Blog

Postiwyd - 16-12-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

“And now gentlemen, like your manners, I must leave you.”

Gyda diwedd blwyddyn canmlwyddiant Dylan Thomas yn prysur agosáu, a fyddwn ni’n ffarwelio ag ef? Bydd e’n mynd ‘nôl ar ryw silff lychlyd tan y pen-blwydd nesaf?

Wythnos diwethaf cyhoeddwyd y byddai Mai 14eg yn Ddydd Dylan o 2015 ymlaen. Mae llu o lyfrau wedi’u hysgrifennu, ffilmiau wedi’u sgriptio, gweithiau celf wedi’u creu a cherddoriaeth wedi’i chyfansoddi i gofio’r llenor Cymreig eiconig. Mae arddangosfa newydd sbon yng Nghanolfan Dylan Thomas, Abertawe; y cyfan yno i’n hatgoffa ni i ‘garu’r geiriau’.

Fyddwn ni bendant ddim yn anghofio amdano… oeddech chi’n gwybod fod y casgliad mwyaf yn y byd o ddeunydd sy’n gysylltiedig â Dylan Thomas yma yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru? Mae llawer ohono i’w weld yn arddangosfa Dylan (bydd yn cau ar Ragfyr 20, felly mae rhai dyddiau ar ôl gyda chi i ddod i’w gweld os nad ydych chi wedi bod fyny eto!).  Ond er bydd y llawysgrifau a’r llythyrau, y drafftiau o storïau a’r sgriptiau, y dwdls a’r deunydd personol yn mynd yn ôl i’r casgliad, mae’r cyfan dal yma i chi ddod i’w gweld naill ai yn adeilad y Llyfrgell, neu arlein.

I wneud yn siwr fod etifeddiaeth Dylan yn parhau, rydyn ni wedi digido rhan helaeth o’i archif, ac fe alwch gael golwg arni yn rhad ac am ddim, pryd fynnoch chi ar wefan Dylan – dewch mla’n, dewch i ddarganfod Dylan!

Gwefan Dylan Website

Llun-sgrin Gwefan Dylan / Dylan Website Screenshot

Tagiau:

Postiwyd - 05-12-2014 Dim sylwadau

Casgliadau @cy

Mr. Turner

Melin Aberdulais

Melin Aberdulais

 

Gan bod y ffilm Mr Turner yn dangos yn y sinema ar hyn o bryd, dyma gyfle i atgoffa ein hunain bod yma ddau lun gan J M W Turner yng nghasgliad y Llyfrgell.

Tra bod y ffilm yn canolbwyntio ar hanes a gwaith diweddarach Turner, mae ein dau lun yn enghreifftiau gwych o’i waith cynnar. Bu Turner yn teitho o gwmpas Cymru yn ystod diwedd 18fed Ganrif, roedd yn rhyfeddu at dirlun a hanes ein gwlad.

 

 

 

Castell Dolbadarn

Castell Dolbadarn

Am ragor o fanylion am Turner a’i waith sydd yn y Llyfrgell dilynwch y linc canlynol:

http://www.llgc.org.uk/cy/casgliadau/oriel-ddigidol/pictures/turnerandwales/

 

 

 

 

 

Lona Mason

 

 

Postiwyd - 26-11-2014 Dim sylwadau

Casgliadau @cy / Digido @cy

Pwy oedd cyn-berchnogion y llyfr yma?

Plât llyfr Syr Owen Edwards [arlunydd: J. Kelt Edwards]

Plât llyfr Syr Owen Edwards [arlunydd: J. Kelt Edwards]

Ceir, fel arfer, nifer o arwyddion amlwg i olrhain hanes a tharddiad llyfr, yn cynnwys stampiau llyfrgell a rhifau silff gyfredol a hanesyddol, cofnodion mewn cofrestrau derbyn, platiau llyfr, rhwymiadau arbennig, cyflwyniadau perchnogaeth a nodiadau yn y llyfr.

 

Dros y misoedd diwethaf, rwyf wedi bod yn creu cofnodion catalog ar-lein i gasgliad o lyfrau pwysig Cymraeg a Chymreig cynnar oedd o’r blaen wedi eu catalogio ar gardiau yn unig. Wrth gatalogio’r rhain, tynnwyd fy sylw at rai o gyn-berchnogion y llyfrau arbennig yma, yn cynnwys yr hanesydd ac achydd, George Owen o Henllys (1552-1613), y naturiaethwr a’r teithiwr, Thomas Pennant (1726-1798), ac yn ddiweddarach y llenor Syr Owen Morgan Edwards (1858-1920).

 

Un o’r elfennau diddorol wrth weithio efo llyfrau cynnar yw sut y gallwn ddysgu fwy am eu cyn-berchnogion trwy astudio eu ‘stamp’ ar y llyfrau. Yn llyfr John Davies (1567-1644) Antiquae linguae Britannicae (1621), gwelwn fod y bardd ac ysgolhaig, Lewis Morris (‘Llewelyn Ddu o Fôn’ 1701-1765) a’i frawd Richard Morris, (1703-1779), sylfaenydd y Cymmrodorion, yn amlygu eu perchnogaeth o’r llyfr drwy ysgrifennu’r cyflwyniadau canlynol, yn bosib yn anghytuno mewn ysbryd hwyliog am bwy sydd berchen y llyfr:

 

Cyflwyniadau perchnogaeth mewn llawysgrifen o flaenddalen 'Antiquae Linguae Britannicae ...' (1621)

Cyflwyniadau perchnogaeth mewn llawysgrifen o flaenddalen ‘Antiquae Linguae Britannicae …’ (1621)

‘Llyfr Rhisiart Morys o Fôn, a brynodd Ynghaerludd.

Rhagfyr y 30: 1726 Ei bris 7s/6 …

 ‘Ond yn awr eiddofi Lewys Morys o Gaergybi. 1739’…

 ‘Ac yn awr eiddofi drachefn, ni rois ond ei fenthyg i mrawd L.M.

Llundain, Twr Gwyn 1765

Rhist. Morys’

 

Ceir sawl cofnod perchnogaeth bellach yn gysylltiedig â’r llyfr yma yn cynnwys …

 

‘… [Richard Morris] Who gave it to John Price of Jesus College Oxford’

… sef John Price (1734-1813), a benodwyd yn ddiweddarach yn Llyfrgellydd Llyfrgell Bodley, Rhydychen. Roedd yn gyfaill mawr i’r Morisiaid, sy’n esbonio ei fenthyciad o’r llyfr.

‘ Which book is now, 1769, in the possession of Mr. Tho. Ellis Curate of Holyhead’

… sef Thomas Ellis (1711/12-1792), clerigwr, Cymrawd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen ac awdur ‘Byr Grynhoad o’r Grefydd Gristnogol’ (1746).

‘Bought at the sale of the late Rees … of Gelligron near Pontardawe Glamorg. The above named gentleman was a son of Doctor Rees of the Encyclopaedia

D. Jeffreys (Rector of Newbrough) 1850’

… prynwyd y llyfr o aelod o’r teulu Rees, Gelli-gron, Pontardawe, gan David Jeffreys, Rheithor Plwyf Newborough, Esgobaeth Bangor (1850).

 

Yn ôl cofnodion derbyn y Llyfrgell, prynwyd y llyfr yma gan y Llyfrgell o Swyddfa’r ‘Genedl’ yng Nghaernarfon yn 1911. Roedd Y Genedl Gymreig yn bapur radical, dylanwadol a brynwyd gan aelodau o’r Senedd, gan gynnwys David Lloyd George, yn 1892.

 

Mae’r wybodaeth yma yn cwblhau perchnogaeth y llyfr o’r ddeunawfed ganrif hyd heddiw. Mae’n ddigon i’n difrifoli i feddwl bod y Cymry a nodwyd uchod wedi bodio drwy ddalennau’r llyfr bach, ond pwysig, yma.

 

Jayne Hughes.

Postiwyd - 20-11-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau @cy / Newyddion a Digwyddiadau @cy

Powdwr gwallt a chlociau a threthi amhoblogaidd eraill

Arddangosfa Trethi yng Nghymru , 20 – 28 Tachwedd 2014
Codwyd trethi dros y blynyddoedd ar diroedd ac aelwydydd, ond hefyd ar adloniant, ffenestri, clociau, a phowdwr gwallt. Roedd nifer o’r trethi yn amhoblogaidd fel y dangosodd yr ymgyrch yn erbyn treth y pen yn y 1990au. Diddymwyd y dreth ar glociau yn 1797 am fod gwneuthurwyr clociau ym mynd allan o fusnes, a diddymwyd y dreth ar friciau yn 1850 am ei fod yn rhwystr i’r chwyldro diwydiannol. Roedd y dreth ar wydr (1746-1845) a ffenestri (1748-1851) yn cael ei weld gan rai fel treth ar awyr iach a golau ddydd.

Datganiad treth Iarll Powis

Datganiad treth Iarll Powis, 1800 (LlGC/NLW, Powis Castle 17664.

Stampdoll oedd y dreth ar bowdr gwallt (1795-1869) , hynny yw doedd y powdwr ei hun ddim wedi’i drethu, ond rhaid oedd i’r defnyddwyr fynd i’r swyddfa stampiau bob blwyddyn i brynu tystysgrif wedi’i stampio er mwyn medru defnyddio powdwr gwallt. Roedd y powdwr yn help i osgoi cael llai pen a gwelwn yn y ddogfen yma fod yr Iarll Powis yn 1800 yn cael trwydded ar gyfer ef ei hun – a phawb oedd yn dod yn agos ato, sef “Housekeeper, butler, valet, cook, porter, footman, under butler and coachman”.

 
Eitem arall yn yr arddangosfa yw’r cerdyn post yn erbyn treth y pen yn cyfeirio’n ôl at ymosodiadau Rebeca ar dolltai’r cwmnïau tyrpeg, 1839-1843. “Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen”. Bwriadwyd i dreth y pen (‘Community Charge’, 1990-1993) fod yn gyfnewid ar gyfer y trethi teuluol, ond cafodd ei gyfnewid ei hun gan y system dreth cyngor cyfredol.

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Bydd Bil Cymru sy’n mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd yn cynnig deddfwriaeth drethi I Gymru am y tro cyntaf yn y cyfnod modern. Mae’r arddangosfa yn gyflwyniad difyr i hanes trethi yng Nghymru, ac yn annog pobl i fynegi eu barn ar ddatblygu cyfundrefn drethi Cymru. Dewch i weld ystod o ddogfennau yn adrodd stori trethi yng Nghymru yn Y Llyfrgell Genedlaethol, 20—28 Tachwedd, gydag arddangosfa gysylltiol ym Mhrifysgol Bangor ac Archifau Morgannwg, Caerdydd.

Nia Mai Daniel

Postiwyd - 11-11-2014 Dim sylwadau

Newyddion a Digwyddiadau @cy

Archwiliwch Eich Archif

Ydych chi’n ystyried olrhain eich achau? Beth am edrych i hanes eich cartref neu eich cymuned? Efallai eich bod newydd ddechrau cwrs ac angen cymorth gyda phrosiect. Beth bynnag sydd gennych ar y gweill, beth am ddechrau archwilio eich archif heddiw.

Bu ymgyrch Archwiliwch eich Archif gychwyn ar 10 Tachwedd gyda’r bwriad o annog pobol i ddarganfod y straeon, y ffeithiau, y lleoedd a’r bobl sydd wrth galon ein cymunedau.

Cynhelir digwyddiadau ar hyd a lled Cymru, wrth i archifwyr, rheolwyr cofnodion a gwarchodwyr bori’r archifdai hynny ble cedwir cofnodion bywydau unigolion, cymunedau a busnesau yn ddiogel gan sicrhau eu bod ar gael mewn modd hygyrch.

Mae archifau ar hyd a lled y Deyrnas Unedig ac Iwerddon yn cymryd rhan er mwyn pwysleisio gwerth archifau i gymdeithas a dangos y cyfoeth o gynnwys sy’n cael ei ddal, ei ddiogelu ac sydd ar gael i ddefnyddwyr.

Am ragor o wybodaeth am yr ymgyrch ewch i:

www.archwiliwcheicharchif.org

Postiwyd - 05-11-2014 Dim sylwadau

Casgliadau @cy

TRO TRWY’R TYMHORAU

Mae ‘trysorau’ Llyfrgell Genedlaethol Cymru bellach yn ddiarhebol a’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u gwneud yn hysbys i’r cyhoedd. Ond ychydig a ŵyr efallai am un o’i thrysorau cudd.

Lona Mason awgrymodd ‘n’ôl yn 2012 y dyliwn fod yn bresennol pan fyddai’n cyfarfod mintai fechan o berthnasau a chyfeillion yr arlunydd Mary Rennell (1901-1981), neu Mary Constance Vivian Rodd, y Foneddiges Rennell, i roi ei henw a’i theitl llawn iddi. Pwrpas eu hymweliad oedd cael golwg ar gampwaith y Foneddiges Rennell, sef cyfres o ddeuddeg panel sy’n dangos yr olygfa o Fryn Stonewall, sir Faesyfed trwy gydol deuddeg mis a phedwar tymor y flwyddyn.  Rywfaint yn annisgwyl, er mai tirwedd gwyllt dwyrain Cymru a bortreadir yma mae iddo naws ‘dwyreiniol’ mewn ystyr arall oherwydd dewisodd Mary Rennell inc Tseinïaidd ar bapur reis yn gyfrwng i ddarlunio’r ehangder Cymreig o’i hamgylch.

 

Mary Rennell 'Round the year from Stonewall Hill'

Mary Rennell ‘Round the year from Stonewall Hill’ (1968-69).

Bwriadwyd i’r paneli gael eu harddangos ochr yn ochr mewn cylch neu hanner cylch er mwyn pwysleisio parhad di-dor yr olygfa o un panel i’r llall a hefyd i gyfleu symudiad a newidiadau graddol y tymhorau gyda throad y rhod. Fe ddangosir manylion y tirwedd yn ogystal â’i orwelion pell – coed gosgeiddig, blodau gwyllt lleol, defaid a cheffylau’n pori, giât agored, ac ambell ffermdy’n llochesu yng nghôl y bryniau – a cheir amgrymiadau cynnil o drawsnewidiadau tymhorol, er enghraifft trwy ychwanegu mymryn o liw i’r caeau a’r awyr.

A pham mai trysor ‘cudd’ yw hwn? Am fod y paneli, ar hyn o bryd, yn aros yn amyneddgar yn un o storfeydd y Llyfrgell nes y cânt weld golau dydd unwaith eto. Gwn y byddai’r criw eiddgar ddaeth yma ddwy flynedd yn ôl i weld gwaith hynod eu perthynas talentog ar ben eu digon o weld ffrwyth ei llafur yn ei briod le o’r diwedd – yn rhan o arddangosfa efallai?

Bethan Ifan

Postiwyd - 03-11-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Innocent as Strawberries

Newyddion cyffrous! Fel rhan o ddathliadau Canmlwyddiant Dylan Thomas, mae’r Llyfrgell – gyda chymorth ariannol oddi wrth DT100 a’r Scottish Power Foundation – wedi comisiynu’r cwmni theatr ieuenctid cenedlaethol Arad Goch i berfformio cynhyrchiad theatr arbennig yn y Llyfrgell ar gyfer Ysgolion Uwchradd.

Bydd y perfformiad yn seiliedig ar gyfres o gerddi a straeon byrion Dylan Thomas yn delio gyda llencyndod, gan ddwyn ysbrydoliaeth o’r gerdd ‘The Hunchback in the Park’ yn benodol.  Gallwch wylio ffilm fer o’r gerdd wedi’i hanimeiddio gan y BBC yma.

The Tormenting of the Hunchback © Jeff Philips

The Tormenting of the Hunchback © Jeff Philips

Bydd y perfformiadau’n digwydd yn arddangosfa Dylan, ymhlith ei lawysgrifau, rhwng y 10fed a’r 14eg o Dachwedd.

Bydd yr arddangosfa’r parhau i fod ar agor i’r cyhoedd fel arfer; er dylai ymwelwyr fod yn ymwybodol y bydd peth amhariad yn yr Oriel yn y cyfnod hwn. Bydd y cwmni hefyd yn ymarfer yn y gofod ddydd Gwener Tachwedd 7fed , er y bydd yr Oriel ar agor fel arfer.

Os ydych yn bwriadu ymweld â’r arddangosfa rhwng y dyddiadau hyn ac am fwy o wybodaeth ynglŷn ag amseroedd y perfformiadau (naill ai i’w hosgoi neu i gael cip arnynt!), cysylltwch â’r Llyfrgell os gwelwch yn dda.

Tagiau:

Postiwyd - 30-10-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau @cy

Arwr y Troad Allan : hen ewythr Dylan Thomas

Adeg etholiad 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Roedd fy hen hen dad-cu, Benjamin Jones, a drigai ar stad Llanfair yn un o’r ffermwyr hynny. Nid oedd pleidlais gudd yn bosib a daeth ymwelydd heibio i’r ffarm gyda notis i Benjamin i adael ei gartref.

 

Cyrhaeddodd notis i Dafydd Jones o stad gyfagos Alltyrodyn hefyd, er ei fod ef a’i wraig wedi colli pedwar o’u plant. Penderfynodd y teulu mai eu hunig obaith oedd ymfudo i’r Amerig ond canlyniad trychinebus y daith oedd i Dafydd golli gweddill ei deulu.

 

Un a oedd yn gyfarwydd â thrasiedi’r teulu hwn, ac a fu’n bresennol yn y cwrdd a gynhaliwyd i ffarwelio â’r teulu cyn iddynt ymfudo, oedd gweinidog Undodaidd ifanc o’r enw William Thomas (Gwilym Marles), sef hen ewythr y bardd Dylan Thomas.

 

Ers ymsefydlu’n ysgolfeistr ac yn weinidog yng Nghapeli Llwynrhydowen a Bwlchyfadfa, ymdaflodd yn angerddol i’r gwaith o ddiwygio anghyfiawnderau’r oes, er gwaetha’r dial oedd yn sicr iawn o ddilyn. Trafodai’r gorthrwm gwleidyddol mewn pulpud ac ar lwyfan, a heriodd wendidau’r system addysg. Ymgyrchodd dros Fwrdd Ysgol yn Etholiad Bwrdd Ysgol 1871 a brwydrodd yn galed yn erbyn yr ofergoel a ddanfonodd Sarah Jacob i’w bedd yn 12 oed. Gwaethygodd ei iechyd yn ddirfawr.

"Gwilym Marles a'r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876" Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

“Gwilym Marles a’r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876″
Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

 

Un nos Sadwrn yn 1876, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth gynrychiolydd sgweier Alltyrodyn yn gwahardd Gwilym Marles a’i gynulleidfa o Gapel Llwynrhydowen. Cwbl ofer fu’r ymgais i’w ddistewi a thrannoeth cafwyd anerchiad trydanol ganddo o flaen torf fawr y tu allan i gât cloëdig Capel Llwynrhydowen. Yn y fynwent, y tu hwnt i’r cloeon, gorweddai anwyliaid y gynulleidfa ond gwrthododd y gynulleidfa honno gynnig y sgweier i godi’r gwaharddiad pe bodlonent ar gael gweinidog arall. Wythnos ar ôl y “Troad Allan”, roedd eu gweinidog yn annerch y wasg.

 

Yn sydyn ac annisgwyl, cafodd Gwilym Marles wahoddiad i fynd i gwrdd â’r sgweier, John Davies Lloyd, yn y plas. Gorweddai rifolfer ar y bwrdd o’i flaen. Cyfaddefodd ei fod eisoes wedi lladd dyn yn Califfornia ac y byddai’n lladd eto pe bai raid. Fe’i blinid gan ofnau di-sail a dychmygai fod Gwilym Marles wedi bod yn ei fygwth â thân tragwyddol uffern o’i bulpud bob dydd Sul. Atebodd y gweinidog nad oedd Undodiaid yn credu yn y fath beth i unrhyw un.

 

Dywedodd Gwilym Marles fod pobl yn dweud wrtho’n aml mai achos ei helbulon i gyd oedd ei fod yn siarad yn rhy blaen ac yn ymosod yn rhy ddiarbed ar orthrwm a thrais. Ei ateb oedd: “Pechaf hyd y diwedd”. Casglwyd arian i godi capel newydd (y “Capel Coffa”), a phan osodwyd y garreg sylfaen ym Mehefin 1878, dywedodd Gwilym Marles, “Gall y gwrthwynebwr fynd a’r ganhwyllbren, fe a’i pia, ond ni chaiff neb symud y gannwyll. Cannwyll Duw ydyw”.

 

Bu farw’r sgweier ifanc ac ysgrifennodd Gwilym Marles am deimlad o dristwch anhraethol yn dilyn ei farwolaeth. Prysurodd chwaer y sgweier, Mrs Massey, i ddychwelyd hen gapel Llwynrhydowen i’r gynulleidfa. Ar ddiwrnod yr ailagoriad, ar Orffennaf 24, 1879, tynnwyd coets Mr. a Mrs. Massey yr holl ffordd o orsaf Llandysul i hen gapel Llwynrhydowen gan gannoedd o bobl gerfydd rhaffau, ac ymhlith y dyrfa honno oedd fy nhadcu. (Ni flinai adrodd y stori hon wrth fy nhad!). Aeth Gwilym Marles heibio’n araf mewn cerbyd, yn rhy sâl i aros, ond yn methu cadw draw.

 

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen Hawlfraint: Heini Davies

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen
Hawlfraint: Heini Davies

Ni welodd agor y capel newydd hardd y mis Hydref dilynnol, a bu farw ym mis Rhagfyr, ond yno, o flaen y capel newydd, y’i rhoddwyd i orffwys gan ei gyd-Undodiaid.

 

Un o ddywediadau taer Gwilym Marles oedd “Darllenwch!”. Gellir cael mwy o fanylion hanesyddol am y stori uchod mewn llyfrau gan awduron fel D. Jacob Davies, Nansi Martin, M. Wynn Thomas a Kate Crockett. Beth am ddod atom i ddarllen a gweld arddangosfa Dylan Thomas ar yr un pryd? Bydd yr arddangosfa yn para tan 20 Rhagfyr 2014.

 

Heini Davies

 

 

Postiwyd - 27-10-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Pen-blwydd Hapus Dylan!

Heddiw rydyn ni’n dathlu pen-blwydd Dylan Thomas yn gan mlwydd oed.  Tybed pa fath o anrhegion y byddai wedi’u derbyn heddiw… iPad?  Tocyn anrheg Amazon? Neu efallai gwydr peint personoledig?

Ar ei ben-blwydd yn dair ar hugain, prynodd sigaréts, cwrw a chrys gwyrdd llachar i’w hun gan ddefnyddio’r arian pen-blwydd a gafodd oddi wrth ei ffrind Keidrych Rhys.   Mae’n debygol iawn iddo gael peint pen-blwydd wrth ddathlu troi’n dri deg a phump, ond anrheg digon gwahanol a roddodd i’w hun ar yr achlysur hwn, sef y gerdd ‘Poem on His Birthday’.

Dylan Thomas, 'Poem on His Birthday', © David Higham Associates

Dylan Thomas, ‘Poem on His Birthday’, © David Higham Associates

© David Highams Associates

Dylan Thomas, Rhestr o eiriau ‘Poem on His Birthday’ Word List © David Higham Associates

 

Beth am ddathlu pen-blwydd Dylan heddiw felly gydag ymweliad i’r arddangosfa yma yn y Llyfrgell, lle gallwch wrando ar y dyn ei hun yn adrodd y gerdd yn Nhafarn y Beirdd.  Neu beth am fynd at y wefan i ddarllen pytiau o’r gerdd yn llawysgrifen Dylan ei hun?

Sut bynnag fyddwch chi’n dathlu, ymunwch gyda ni drwy ddefnyddio #DylanThomas

Tagiau:

Postiwyd - 20-10-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau @cy / Newyddion a Digwyddiadau @cy

Trwsio Yny lhyvyr hwnn

Yny lhyvyr hwnn cYn ddyddiol yn Uned Gadwraeth y Llyfrgell, cawn gyfle i ddod wyneb yn wyneb â rhai o greiriau diwylliannol pwysicaf ein gwlad. Mae cael trin a diogelu eitemau o’r fath yn dipyn o fraint, ond wrth reswm, mae i’r gwaith elfen gref o gyfrifoldeb. Er yr ystyriwn fod pob eitem a ddaw atom yn werthfawr, o dro i dro daw ambell wrthrych sydd hyd yn oed yn fwy gwerthfawr neu eiconaidd na’r rhelyw. Roedd y gwaith a wnaethom ar Lawysgrif Boston yn enghraifft o hyn. Cyn dechrau ymyrryd â gwrthrychau o’r fath mae’n rhaid trafod, ymchwilio, ac ystyried yn ofalus iawn pa gamau i’w cymryd.

Dyma oedd yn rhaid i ni ei wneud yn ddiweddar pan gawsom y cyfrifoldeb o ddadrwymo, trin ac ailrwymo Yny lhyvyr hwnn (1546), y gyfrol brintiedig Gymraeg gyntaf (yn ôl pob tebyg) i’w chyhoeddi. Dyma’r unig gopi o’r gyfrol y gwyddom amdani – mwy fyth o bwysau ar ysgwyddau un o’n cadwraethwyr mwyaf profiadol a chymwys, John Jenkins (ARA Cert.), a gafodd y gwaith o adnewyddu’r gyfrol.

Yny lhyvyr hwnn aCafodd y gyfrol ei hailrwymo mewn cloriau newydd rhywbryd yn ystod yr ugeinfed ganrif, ac ymddengys nad yw’r cloriau gwreiddiol neu flaenorol wedi goroesi. Er hyn, roedd y tudalennau yn parhau mewn cyflwr bregus iawn, gyda nifer ohonynt wedi hollti yn agos at blygiad y meingefn. Roedd y rhwymiad modern tynn yn rhannol gyfrifol am y difrod hwn. Felly, roedd yn rhaid dadrwymo a thrwsio’r tudalennau cyn galluogi’r broses o sganio ar gyfer y we ac ar gyfer creu copi ffacsimili manwl o’r gyfrol ar gyfer dibenion arddangos, ffilmio ac addysgu.

Yny lhyvyr hwnn dNid oes lle yma i sôn yn fanwl am yr holl broses gadwraethol, ond defnyddiodd John dechnegau a deunyddiau cydnabyddedig y maes cadwraethol er mwyn cyflawni’r gwaith. Aeth ati wedyn i ddefnyddio’i sgiliau traddodiadol prin i ailrwymo’r gyfrol mewn arddull oedd yn gydnaws ag arddull rhwymiadau’r unfed ganrif ar bymtheg.

Mae’r gyfrol bellach yn agor yn llawer haws, ac nid oes straen ar y tudalennau. Bydd y gyfrol yn cael ei chartrefu mewn blwch arbennig dan amodau amgylcheddol sefydlog yn un o gelloedd y Llyfrgell. Bydd hyn yn gymorth i gadw Yny lhyvyr hwnn yn ddiogel am ganrifoedd eto i ddod.

 

Bydd Yny lhyvyr hwnn – ar ei newydd wedd – i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror.

Iwan Bryn James

← Cofnodion hynach

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog