuon ni’r dathlu drwy gydweithio â chartref Dylan, y Boathouse, yn Nhalacharn.  Ydych chi wedi ymweld â’r Boathouse tybed?  Wel, mae’n werth mynd lawr (neu lan, neu draw) i’r “strangest town in Wales” fel disgrifiodd Dylan y pentref ar ei ymweliad cyntaf yno, a cherdded yr hen lwybr a arferai arwain y bobl leol at y gwlâu cocos, draw at y “seashaken house on a breakneck of rocks”, gan gofio sbecian drwy ffenest sied ysgrifennu Dylan ar y ffordd wrth gwrs.  Wedi i chi gyrraedd, eisteddwch a mwynhewch baned o de a chacen fach yn yr ystafell de, tarwch eich pen heibio i ddrws y parlwr sydd wedi’i gadw fel petai dal i fod yn 1953 yno, a pheidiwch anghofio galw i fyny’r grisiau i ymweld â’r arddangosfa.

Erbyn hyn mae’r arddangosfa ar ei newydd wedd, oherwydd fis diwethaf fe fuon ni’n gosod paneli gwybodaeth newydd sbon ar y waliau yno ac yn llenwi casyn arddangos gydag atgynyrchiadau o rai o’r llythyrau gwreiddiol ysgrifennodd Dylan o’r Boathouse.  Mae’r llythyrau gwreiddiol gyda ni yma yng nghasgliadau’r Llyfrgell, ac mae ambell un ohonynt nad ydyn nhw erioed wedi’u gweld o’r blaen, felly mae’n werth dod i gael golwg arnyn nhw.

Dyma flas bach i chi fuon ni’n ei wneud yn y Boathouse…

Gosod y paneli

Gosod y paneli…

Paneli gwybodaeth newydd

Paneli gwybodaeth newydd i fyny

Llenwi'r casyn

Llenwi’r casyn…

Arddangosfa'r Boathouse ar ei newydd wedd

Arddangosfa’r Boathouse ar ei newydd wedd

Felly ewch ati i drefnu trip i’r Boathouse, ac wedi i chi gael eich cyffroi’n llwyr gyda’r hyn sydd i’w weld yno, cofiwch ddod am dro i’r Llyfrgell i weld pa eitemau eraill o eiddo Dylan Thomas sydd gyda ni.

Beth?  Dydy hynny ddim yn ddigon o gyffro i chi?  Wel, fe alla’i ddatgelu y bydd llawer iawn mwy o ddeunydd gwreiddiol sydd erioed wedi’u harddangos o’r blaen i’w gweld yn arddangosfa DYLAN rhwng Mehefin a Rhagfyr eleni!

Cadwch lygad ar y blog dros y misoedd nesaf i gael mwy o hanes Dylan, a newyddion am sut fyddwn ni’n dathlu ei flwyddyn fawr…

Mari Elin Jones

Posted - 06-02-2014 No Comments

Heb Gategori

Papurau Newydd Cymru Ar-lein – 27 cyhoeddiad newydd

Caernarvon and Denbigh Herald

Mae yna gyffro mawr heddiw wrth i ni ryddhau 27 cyhoeddiad newydd (200,000 tudalen) o gasgliad cyfoethog y Llyfrgell ar adnodd newydd Papurau Newydd Cymru Ar-lein.

Teithiwch yn ôl i’r gorffennol o gynhesrwydd eich cartref neu swyddfa i ddarganfod miliynau o erthyglau a gyhoeddwyd cyn 1919, a hynny yn rhad ac am ddim.

Erbyn hyn mae’r adnodd yn caniatáu i chi chwilio a darllen dros 630,000 o dudalennau o bron i 100 o gyhoeddiadau gwahanol o gasgliad y Llyfrgell Genedlaethol, a bydd yn tyfu i dros 1 miliwn o dudalennau wrth i fwy o gyhoeddiadau gael eu hychwanegu yn ystod 2014.

Ymhlith y teitlau diweddaraf ceir Y Negesydd, Caernarvon and Denbigh Herald, Glamorgan Gazette, Carmarthen Journal, Welshman a’r Rhondda Leader, heb anghofio Y Drych, papur newydd wythnosol y Cymry yn yr Unol Daliaethau.

Mae’r adnodd hefyd bellach yn cynnwys rhai cyhoeddiadau cafodd eu digido ar gyfer prosiect Y Rhyfel Byd Cyntaf a’r Profiad Cymreig.

Drwy bori’r adnodd mae modd darganfod gwybodaeth unigryw ar amryw o bynciau gan gynnwys hanes teulu, hanes lleol a llawer mwy nad oedd modd eu darganfod ar wahân i’r ymchwilydd bori trwy flynyddoedd o gyfrolau trwm â llaw.

Posted - 03-02-2014 No Comments

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Dewch Atom!

Rydym ni ar fin lansio prosiect gwirfoddoli newydd sbon – ac  os oes gennych ddiddordeb mewn digwyddiadau a phersonoliaethau Cymru’r ugeinfed ganrif – wel dyma  gyfle cyffrous ichi’n cynorthwyo i ychwanegu gwerth at gasgliad ffotograffau unigryw a gwerthfawr Geoff Charles.

Mae’r casgliad yn wirioneddol unigryw.  Bu Geoff Charles yn  gweithio fel ffoto-newyddiadurwr i amryw o bapurau newydd gan  gynnwys y ‘Wrexham Advertiser’, ‘Montgomreyshire Express’ a ‘Y Cymro’, o’r 1930au hyd at y 1970au. Dros y cyfnod hwn fe wnaeth ffafr fawr â ni’r Cymry drwy gofnodi’r  ffordd Gymreig o fyw sydd wedi hen ddiflannu erbyn hyn.  Bellach, mae’r casgliad o dros 120,000 o negyddion yn un o drysorau’r Llyfrgell ac yn adnodd amhrisiadwy ar gyfer awduron, darlledwyr, haneswyr, myfyrwyr a’r cyhoedd yn gyffredinol.

 

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles - Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Un o luniau mwyaf adnabyddus Geoff Charles – Y bardd Carneddog (Richard Griffiths) a’i wraig, Catrin, yn bwrw golwg olaf dros yr Wyddfa cyn ymadael a’u fferm ym mynyddoedd Carneddau.

Er bod casgliad ffotograffau Geoff Charles eisoes wedi ei ddigido a’i gatalogio mewn setiau, mae nifer o ddisgrifiadau’r ffotograffau (a welir yn y catalog copi caled) heb eu cynnwys yn y catalog ar-lein eto. Bydd gwirfoddolwyr felly’n adysgrifio’r disgrifiadau i gronfa ddata a rhoi manylion ynghylch pryd yn union yr ymddangosodd y lluniau mewn papurau newydd.

Bydd cymal cyntaf y prosiect yn canolbwyntio ar:

  • ffotograffau Eisteddfodau Cenedlaethol yr Urdd (1950 – 1968),
  • ffotograffau yn ymwneud â rheilffyrdd, a
  • ffotograffau cyffredinol o 1939.

Wedi hyn, bydd cyfle i bori trwy ragor o hanes diwylliannol a diwydiannol yr ugeinfed ganrif, gan gynnwys cofnod ffotograffig amhrisiadwy Geoff Charles o gymuned dyffryn Tryweryn cyn ei boddi yn 1965.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Dafydd a Nel Roberts, Cae Fadog, ynghyd â Eira Rowlands, Mrs Rowlands a Emrys Rowlands, Y Gelli, yn gadael Capel Cynon, Tryweryn, am y tro olaf.

Os na fedrwch ddod i adeilad y Llyfrgell yn Aberystwyth i weld y casgliad, beth am fynd ar-lein i bori drwyddo?  Os ydych yn adnabod rhai o’r unigolion yn y ffotograffau, cysylltwch â ni fel y gallwn ychwanegu at y wybodaeth sydd gennym.

Byddwch yn rhan o’n hymdrech ni i rannu’r casgliad pwysig hwn gyda’r byd!

Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd fel hyn, beth am i chwi wneud addewid bach gwerth chweil a rhoi cynnig ar fod yn wirfoddolwr yn y Llyfrgell Genedlaethol. Pa well calennig i’w roi i’r hen sefydliad parchus hwn?

Mae cynllun gwirfoddoli’r Llyfrgell  yn cynnig amrywiaeth o dasgau a phrosiectau cyffrous a diddorol, o drawsysgrifio i roi trefn ar ddarluniau a dwstio llyfrau.  Cewch gyfle i ddysgu sgiliau a chwrdd â ffrindiau newydd wrth gynorthwyo’r Llyfrgell i wella ei gwasanaethau i ddefnyddwyr.

Ewch i’r dudalen ‘Am LlGC – Gwirfoddoli’ ar wefan y Llyfrgell am ragor o wybodaeth ac i weld y cyfleoedd cyfredol sydd ar gael ichi.

Os oes gennych unrhyw ymholiadau am wirfoddoli – byddwn yn falch o glywed gennych trwy e-bost: gwyneth.davies@llgc.org.uk

Gwyneth Davies

← Older Posts

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog

Subscribe2