‘Roedd Colin Gresham yn feistr ym maes archaeoleg a hanes gogledd Cymru, ond ni chafodd sylw haeddiannol. Eleni, gan mlynedd ar ôl ei eni ym mis Mai 1913, mae cyfle i nodi’r hyn a gyflawnodd.

Ganed Gresham yn Knutsford, sir Gaer, a’r disgwyl oedd iddo ddod yn bensaer neu ddilyn ôl traed aelodau eraill o’r teulu fel peiriannydd; daeth ei dad James yn enwog am dyfeisio brêc gwactod ar gyfer y rheilffyrdd, a llysenw ei hen-dadcu oedd ‘Cast-Iron Colin’. Ond y byd hynafol a ddenodd sylw’r Colin ifanc, a syrthiodd mewn cariad ag ardal Cricieth, lle symudodd y teulu i fyw pan oedd e’n bedair mlwydd oed.

Ymddiddorodd Gresham mewn hanes, hynafiaethau a diwylliant lleol yn syth gyda’i ymroddiad nodweddiadol, gan ddechrau gwaith ar hanes Eifionydd cyn iddo adael Coleg Marlborough. Dysgodd Gymraeg, ac astudiodd archaeoleg yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain, cyn cynorthwyo’r archaeolegwyr Mortimer Wheeler a Wilfred Hemp yn eu gwaith maes yng ngogledd-orllewin Cymru yn y 1930au.

Dyn swil oedd Gresham, ond ‘roedd ei gyfraniad at hanes ac archaeoleg Sir Gaernarfon a Meirionnydd yn helaeth. Ei brif weithiau oedd Eifionydd: a study in landownership … (a ddisgrifiwyd gan ysgolhaig o Rydychen fel ‘Domesday Eifionydd’), Medieval stone carving in north Wales, a chyfrol gynta’r History of Merioneth (gydag E. G. Bowen). Cyfrannodd at atlasau o’r ardal, a chyhoeddodd erthyglau am hanes eglwysi tywysogion Gwynedd, ac am ystadau fel Clenennau.

Yn ogystal â bod yn aelod blaengar o gyrff archaeolegol a hanesyddol, prynodd ddwy fferm, a daeth yn wybodus am fridio gwartheg Duon Cymreig; dysgodd ganu’r delyn a dawnsio gwerin; ac ysgrifennodd ddramâu, straeon byr a sgriptiau radio. Pan fu farw Dr Colin Gresham F.S.A., F.R.Hist.S., ym 1989, collodd Eifionydd fab mabwysiedig talentog iawn – ond mae ei archif yn y Llyfrgell o hyd.

David Moore

Bu farw Hugh Hughes gant a hanner o flynyddoedd yn ôl. Cyhoeddodd y North Wales Chronicle ar 28 Mawrth 1863: ‘On the 11th instant, at Malvern aged 73, Hugh Hughes Esq. artist. The deceased was a good Christian, a man of sterling qualities, upright, and honourable in all his transactions.’

Pam tybed bu i arlunydd o bwys cenedlaethol symud i Loegr yn ei ddyddiau olaf? Pam ei fod yn cael ei adnabod, nid yn gymaint am ei gelf, ond am ei fod yn ddyn cadarn, moesol? A oes modd esbonio hyn yn rhannol trwy honni fod Hughes yn barod iawn i wrthsefyll syniadau enwogion ei ddydd, ac yn barod ac abl i sefyll dros Gymru a’i phobl?

Mae gwaith celfyddydol Hughes yn achos dathliad arbennig eleni hefyd. Cyhoeddodd Beauties of Cambria fel cyfrol lawn ym 1823, cyfrol sy’n cynnwys chwe deg o brintiau cain wedi eu hengrafu gan Hughes ei hunan, gyda nodiadau’r arlunydd ar gyfer pob llun. Mae’r disgrifiadau’n adlewyrchu ei ffordd o weithio: er enghraifft, yn y print ‘Brynllys Castle’, mae’n nodi: ‘this view was taken on the 23rd September 1820 the figures were sketched at the same time from life, the subjects passing, on their return from the fair at Talgarth.’

Pam cofio marw Hughes? Roedd ganddo sgiliau a diddordebau eang iawn. Gallai baentio tirluniau a phortreadau, a gallai gynhyrchu cartwnau gwych. Fel awdur, ysgrifennodd yn danllyd a chlir, ac fel Cymro, roedd yn fodlon siarad ar ran eraill, heb ystyried y gost.

Paul Joyner

Ar ddydd Sadwrn, 16 Mawrth 2013, bu’r newyddiadurwr Guto Harri a’r ymchwilydd Wynford Jones yn ymweld ậ’r Llyfrgell Genedlaethol, ar ran cwmni Tinopolis, Llanelli, er mwyn ffilmio rhaglen ddogfen sylweddol awr o hyd ar y newyddiadurwr enwog Gareth Richard Vaughan Jones (1905-35). Y bwriad yw darlledu’r rhaglen ar S4C yn ystod yr hydref eleni fel rhan o gyfres uchelgeisiol ar newyddiadurwyr nodedig a hanai o Gymru.

John Graham Jones a Guto Harri yn Ystafell y Cyngor

Roedd Gareth Jones yn frodor o’r Barri ac yn fab i’r Uwchgapten Edgar Jones, prifathro Ysgol Ramadeg y Bechgyn lleol, a’i wraig Annie Gwen Jones. Ac yntau’n ieithydd arbennig o ddisglair a thalentog, graddiodd Gareth o Goleg Aberystwyth a Phrifysgol Caergrawnt cyn mwynhau gyrfa gyffrous, llawn antur fel ymchwilydd (gan gynnwys cyfnodau ar staff Lloyd George), newyddiadurwr uchel ei barch a theithiwr di-ofn. Cyflwynwyd archif sylweddol o’i ohebiaeth a’i bapurau i ofal y Llyfrgell gan aelodau o’i deulu ym 1987 a 2007-11.

Defnyddiwyd yr archif wych hon yn helaeth wrth baratoi’r rhaglen a wnaeth ddefnydd mawr o lythyrau manwl Gareth Jones at ei deulu, ynghyd ậ’i ddyddiaduron a’i lyfrau nodiadau poced a gadwodd yn gydwybodol wrth grwydro’r byd, gan gynnwys teithiau i wledydd mwy diarffordd fel Rwsia, Tseina, Japan a Manchuria.

Ceir yn ogystal drafftiau a chopïau o’r erthyglau craff a threiddgar a gyhoeddodd mewn papurau newydd a chylchgronau safonol dros nifer o flynyddoedd, ynghyd ậ thorion papur newydd niferus ohonynt. Jones oedd yn bennaf gyfrifol am ddatgelu i’r gorllewin sgil-effeithiau erchyll y newyn yn yr Wcran ganol y 1930au oherwydd gweithredu polisïau Stalin. Llofruddiwyd Gareth Jones gan ‘ladron’ ym Mongolia Mewnol ar 12 Awst 1935 ac yntau ar drothwy ei ben-blwydd yn ddeg-ar-hugain mlwydd oed. Yn drist iawn, daeth bywyd hollol unigryw llawn addewid a photensial i ben yn ddisyfyd.

J. Graham Jones

Yn ddiweddar gofynnwyd i mi ddisgrifio pecyn o bapurau hanesyddol a difyr (NLW ex 2803). Papurau David Evans (1886-1968) ydynt, Athro Almaeneg ac awdur A simplified German grammar (1948). Bu’r brodor o Sir Benfro yn fyfyriwr Almaeneg ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn mynd i astudio ym Mhrifysgol Berlin, ac roedd yno pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914.  Fe’i carcharwyd am bedair blynedd gyda rhyw bum mil o garcharorion sifil yng ngwersyll rhyfel Ruhleben, ger Berlin. Sefydlwyd ysgol y gwersyll yn 1915 a David Evans oedd pennaeth Astudiaethau Celtaidd ac yn gyfrifol am roi gwersi Cymraeg. Un o’i ddisgyblion ail-iaith oedd Ifor Evans (1897-1952) ac ni freuddwydiodd y byddai’r myfyriwr ifanc hwn yn dod yn Bennaeth arno yntau ym Mhrifysgol Aberystwyth mewn blynyddoedd! Ceir atgofion Mrs Ruth Evans am brofiadau ei gŵr Ifor yn y gwersyll hefyd yma’n y Llyfrgell (NLW ex 1837). Rhestrir David ac Ifor Evans ymhlith y carcharorion rhyfel ar wefan hanes Ruhleben.

Yr oedd côr y gwersyll yn cyfarfod yn wythnosol i ddysgu hen alawon Cymreig a chynhelid darlithiau ar lenyddiaeth Gymraeg. Roedd llyfrgell y gwersyll ar agor yn ddyddiol a cheir tystiolaeth fod Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi anfon llyfrau atynt. Cynhaliwyd ‘cyfarfod adloniadol’ ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 1917 dan adain y Gymdeithas Gymraeg a’r cadeirydd oedd David Evans.

Argraffwyd y taflenni hyn gan wasg y gwersyll – Ruhleben Printing Works. ‘Oes y byd i’r iaith Gymraeg’ yw’r arwyddair a welir arnynt. Cyhoeddwyd detholiad ohonynt ar ddiwedd erthygl David Thorne, ‘Y Gymraeg ym ‘Mhrifysgol Ruhleben”, yng Nghylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cymro arall a fu’n garcharor yng ngwersyll Ruhleben oedd y Capten Rowland Humphreys, meistr yr SS Saxon, a anwyd yn Amlwch yn 1879. Cipiwyd ei long, ynghyd â’r criw o bedwar dyn ar ddeg, bedwar diwrnod cyn i’r rhyfel ddechrau. Diddorol oedd canfod llythyr, 1967, at ferch Capten Humphreys yn llaw David Evans ymhlith y papurau a gyflwynwyd ganddi yn 2007 (NLW ex 2495) yn ymwneud â’i thad. Ceir prosbectws ysgol y gwersyll, 1917, ymysg y papurau a gwelir isod pa mor amrywiol oedd y gwersi a ddysgwyd gan D. Evans ymhell o’i famwlad.

Bydd detholiad o gylchgronau gwersyll Ruhleben i’w gweld ar wefan prosiect Rhyfel Byd 1914-1918 a’r Profiad Cymreig ymhen ychydig fisoedd.

Ann F. Evans

Prynwyd Llawysgrif Boston o Gyfreithiau Hywel Dda mewn ocsiwn yn Llundain gan y Llyfrgell Genedlaethol y llynedd, gyda nawdd Cronfa Dreftadaeth y Loteri. Yn sgil hyn cododd y cyfle i gynnig cyfnod o wirfoddoli ar y prosiect, ac o dderbyn hysbyseb drwy ein hadrannau ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn y Nadolig, manteisiodd y ddwy ohonom ar y cyfle.

Trefnwyd pedair taith dywys i arddangos y llawysgrif i’r cyhoedd ym mis Ionawr 2013, gan roi taith yr un i bedair ohonom a lwyddodd i gael lle ar y prosiect. Derbyniodd y ddwy ohonom hyfforddiant i baratoi at ein teithiau: treuliasom brynhawn yn ymdrin â gwahanol lawysgrifau hynafol yn dyddio nôl cyn belled â’r drydedd ganrif ar ddeg. Cawsom arweiniad ar sut i afael yn gywir yn y deunydd, a hynny er mwyn sicrhau eu bod yn aros yn y cyflwr gorau posibl ar gyfer y cenedlaethau i ddod.

Bu’r hyfforddiant hwn wedyn o gymorth ar y teithiau tywys ar y 21ain a’r 23ain o Ionawr. Ein gwaith oedd arddangos rhannau o Lawysgrif Boston i’r ymwelwyr: yr hen gloriau a’r dail memrwn, a sut yr oedd plygiadau yn ffurfio cyfrol trwy gyfrwng y broses rwymo. Yn ychwanegol, dangosem ffacsimili o lawysgrif Peniarth 28, llawysgrif gyfreithiol arall sy’n cael defnydd helaeth y tu hwnt i adeilad y Llyfrgell.

Bu’r profiad yn un gwerthfawr ac unigryw i’r ddwy ohonom. Cawsom weithio gyda’r llawysgrif arbennig hon, a gyda staff y Llyfrgell a oedd yn hynod gefnogol ac mor barod i roi eu hyder ynom a rhyddid i fwynhau’r profiad. Roedd y prosiect yn un cyffrous i fod yn rhan ohono, a bu’r dyddiau yn rhai cofiadwy iawn.

Mared a Jess