Blog

Postiwyd - 28-08-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Annibyniaeth i’r Alban – Cwestiwn hanesyddol

Gyda’r refferendwm am roi annibyniaeth i’r Alban llai na mis i ffwrdd, diddorol yw troi at un o bamffledi casgliad Gladstone y Llyfrgell (pamffledi a dderbyniwyd gan Gladstone tra roedd yn Brif Weinidog) sydd yn dangos nad pwnc newydd mo hwn. Digwyddodd yr ymgyrch i roi Senedd ac Annibyniaeth i’r Alban ochr yn ochr â’r ymgyrch i roi Rheol Cartref (Home Rule) i Iwerddon yn y bedwaredd Ganrif ar Bymtheg. Mae’n amlwg fod Gladstone wedi rhoi cryn sylw i’r daflen o’r enw Scottish Home Rule : a statement of facts in support of Scotland’s claims to a local parliament wrth nodi paragraffau iddo ddarllen yn ymyl y daflen ac ysgrifennu tri phwynt ar ddiwedd y daflen. Casgliad o erthyglau o’r Glasgow Mail yw’r pamffled ond ni wyddys pwy oedd yr awdur neu’r awduron. Mae’r daflen yn ymestyn hyd at 31 o dudalennau (nid oes dyddiad ar wyneb y pamffled and gellir gweld o’i gynnwys mai o gwmpas 1885 yr ysgrifennwyd hi).

Pwrpas y daflen yw ceisio profi’r angen am Senedd yn yr Alban i ddelio â materion perthnasol. Rhoddir hanes yr Alban o safbwyntiau gwleidyddol, eglwysig a chymdeithasol o amser yr Undeb gyda Lloegr i’r amser yr ysgrifennwyd y daflen. Dadleua’r awdur anhysbys taw cyfnod o dyndra, cam-drin ac anwybyddu gan Loegr oedd hanes diweddar yr Alban. Ymddengys fod elfennau o’r teimladau yn parhau i fodoli tan heddiw gan y rhai sy’n arwain yr ymgyrch Ie dros Annibyniaeth. Er bod y sefyllfa yn dipyn gwahanol ers i Ddeddf yr Alban 1998 ddechrau’r broses o ddatganoli ac yna Deddf yr Alban 2012, does dim amheuaeth fod drwgdeimlad yn parhau.

Yn y bennod The English policy of exasperation dadleua’r awdur bolisïau gwrth-Albanaidd honedig llywodraeth Prydain, er enghraifft drwy wrthod i Glerigwyr Eglwys yr Alban a Chlerigwyr yr Eglwys Bresbyteraidd ddal swyddi sifil yn yr Alban. Gwelir llinell yn ochr y dudalen gan Gladstone lle ysgrifennwyd i Jacobiaid yr Alban gael eu dedfrydu yn Lloegr o dan Gyfraith Lloegr er i’r tor-cyfraith ddigwydd yn yr Alban. Roedd hyn, yn ôl yr awdur, yn ffordd i sicrhau dedfryd euog o frad.

Un datblygiad o’r ymgyrch bresennol yw polisi’r Blaid Geidwadol yn yr Alban y dylai’r Alban benderfynu lefel ei threth incwm os bydd yn pleidleisio Na. Gellir gweld o ddarllen y pamffled fod hyn wedi bod yn ddymunol i lawer yn yr Alban ers amser. Bu cryn atgas am yr annhegwch honedig fod llai o eithriadau i’r system dreth yn yr Alban nag yn Lloegr ac Iwerddon yr adeg honno. Gwelir fod Gladstone wedi nodi yn yr ymyl ger y frawddeg ganlynol:

“The income tax ought to be uniform in its incidence in the three kingdoms, but this is not the case. The exemptions are much more numerous in England, as well as in Ireland, than in Scotland.”

Ymddengys hefyd mewn tabl ar ddiwedd y pamffled i’r Albanwyr dalu fwy o dreth y pen na phobl Cymru a Lloegr a’r Gwyddelod. Cred yr awdur y dylid ymdrechu ar ôl cael Senedd ar wahân i ennill nôl yr arian yma i dalu am welliannau i ysgolion ac i godi safon byw’r tlodion yn yr Alban.

Ddarllenwyr, a allwch chi ddeall llawysgrifen Gladstone ar ddiwedd y pamffled? Byddai deall hyn yn rhoi golau ar farn y Prif Weinidog nodedig yma ar bwnc oedd yn gymaint o destun trafod bryd hynny ac sydd hefyd yn arbennig o amserol nawr.

Gladstone ar Anibyniaeth i'r Alban

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 26-08-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Sied Enwocaf Cymru

‘..the heaven of my hut’

Bydd union gopi o sied enwog Dylan Thomas i’w gweld yn y Llyfrgell o ddydd Iau yr 28ain Awst hyd Sadwrn y 30ain.

Mae’r sied – sydd yn cynnwys lluniau wedi eu cyrlio ar y waliau, fferins ar y ddesg a siaced y bardd yn hongian ar gefn ei gadair – ar daith fel rhan o gynllun Dylan Thomas 100, dathliad blwyddyn gyfan i gofnodi canmlwyddiant geni’r bardd mawr o Gymru.

Mae’r sied wreiddiol i’w gweld ger ei gartref, y Boathouse, yn nhref Talacharn, Sir Gâr, lle bu Thomas yn ysgrifennu rhai o’i weithiau enwocaf, gan gynnwys y gerdd Do Not Go Gentle into That Good Night a’r ddrama i leisiau ‘Dan y Wenallt’ (Under Milk Wood). Lleolir y sied deithiol ger ddrws blaen y Llyfrgell yn edrych dros hyfrytwch Bae Ceredigion.

Tra yn y sied, bydd cyfle i chi greu eich gair newydd eich hun, mewn arddull Dylan-aidd, i’w ychwanegu at Eiriadur Dylan. I gwblhau’ch ymweliad gallwch ymweld â’r Llyfrgell, sydd yn gartref i’r arddangosfa fwyaf erioed o weithiau prin y bardd.

Tynwyd lluniau o’r sied gan y ffotograffydd Geoff Charles yn 1955, a credir mae’r lluniau hyn – sydd yn rhan o gasgliadau’r Llyfrgell – yw’r rhai olaf a dynwyd o fan gwaith Dylan cyn ei

Geoff Charles, Sied Ysgrifennu, Dylan Thomas Writing Shed ©LLGC / NLW

Geoff Charles, Sied Ysgrifennu, Dylan Thomas Writing Shed ©LLGC / NLW

farwolaeth.

Mae’r sied ar agor rhwng 9 y bore a 5 y p’nawn, o ddydd Iau’r 28ain tan ddydd Sadwrn y 30ain, gyda mynediad yn rhad ac am ddim.

 

Mewn partneriaeth â Chyngor Sir Gaerfyrddin.

Postiwyd - 14-08-2014 Dim sylwadau

Heb ei gategoreiddio

Cymru Speed : Atlas a brynwyd yn ddiweddar

Mae’r enw Speed yn gyfystyr â mapiau hynafiaethol ac yn dra adnabyddus am hynny. John Speed ​​(1552-1629) yw’r mwyaf blaenllaw o gartograffwyr Lloegr, bri a gafodd yn bennaf oherwydd ei atlas “The Theatre of the Empire of Great Britaine” a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1611/12. Roedd y “Theatr”, yr atlas cyntaf o Ynysoedd Prydain, yn llwyddiant mawr ac fe’i gyhoeddwyd gan nifer o gyhoeddwyr o’i gychwyn hyd at 1770. Ei fapiau sirol unigol ef yw’r mwyaf adnabyddus, a’r rhai sy’n cael eu chwennych yn bennaf, o blith mapiau hynafiaethol.

 

Picture 513

 

Ceisiodd Speed gynhyrchu ei fapiau o’r ffynonellau mwyaf dibynadwy a chyfoes oedd ar gael iddo. Roedd yn defnyddio, ond eto yn cydnabod ffrwyth llafur eraill. Ymgorfforodd nodweddion newydd, yn enwedig golygfeydd neu gynlluniau o drefi sy’n ymddangos fel mewnosodiadau bach arlawer o’i fapiau, ynghyd â ffiniau’r siroedd a’r cantrefi ac arfbeisiau o aelodau’r teulu brenhinol ac o foneddigion lleol. Wrth wneud hynny creodd Speed fapiau sydd yn hynod o addysgiadol, addurnol, a deniaddol.

 
Ym mis Gorffennaf prynodd y Llyfrgell y rhan Gymreig o’r “Theatr”, a elwir y “Second Booke containing the Principality of Wales”. Mae’r gyfrol yn cynnwys map cyffredinol o Gymru, ac o bob tu i hwnnw mae mewnosodiadau sy’n dangos golygfeydd o’r trefi sirol ac o bedair eglwys gadeiriol hefyd a thri ar ddeg o fapiau unigol o siroedd Cymru, pob un gydag un neu ddau o fewnosodiadau trefol. Mae’r mapiau yn enwi ac yn lleoli trefi, pentrefi sylweddol, ystadau, safleoedd o ddiddordeb hanesyddol ac afonydd. Cynrychiolwyd bryniau a mynyddoedd yn ddarluniadol. Mae pob map wedi’i liwio. Ar yr ochr ferso (cefn pob map) ceir disgrifiadau o’r ardal. Rhwymwyd yr atlas yn fedrus ac yn ddeniadol mewn croen llo.

 

Picture 512

 

Er bod y dyddiad 1662 ar yr wynebddalen, cafodd yr argraffiad hwn o’r “Ail Lyfr” ei gyhoeddi yn Llundain gan gwmni Roger Rea ym 1665, ar adeg a gyd-darodd, yn anffodus, â Thân Mawr Llundain. Collwyd llawer o gopïau ohono yn y dinistr ac o ganlyniad mae argraffiadau Rea ymhlith y rhai mwyaf prin o’r “Theatr”. Mae’r atlas felly yn enghraifft brin o gartograffeg Cymru. Mae’r Llyfrgell hefyd yn berchen ar argraffiadau eraill o’r “Ail Lyfr” gyda’i fapiau Cymreig yn dyddio o 1611 i 1713, yn ogystal ag enghreifftiau o’r “Theatr” gyda’i fapiau o siroedd ac o wledydd eraill Prydain.

 
Gwilym Tawy

Postiwyd - 07-08-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Cofnodion coll yr Eisteddfod Genedlaethol

Picture 511

Rhestr Testunau Eisteddfod Aberdâr

Ddechrau’r flwyddyn cysylltodd Llyfrgellydd Ymchwil Llyfrgell Gyhoeddus Aberdâr â’r Llyfrgell trwy ein gwasanaeth ymholiadau yn cynnig i ni gyfansoddiadau a phapurau gweinyddol Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr 1956. Mae sawl bwlch gyda ni yn ein daliadau o gyfansoddiadau’r Eisteddfod Genedlaethol yn y 1950au felly dyma groesawu’r rhodd annisgwyl hon. Ar ôl dros hanner canrif dyma nhw’n gweld golau dydd unwaith eto pan gawsant eu trosglwyddo ataf i’w hychwanegu at goeden archifol Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau.

Cystadleuaeth boblogaidd iawn yn Aberdâr oedd yr englyn ‘Craith’ gyda 236 o ymgeiswyr. Roedd lle amlwg i’r ddrama yn nhestunau’r eisteddfod gyda nifer fawr o gystadlaethau gan gynnwys dramâu byrion addas ar gyfer y Nadolig, drama i blant o dan 11 oed, yn seiliedig ar unrhyw chwedl Gymreig a nifer o drosiadau i’r Gymraeg. Yr oedd cystadleuaeth arbennig i rai o dan 18 oed yn yr Adran Fwyngloddiaeth, sef ysgrifennu traethawd: ‘Discuss the problem of intensive mechanisation at the coal face’. Ymhlith y cyfansoddiadau hefyd mae llyfryn Cymraeg addas i blant ysgol o 11 i 13 oed ar Henry Richard; cerddi coffa i W. J. Gruffydd; dychangerddi: ‘Ffurflenni’; stori ar gân: ‘Lewsyn yr Heliwr’ a thraethawd: ‘Disgrifiad manwl o unrhyw dri o hen chwaraeon Cymru’.

Mathonwy Hughes2

Seremoni cadeirio Mathonwy Hughes gyda’r Archdderwydd Dyfnallt a Cynan wrth ei ochr

‘Gwraig’ oedd testun yr awdl a ‘Wil’a ddaeth i’r brig sef y bardd a’r golygydd Mathonwy Hughes (1901-1999), awdur yr ‘awdl ogleisiol’ hon. Yr oedd y gadair yn rhoddedig gan Gymdeithas Cymry Johannesburg, De Affrica. Y tri beirniad oedd T. H. Parry-Williams, Geraint Bowen a John Evans. ‘Yr unig un yn y gystadleuaeth hon, i’m tyb i, sy’n sicr ohono’i hun fel bardd ac artist ydyw Wil’ yn ôl Geraint Bowen. ‘Awdl wan iawn mewn cystadleuaeth wan oedd yr awdl fuddugol’ oedd barn Alan Llwyd amdani.

Cyflwynwyd papurau Mathonwy Hughes i’r Llyfrgell yn 2000 ac yn eu plith mae’r awdl hon a chyfarchion ar ennill y gadair. Mewn datganiad i’r wasg (Papurau Mathonwy Hughes R1/4) disgrifiwyd y gadair fel un o dderw Cymreig gyda ‘cushion of Dunlopillo from Dunlop’s factory at Hirwaun, covered in the fleece of a Welsh ewe bred at Dyffryn farm, Hirwaun’. Cyfforddus iawn!

Yn anffodus nid oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth y goron, a oedd yn rhoddedig gan Lefi D. Jones, Johannesburg, sef ‘Drama fydryddol a’r testun yn agored’, a’r tri beirniad oedd Thomas Parry, D. Tecwyn Lloyd a J. Ellis Williams. Y Parchedig W. T. Gruffydd oedd enillydd y fedal ryddiaith am gyfres o erthyglau gwreiddiol a gyhoeddwyd fel Y pwrpas mawr neu helynt yr atom ac erthyglau eraill yn 1957.

Bu Aberdâr yn gartref i’r eisteddfod ar dri achlysur hyd yma – 1861, 1885 a 1956. Tybed a fydd yr ŵyl yn ymweld â Chwm Cynon eto yn y dyfodol?

Ann Francis Evans

Postiwyd - 05-08-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Dylan Ar-lein

Heddiw rydyn ni’n lansio arddangosfa ar-lein o lawysgrifau Dylan Thomas, sy’n cyfateb â’r arddangosfa ffisegol sydd i’w gweld yn y Llyfrgell tan 20 Rhagfyr 2014.

© David Highams Associates

Dylan Thomas, Rhestr o eiriau ‘Poem on His Birthday’ Word List © David Highams Associates

Bydd dros 150 o ddelweddau digidol i’w gweld ar y wefan, a bydd rhain yn amrywio o basbort Dylan, llythyrau personol at ffrindiau a theulu a nodiadau’n ymwneud â rhai o’i gerddi enwocaf i ddrafftiau o storïau, darllediadau a sgriptiau, ei fap ei hun o Llareggub a chyfres o’i ddwdyls.

Gan y Llyfrgell Genedlaethol mae’r archif fwyaf yn y byd o ddeunydd yn ymwneud â’r bardd roc-a-rôl, ac er bod nifer helaeth o’i lawysgrifau i’w gweld yn yr arddangosfa ffisegol, bydd hyd yn oed mwy i’w gweld ar y wefan, ac yn cael eu hychwanegu ati dros y misoedd a’r blynyddoedd nesaf fel etifeddiaeth barhaol i ddathliadau canmlwyddiant Dylan Thomas.

Mae’r deunydd ar gael i bawb o bedwar ban byd yn rhad ac am ddim, felly ewch ati i dwrio drwy’r casgliad gwerthfawr yma o bapurau’r llenor eiconig Cymreig.

Postiwyd - 04-08-2014 Dim sylwadau

Newyddion a Digwyddiadau

Rhaglen Ddigidol er Coffáu y Rhyfel Byd Cyntaf

Mae rhaglen goffáu’r Llyfrgell yn rhan allweddol o Raglen Cymru’n Cofio 1914-1918, Llywodraeth Cymru.

Cymru'n CofioCymru’n Cofio Wales Remembers 1914-1918 yw’r wefan swyddogol ar gyfer cael gwybodaeth am goffáu canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf yng Nghymru. Ceir gwybodaeth am newyddion, projectau, digwyddiadau a gwasanaethau cyfeirio ar gyfer y rhaglen goffáu yng Nghymru a gynhelir rhwng 2014 a 2018.

Y mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru heddiw yn cyflwyno ei rhaglen ddigidol er coffáu’r Rhyfel Byd Cyntaf, a sgil-effeithiau’r Rhyfel hwnnw ar y gymdeithas Gymreig. Bydd y rhaglen hon yn gadael etifeddiaeth barhaus ar gyfer ymchwil, addysgu ac ymgysylltu â’r cyhoedd.

 

Cofio’r Rhyfel Byd Cyntaf

Heddiw yr ydym yn coffáu canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel Byd Cyntaf. I gofnodi’r achlysur arbennig bwysig hwn, mae’r Llyfrgell wedi rhyddhau i’r cyhoedd amryw o adnoddau allweddol a fydd yn hynod werthfawr wrth i Gymru gofio’r Rhyfel dros y pedair blynedd nesaf. Mae’r adnoddau hyn ar gael i bawb, ym mhob rhan o’r byd, i’w defnyddio a’u hail-ddefnyddio, a hynny yn rhad ac am ddim. Mae’r ddarpariaeth yn adlewyrchu ymrwymiad y Llyfrgell i’w strategaeth o ddod a ‘gwybodaeth i bawb’, a hefyd ei hymdrechion i gyrraedd pobl sydd yn byw ymhell o’r Llyfrgell ac Aberystwyth. Trwy’r adnoddau ar-lein hyn, gall pawb flasu trysorau unigryw yr etifeddiaeth ddogfennol ac archifol sydd gennym fel  cenedl.

 

Mynediad i’n treftadaeth

Bu’r Llyfrgell Genedlaethol yn paratoi’r rhaglen hon o adnoddau digidol am gyfnod o dros ddwy flynedd. Ym mis Awst 2012, yn uned  y Llyfrgell Genedlaethol ar faes yr Eisteddfod, amlinellodd y Prif Weinidog, Carwyn Jones, ei weledigaeth ar gyfer coffáu’r Rhyfel Byd Cyntaf: un a wnâ’n sicr y bydd profiadau’r Cymry o’r gwrthdaro hwnnw yn cael ei gyflwyno mewn dull digidol ar gyfer y cenedlaethau i ddod. Ar yr achlysur hwnnw hefyd, clywodd y Prif Weinidog am gynlluniau’r Llyfrgell i ddatblygu rhaglen integreiddiedig o adnoddau coffaol.

 

cymru1914.org

Cafodd cymru1914.org, ein prif archif ddigidol ar y Rhyfel Byd Cyntaf, ei lansio ym mis Tachwedd 2013, a’i hariannu gan Jisc a Llywodraeth Cymru. Cynhwysir ynddi dros 200,000 tudalen o archifau a chasgliadau arbennig sydd yn datgelu hanesion anhysbys  y Rhyfel, a’i sgil-effeithiau ar bob agwedd ar y gymdeithas Gymreig, gan gynnwys yr economi, yr iaith, celf a llên. Mae’r adnodd yn cynnwys ein deunydd ein hunain yma yn y Llyfrgell, a deunyddiau eraill o ystod eang o bartneriaid, megis Fforwm Llyfrgelloedd Addysg Uwch Cymru, Prifysgol Bangor, Prifysgol Caerdydd, Prifysgol Aberystwyth, Prifysgol Abertawe,Prifysgol Cymru y Drindod-Dewi Sant, archifau lleol o Gonwy, a Siroedd Fflint, Morgannwg a Gwent, archifau BBC Cymru, a chynnwys cymunedol a gynhyrchwyd gyda Chasgliad y Werin, Cymru.

Bydd y Llyfrgell yn parhau i ychwanegu deunyddiau eraill at yr archif ddigidol hon trwy gydol y cyfnod coffáol, gan gynnwys rhagor o bapurau newydd, cofnodion Tribiwnlys y Rhyfel Mawr, Sir Aberteifi (Apêl), llythyrau Saunders Lewis, ac archif ymchwil Picellwyr Marchog Cymru. Yn ogystal, bydd llyfrau (gan gynnwys nofelau), cofnodolion, dyddiaduron a llythyrau yn cael eu digido ar ei chyfer. Gyda chefnogaeth ariannol bellach, gallwn hefyd ychwanegu rhagor o ddeunyddiau sydd yng ngofal ein partneriaid.

Cymru1914.org

Ymhlith yr adnoddau digidol eraill sydd o ddiddordeb ar gyfer astudio’r cyfnod hwn ceir y canlynol:

 

Papurau newydd a chyfnodolion Cymreig ar-lein, yn rhad ac am ddim

Papurau Newydd Ar-lein- hyd at filiwn o dudalennau o bapurau newydd Cymraeg a Saesneg a gyhoeddwyd yn y cyfnod 1804-1919. Mae testunau hyn oll yn chwiliadwy.

papuraunewyddcymru.llgc.org.uk

Cofnodolion Cymreig Ar-lein – adnodd sydd yn cynnig mynediad i ystod eang o ysgolheictod Cymreig o dros 50 teitl, o gyhoeddiadau academaidd a gwyddonol hyd at y llenyddol a’r poblogaidd.

Byddwn hefyd yn eich annog i chwilota trwy ein casgliadau celf a ffotograffiaeth ddigidol, gan eu bod yn cynnwys amryw helaeth o ddeunyddiau allweddol o’r cyfnod. Ffynhonnell bwysig arall ar gyfer astudio’r cyfnod yw gwefan Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru.

 

Adnoddau dysgu: app Cymru yn y Rhyfel a’r rhaglen addysg

Mae’r Llyfrwalesatwar.orggell yn arwain ar ddau brosiect addysgiadol ar destun y Rhyfel Byd Cyntaf. Bydd y cyntaf, sef Cymru yn y Rhyfel, gyda chymorth ariannol gan Gronfa Dreftadaeth y Loteri, Adran Addysg Llywodraeth Cymru, a Chronfa Cyfamod y Lluoedd Arfog, yn creu app arbennig fydd yn cynorthwyo disgyblion ysgolion ledled Cymru i ymchwilio yr enwau sydd ar eu Cofgolofnau lleol.

 

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru ac Amgueddfa Cymru yn arwain prosiect i gynhyrchu adnoddau ar gyfer ysgolion i goffáu canmlwyddiant y Rhyfel Byd Cyntaf. Fel rhan o’r prosiect hwn rydyn ni’n defnyddio deunyddiau o gasgliadau’r ddau sefydliad i greu adnoddau dysgu digidol ar gyfer Hwb, y llwyfan dysgu ar gyfer Cymru gyfan. Mae fformatau’r adnoddau hyn yn amrywio ac yn cynnwys Word, PDF, PowerPoint, iBooks a thechnoleg gwe rhyngweithiol. Ariennir y gwaith hwn drwy Adran Addysg a Sgiliau Llywodraeth Cymru. Gellir llwytho deunyddiau o wefan Gwasanaeth Addysg Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Bydd pecyn printiedig o ddeunyddiau ar y Rhyfel Byd Cyntaf o gasgliadau’r Llyfrgell yn cael ei ddosbarthu i ysgolion Cymru. Ceir copïau o’r pecyn hwn yn ogystal o siop ar-lein y Llyfrgell Genedlaethol.

Hynod bwysig yn hyn oll yw sicrhau bod ein rhaglen goffáol ddigidol yn ateb gofynion cymaint ag sydd bosib o bobl a sefydliadau, a hynny dros y byd. Byddai hynny yn sicrhau fod cyfraniad y Cymry, a’u profiadau neilltuol o’r Rhyfel, yn cael eu llawn sylw. Wrth ddatblygu’r rhaglen ddigidol hon, mae’r Llyfrgell wedi manteisio ar gyngor arbenigwyr ym meysydd hanes, llenyddiaeth, celf a cherddoriaeth. O’r herwydd, gallwn fod yn ffyddiog y bydd cenedlaethau’r dyfodol yn dod i amgyffred yn well â’r digwyddiadau aruthrol bwysig hyn, a’u heffeithiau ar ein cymdeithas.

Ymchwil

Y mae cymru1914.org eisoes yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ymchwil, ac y mae cynnyrch yr ymchwil yna nawr yn ymddangos ar ffurf brintiedig a digidol. Defnyddiodd Dr Paul O’Leary, o Brifysgol Aberystwyth, y ffynhonnell hon ar gyfer ei astudiaeth ar ergydion y Rhyfel Mawr ar Ferthyr Tudful a’r Cymoedd. Gweler hefyd fod Dr Gethin Matthews o Abertawe wedi cynnwys elfennau o’r casgliad yn ei gyfrol o draethodau ar hanes Cymru. Bu hefyd yn sail i astudiaethau eraill, megis gan Ifor ap Glyn ar wahaniaethau dehongliadol rhwng y Gymraeg a’r Saesneg ar y Rhyfel a gyflwynyd ym mis Mehefin 2014 mewn cynhadledd ryngwladol ar Ieithoedd yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

 

Mynediad cyhoeddus yn rhad ac ddim

Bu’r adnodd hwn yn ffocws gwerthfawr wrth  i’r Llyfrgell ymgysylltu  â’r cyhoedd, ac y bydd yn parhau i gyflawni’r nod yna yn y dyfodol. Un enghraifft o hynny yw ei werth fel ffynhonnell ar gyfer ymchwil ar hanes teulu. Gweler, er enghraifft, y modd y bu’n cyfrannu at raglen deledu’r BBC, Who Do you Think You Are.Dengys yr ystadegau defnydd ei fod yn dra phoblogaidd tu hwnt i Gymru hefyd, yn arbennig ymhlith y Cymry dramor. Cafodd ei ddefnyddio fel sylfaen ymchwil ar gyfer sawl rhaglen deledu a radio ar destun y Rhyfel Byd Cyntaf.

Ac nid yw sylw’r Llyfrgell wedi bod yn unig ar frwydrau ar dir a môr. Yn y Sioe Frenhinol eleni bu arddangosfa yn ein stondin ar ergydion y Rhyfel ar fywyd cefn gwlad Cymru, y ‘ffrynt cartref’. Yn yr Eisteddfod Genedlaethol yr wythnos hon yr ydym yn cyflwyno cyfres o ddigwyddiadau gan sylwebyddion a haneswyr o fri, gan gynnwys Syr Deian Hopkin, Dr Catrin Stevens, Aled Eirug, Gethin Matthews a Lyn Lèwis Dafis. Ar ddydd Gwener, 8 Awst, am y tro cyntaf erioed, byddwn yn dadorchuddio Cadair Fuddugol Eisteddfod 1914, a enillwyd gan T.H.Parry-Williams gan mlynedd yn union ar ôl i’r Eisteddfod honno gael ei chanslo oherwydd dyfodiad y Rhyfel.

 

Celf a chynnyrch diwylliannol

Heddiw, bydd yr arlunydd Cymreig nodweddiadol, Bedwyr Williams, yn defnyddio delweddau o’r casgliad ffotograffau a geir yn cymru1914.org yn ei arlunwaith trawiadol, Traw, ym Mangor. Hwn yw prif ddigwyddiad coffaolCymru ar achlysur canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel, sef ‘Diffodd y Golau’. Bydd gweithgareddau eraill yn digwydd ar hyd a llêd Cymru a gweddill y Deyrnas Gyfunol, a fydd yn derbyn sylw rhyngwladol.

 

Coffadwriaeth: cofio ar y cŷd y Rhyfel a luniodd yr 20fed ganrif – a’r 21ain?

I gofio canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel Byd cyntaf, felly, y mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn rhyddhau ystod eang o’i chasgliadau dogfennol ac archifol, a hynny yn ddigidol ac yn rhad ac am ddim i bawb, o bob cwr o’r byd.

Dengys hyn yn glir pa mor helaeth yw Rhaglen Ddigidol Goffaol y Llyfrgell Genedlaethol, pa mor sylweddol y bydd hi fel adnodd  ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol, a pha mor ymrwymiedig yw’r Llyfrgell i’r egwyddor ‘gwybodaeth i bawb’.

Postiwyd - 01-08-2014 Dim sylwadau

Digitisation / Ewyllysiau / Gwasanaethau Darllenwyr / Ymchwil

Ewyllysiau Ar-lein – ddod â’r gorffennol yn fyw

Er eu bob yn llawn gwybodaeth, rhaid cofio bod ewyllysiau yn ddogfennau cyfreithiol ac felly yn dilyn fformat braidd yn sych, gan adael prinder o le i unigoliaeth yr awdur i ddisgleirio drwyddo. Fodd bynnag, ceir eithriadau – gemau bach o hynodrwydd neu anwyldeb sy’n dechrau lliwio bywydau’r meirw.

Mae’r ewyllys a thestament olaf y Parch Henry Williams (c.1769-1825) yn dechrau yn y modd arferol – “In the name of God my Saviour, I Henry Williams of the town of Cardiff”. Ond, yn fuan, mae chwerwder mawr i weld yng ngeiriau’r ewyllysiwr;

“Not one farthing is to go through the hands of that accomplished villain William Higgon…who killed my sister through cruel usage”. Mae hyn, yn dilyn yn sydyn gan “Rees and his wife are disinherited for the lies, imposition and bad usage they heaped upon me”

Yn fwy diddorol fyth yw’r cofiant angerddol y ficer oedrannus am ei hen daid, a’i atgofion o blentyndod;

“The venerable Thomas Williams, the Gentleman, the Scholar, the Christian, having lived in happy wedlock with Mary his wife 65 years, a woman of the greatest industry, a mother to the poor and adorned with every Christian virtue, whose prayers i heard put up for me when a child”

Mae’r ewyllys yn parhau gyda chyfarwyddiadau i orffen ei dy yn Llanisien ac i’w ail-enwi “Chapel House, being formally a place of worship, and i remember part of the Ten Commandments on one of the walls”

Felly, pwy oedd y “Venerable Grandfather”? A beth am y ty gyda’i décor Beiblaidd? Ar ôl bach o ymchwil, gan ddefnyddio ein catalog ar-lein, darganfyddi fwndel o nodiadau ymchwil amdano Thomas Williams o Lanisien. Daw i’r amlwg bod y tad-cu wedi bod yn gynghorwr Methodistaidd yn y 1740au, a’i dy, yn fan cyfarfod i efengylwyr o’r un meddylfryd. Bu’r emynydd mawr Charles Wesley yn cymryd lloches yno yn ystod storm ffyrnig ac ar ôl hynny roedd croeso cynnes i’r ddau frawd Wesley yn y “Capel House” yn Lanishen.

A hyn i gyd o ychydig o linellau un ewyllys. Chwiliwch heddiw gan ddatgloi’r gorffennol!

Jason Evans

Tagiau: ,

Postiwyd - 30-07-2014 Dim sylwadau

Newyddion a Digwyddiadau

LIGHTS OUT

server

Ffotograff o archif D.C. Harries yn cymru1914.org ‘A private in the Welsh Regiment’ a ddefnyddir gan Bedwyr Williams yn Traw http://cymru1914.org/en/view/photographs/3891065

Comisiynwyd pedwar artist rhyngwladol gan 14-18-NOW i greu gweithiau celf cyhoeddus trawiadaol yn yr Alban, Cymru, Gogledd yr Iwerddon a Lloegr fel rhan o LIGHTS OUT, prosiect sydd yn gwahodd pawb yn y Deyrnas Unedig i ddiffodd eu goleuadau rhwng rhwng 10 ag 11 yr hwyr ar y 4ydd o Awst i gofnodi canmlwyddiant cychwyn y Rhyfel Mawr.

Bydd yr arddangosfa a grewyd ar gyfer Cymru fel rhan o’r digwyddiad unigryw hwn yn cynnwys delweddau o recriwtiaid anhysbys a chonsgriptwyr o Gymru o’r archif ddigidol  cymru1914.org  – adnodd a ddatblygwyd gan archifau a chasgliadau arbennig Cymru.

Crewyd yr arddangosfa gan yr artist Bedwyr Williams. Mae’n  ddarn o waith pwerus ar ffurf fideo graddfa fawr ac arddangosfa sain, i’w gyflwyno ar safle Porth Coffa Gogledd Cymru, Bangor. Ger y Porth taflunir delweddau ar waliau enfawr adeilad Pontio, sef canolfan Gelfyddydau ac Arloesedd newydd sbon Prifysgol Bangor.

Gan ddefnyddio ffotograffau o’r archif ddigidol cymru1914.org, mae Bedwyr wedi creu cyfres o ddelweddau o filwyr a phersonel sifil a gafodd eu heffeithio gan y Rhyfel Mawr. Gan hepgor unrhyw gyfeiriadaeth at lifrau a rheng, mae’r lluniau agos o wynebau yn datgelu rywbeth am bersonoliaeth yr unigolyn a’u haberth personol mewn rhyfel lle bu fesur marwolaeth fesul miliwn. Traw yw teitl y darn; teitl addas gyda thrac sain wedi’i seilio ar sŵn cloc yn taro, yn araf. – sŵn fydd i’w glywed, a’i deimlo,  ar hyd a lled y ddinas. Mae Bedwyr Williams yn un o artistiaid gweledol amlycaf Cymru. Mae’n byw ac yn gweithio yng ngogledd Cymru ac yn creu gwaith mewn sawl dull, gan gynnwys arddangosfeydd, perfformiadau, darluniau, cerfluniau ac, yn fwy fwy, ffilm. Yn 2013 bu iddo gynrychioli Cymru ym Mienalle Fenis.

Casgliad negyddion plat gwydr D.C. Harries yn LlGC

Mae’r delweddau a ddefnyddir yn Traw yn dod o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru o  negyddion plat gwydr D.C. Harries. Mae’r Llyfrgell wedi digido tua 200 o ddelweddau o’r casgliad hwn. Tybiwyd fod rhain yn ddelweddau o’r sawl a recriwtiwyd neu gonscriptwyd o ardaloedd Llandeilo neu Rhydaman, lleoliad stiwdio ffotograffiaeth D.C. Harries. Mae’r rhan helaeth ohonynt yn ddelweddau o unigolion, ond ceir hefyd luniau o grwpiau a theuluoedd. 1914-18 yw’r dyddiadau a nodwyd ar gyfer y rhan fwyaf o’r delweddau, er y gellid dyddio rhai yn fwy manwl oherwydd y Ceibrau Gwasanaeth Tramor a wisgwyd gan rai, ar eu breichiau de o fis Rhagfyr 1917 ymlaen, neu’r streipiau clwyf, a welwyd o fis Gorffennaf 2016 ymlaen. Fodd bynnag, maent oll yn anhysbys.
Defnyddir y math hyn o ffotograffau portread a dynwyd mewn stiwdio, yn ystod cyfnod Rhyfel Cartref America, pryd y dyfeisiwyd ffotograffau.  Cyfnod Y Rhyfel Mawr oedd oes aur olaf y math yma o lun.

Dolenni Defnyddiol:
D.C. Harries a’i waith
Casgliad D C Harries
Ffotograffiaeth potread yn ystod Rhyfel Cartref America

Lawnsiwyd yr archif ddigidol  cymru1914.org  ym mis Tachwedd 2013. Fe’i noddwyd gan Jisc ac mae’n bartneriaeth rhwng archifau a chasgliadau arbennig Cymru. Mae’n dod â chasgliadau ynghyd o Llyfrgell Genedlaethol Cymru; Prifysgol Bangor; Prifysgol Caerdydd; Prifysgol Aberystwyth; Prifysgol Abertawe; Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant; Archifau lleol Conwy, Fflint;  Morgannwg a Gwent; Archifau BBC Cymru Wales, a deunydd cymunedol a grewyd drwy Casgliad y Werin Cymru. Mae’r archif yn datguddio hanesion cudd y Cymry o’r Rhyfel Mawr gan ddod a thros 200,000 o dudalennau o archifau hanesyddol, llawysgrifau, papurau newydd a ffotograffau ynghyd.  Mae’r archif ddigidol hon ar gael i’w defnyddio, a’i hail ddefnyddio, yn rhad ac am ddim – ar gyfer ymchwil, dysgu a phob agwedd ar gofio. Mae’r delweddau a welir yn cymru1914 ond yn sampl bychan iawn o’r 2,000 o bortreadau’r Rhyfel Mawr a geir yn archif D.C. Harries. Yn 2015, bydd y prosiect yn anelu at ddigido llawer mwy o ddeunyddiau, gan wahodd cymunedau i adnabod y sawl sydd yn y lluniau er mwyn cofnodi a chofio eu hanes o’r diwedd.

LIGHTS OUT
Disgwylir i filiynnau o bobol gymryd rhan yn LIGHTS OUT ar hyd a lled y Deyrnas Unedig. Mae cannoedd o awdurdodau lleol, adeiladau eiconig, sefydliadau cenedlaethol, cynghorau plwyf ac addoldai eisoes wedi addo eu cefnogaeth.
Trefnir LIGHTS OUT gan 14-18 NOW, y rhaglen diwylliannol swyddogol ar gyfer Cofio’r Rhyfel Mawr.

Lights Out

Datganiad i’r Wasg

Bedwyr Williams

#LightsOut

Postiwyd - 28-07-2014 Dim sylwadau

Heb ei gategoreiddio

Llyfr y Cofio a Bardd y Gadair Ddu

Llyfr y Cofio 1914-1918

Yn ddiweddar mi fûm yn gweithio ar gynllun ar y cyd rhwng y Llyfrgell Genedlaethol a Chanolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Roedd y Ganolfan yn dymuno digido Llyfr y Cofio Cymreig 1914-1918, fel rhan o’i gweithgareddau i gofnodi’r canmlwyddiant ers y Rhyfel Byd Cyntaf. Cyfrol ydyw sy’n cynnwys enwau’r holl Gymry o’r lluoedd arfog a gollodd eu bywydau yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Fel arfer, fe’i cedwir yn y Deml Heddwch yng Nghaerdydd, ond drwy ei digido a’i chyhoeddi ar y we, bydd gan Gymry ar draws y byd fynediad at y miloedd o enwau tu mewn i’w chloriau.

 

Llyfr y Cofio

Mae’n gyfrol enfawr oddeutu 32 x 48 x 15cm mewn maint. Mae ychydig dros 1,000 o dudalennau ynddi gyda thua 40 enw ar bob un, y cyfan wedi eu hysgrifennu gan ysgrifenyddion proffesiynol mewn caligraffi taclus, ac wedi eu haddurno yn brydferth. Ond, er mor fawr a hardd y gyfrol hon, roedd yn hynod meddwl bod cofnod o aberth bywydau cymaint o Gymry, tua 40,000 i gyd, rhwng ei chloriau. Hyd yn oed yn fwy annifyr oedd meddwl taw dim ond cyfran fechan oedd y rhain o’r 17 miliwn o bobl (milwrol a sifiliaid) a laddwyd dros y byd yn ystod y rhyfel.

 

Llyfr y Cofio 1914-1918, Ellis Evans

O’r miloedd o enwau sydd yn y gyfrol, y mae ynddi un sy’n symboleiddio aberth cenhedlaeth gyfan o ddynion ifanc o Gymru yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Ar y 31ain o Orffennaf mi fydd yn 97 mlynedd ers i Ellis Humphrey Evans (1887-1917) o Drawsfynydd, sef y Prifardd Hedd Wyn, golli ei fywyd. Ystyrir ef yn un o feirdd amlycaf Cymru. Enillodd y gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Penbedw 1917 chwe wythnos ar ôl iddo gael ei ladd ar faes y gad yng nghaeau Fflandrys ger Ypres. O ganlyniad i Ddeddf Orfodaeth Filwrol 1916 roedd wedi ymuno â 15fed Bataliwn y Ffiwsilwyr Brenhinol Cymreig a hwylio allan i Ffrainc ym mis Mehefin 1917. Yr oedd wedi postio ei awdl fuddugol, ‘Yr Arwr’, o dan y ffugenw ‘Fleur-de-lis’, o bentref Fléchin yng Ngogledd Ffrainc, rai wythnosau cyn iddo farw. Pan alwyd ar ‘Fleur-de-lis’ i godi a derbyn ei wobr yn yr Eisteddfod ym Mhenbedw ni chododd unrhyw un a bu’n rhaid hysbysu’r dorf o farwolaeth y bardd buddugol ar faes y gad. Gorchuddiwyd y gadair â gorchudd du, ac o hynny ymlaen cafodd yr eisteddfod honno ei hadnabod fel Eisteddfod y Gadair Ddu, a throdd y Gadair Ddu yn symbol a gynrychiolai’r holl gadeiriau gwag mewn cartrefi ledled Cymru.

Mae’r Llyfrgell eisoes wedi digido llawysgrif o un o ddrafftiau terfynol Hedd Wyn o’i awdl fuddugol ‘Yr Arwr’ yn llaw’r bardd, a cheir mynediad ato yma.

 

Siân Medi Davies, Uned Metadata Digido, Llyfryddiaeth Hanesyddol Cymru a Safonau

Postiwyd - 16-07-2014 Dim sylwadau

Casgliadau

Archifau newydd eu rhyddhau

Mae’r rhestr isod o archifau sydd wedi eu hychwanegu yn ddiweddar i’r Catalog Arlein yn dangos sut y gall y Llyfrgell ddiwallu anghenion yr ystod eang o ddefnyddwyr sy’n chwilio am ffynonellau gwreiddiol er mwyn hybu eu hymchwil. Mae’r pynciau a gynrychiolir yn yr archifau yn cynnwys archeoleg, celf a cherflunio, llenyddiaeth, cerddoriaeth, ynghyd â hanes lleol a theuluol.

Mae casglu papurau unigolion ‘sydd wedi chwarae rhan bwysig ym mywyd y genedl’ wedi cael sylw amlwg ym Mholisi Datblygu Casgliadau’r Llyfrgell o’r cychwyn cyntaf. Mae casgliadau o’r fath yn anhepgor, nid yn unig ar gyfer dibenion bywgraffyddol, ond oherwydd eu bod hefyd yn medru taflu goleuni ar y pwnc dan sylw, ac yn cynnwys gwybodaeth werthfawr ar unigolion amlwg eraill sy’n rhannu’r un alwedigaeth, neu’n rhannu diddordebau tebyg. Felly, tra bod papurau Jonah Jones (1919-2004) yn adlewyrchu ei waith fel cerflunydd, arlunydd ac awdur, mae presenoldeb y llythyrau ato gan gylch eang o ffrindiau a chydweithwyr, megis Melvyn Bragg, John Petts a Jan Morris, yn ychwanegu at botensial ymchwil yr archif. Yn yr un modd, mae papurau Cyril Fox (1882-1967) yn cynnwys nid yn unig ei bapurau gwaith fel archeolegydd, ond hefyd gohebiaeth bersonol a phroffesiynol, a phapurau a gasglwyd gan ei fab ar gyfer paratoi bywgraffiad ei dad.

Mae’n amserol cwblhau’r gwaith catalogio eleni ar gasgliad Jeff Towns (Dylan Thomas) yn yr un flwyddyn â Gŵyl Dylan Thomas 100 (http://dylanthomas100.org/cymraeg/cartref/) sy’n dathlu geni un o gewri llenyddol mwyaf Cymru. Dyma archif a drosglwyddwyd i’r Llyfrgell gan Jeff Towns, llyfrwerthwr hynafiaethol o Abertawe sydd, am flynyddoedd maith, wedi mynd ati’n fwriadol i gasglu llyfrau, ffotograffau, llawysgrifau, a deunyddiau eraill a grëwyd gan, neu sy’n ymwneud â Dylan Thomas. Mae’r archif yn cynnwys sgriptiau, gohebiaeth, rhaglenni a phapurau yn ymwneud â chyhoeddi Dan y Wenallt, ynghyd â chynyrchiadau radio, llwyfan, a ffilm o’r ddrama, 1953-2005. Ceir hefyd llythyrau gan Dylan Thomas, a llythyrau a phapurau ei wraig Caitlin, eu tri plentyn, a’i rieni, 1935-2007.   Gellir gweld rhai o’r eitemau o’r archif yn arddangosfa aml-gyfrwng y Llyfrgell (http://www.llgc.org.uk/cy/ymweld/pethau-i-wneud/arddangosfeydd/dylan/) sy’n gyfle unigryw (tan 20 Rhagfyr 2014) i ddathlu bywyd a gwaith y llenor eiconig Cymreig.

 

DylanThomas Elegy Notes_ c. David Higham Associates

Drafftiau cynnar, yn cynnwys geiriau, ymadroddion, a rhestr o ffurfiau penillion posib, wedi’u hysgrifennu gan Dylan Thomas wrth gyfansoddi’r gerdd anorffenedig ‘Elegy’ i’w dad yn 1953.

 

Cynnyrch sefydliadau neu gwmnïau, yn hytrach nag unigolion, yw’r tair archif arall sydd wedi eu hychwanegu at y Catalog Arlein yn ddiweddar. Yn gyntaf, llawysgrifau a phapurau Canolfan Hysbysrwydd Cerddoriaeth Cymru sy’n cynnwys nifer helaeth o lawysgrifau cerddorol gan gyfansoddwyr Cymreig amrywiol, gan gynnwys Alun Hoddinott, J. R. Heath, Arwel Hughes ac Ian Parrott; yn ail, cofnodion Cwmni Roberts & Evans, Cyfreithwyr, Aberystwyth, sef papurau o swyddfa’r Cwmni ynghyd â phapurau nifer o gleientiaid sy’n cynnwys gwybodaeth werthfawr am nifer o deuluoedd a stadau, yn bennaf yng Ngheredigion; ac yn drydydd, archif stad Wynnstay sy’n cynnwys cofnodion stadol a theuluol, 1183-1946, teulu dylanwadol Wynn a Williams Wynn o Wynnstay, sir Ddinbych, a oedd yn berchen ar diroedd ledled Gogledd Cymru. Mae’r archif nid yn unig yn cynnwys cofnodion, megis dogfennau tir, llyfrau rhent a chyfrifon, yn ymwneud â gweinyddu’r stad o ddydd i ddydd, ond hefyd ceir gohebiaeth deuluol a stadol; llawysgrifau hynafiaethol, cyfreithiol a llenyddol; siarteri cynnar a dogfennau tir, 1183-1676, yn ymwneud ag Abaty Sistersaidd Ystrad Marchell, ger Y Trallwng, sir Drefaldwyn; rholiau cyfrifon y Frenhines Henrietta Maria, 1627-1649; ynghyd â chofnodion maenorol a chyfreithiol, a phapurau’n ymwneud ag etholiadau seneddol. Ychydig o archifau stadol yn y Llyfrgell sy’n cynnwys gymaint o gofnodion amrywiol o ddiddordeb i ystod eang o ddefnyddwyr, a’r gobaith yw y bydd y dasg enfawr o drefnu archif mor sylweddol (182 o flychau a 591 o gyfrolau) yn caniatáu i ddefnyddwyr y presennol a’r dyfodol fanteisio ar gyfoeth a photensial yr adnodd yma.

 

Wynne Stay, seat of Sir Watkins Williams Wynne' by John Ingleby, (1749-1808)

‘Wynne Stay, seat of Sir Watkins Williams Wynne’ gan John Ingleby, (1749-1808)

 

Sir Cyril Fox Papers

Jonah Jones Papers

Roberts & Evans, Aberystwyth (Solicitors) Records

Jeff Towns (Dylan Thomas) Collection

Welsh Music Information Centre (WMIC) Manuscripts and Papers

Wynnstay Estate Records

 

Alwyn Roberts

 

← Cofnodion hynach

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog