Blog

Postiwyd - 20-10-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Trwsio Yny lhyvyr hwnn

Yny lhyvyr hwnn cYn ddyddiol yn Uned Gadwraeth y Llyfrgell, cawn gyfle i ddod wyneb yn wyneb â rhai o greiriau diwylliannol pwysicaf ein gwlad. Mae cael trin a diogelu eitemau o’r fath yn dipyn o fraint, ond wrth reswm, mae i’r gwaith elfen gref o gyfrifoldeb. Er yr ystyriwn fod pob eitem a ddaw atom yn werthfawr, o dro i dro daw ambell wrthrych sydd hyd yn oed yn fwy gwerthfawr neu eiconaidd na’r rhelyw. Roedd y gwaith a wnaethom ar Lawysgrif Boston yn enghraifft o hyn. Cyn dechrau ymyrryd â gwrthrychau o’r fath mae’n rhaid trafod, ymchwilio, ac ystyried yn ofalus iawn pa gamau i’w cymryd.

Dyma oedd yn rhaid i ni ei wneud yn ddiweddar pan gawsom y cyfrifoldeb o ddadrwymo, trin ac ailrwymo Yny lhyvyr hwnn (1546), y gyfrol brintiedig Gymraeg gyntaf (yn ôl pob tebyg) i’w chyhoeddi. Dyma’r unig gopi o’r gyfrol y gwyddom amdani – mwy fyth o bwysau ar ysgwyddau un o’n cadwraethwyr mwyaf profiadol a chymwys, John Jenkins (ARA Cert.), a gafodd y gwaith o adnewyddu’r gyfrol.

Yny lhyvyr hwnn aCafodd y gyfrol ei hailrwymo mewn cloriau newydd rhywbryd yn ystod yr ugeinfed ganrif, ac ymddengys nad yw’r cloriau gwreiddiol neu flaenorol wedi goroesi. Er hyn, roedd y tudalennau yn parhau mewn cyflwr bregus iawn, gyda nifer ohonynt wedi hollti yn agos at blygiad y meingefn. Roedd y rhwymiad modern tynn yn rhannol gyfrifol am y difrod hwn. Felly, roedd yn rhaid dadrwymo a thrwsio’r tudalennau cyn galluogi’r broses o sganio ar gyfer y we ac ar gyfer creu copi ffacsimili manwl o’r gyfrol ar gyfer dibenion arddangos, ffilmio ac addysgu.

Yny lhyvyr hwnn dNid oes lle yma i sôn yn fanwl am yr holl broses gadwraethol, ond defnyddiodd John dechnegau a deunyddiau cydnabyddedig y maes cadwraethol er mwyn cyflawni’r gwaith. Aeth ati wedyn i ddefnyddio’i sgiliau traddodiadol prin i ailrwymo’r gyfrol mewn arddull oedd yn gydnaws ag arddull rhwymiadau’r unfed ganrif ar bymtheg.

Mae’r gyfrol bellach yn agor yn llawer haws, ac nid oes straen ar y tudalennau. Bydd y gyfrol yn cael ei chartrefu mewn blwch arbennig dan amodau amgylcheddol sefydlog yn un o gelloedd y Llyfrgell. Bydd hyn yn gymorth i gadw Yny lhyvyr hwnn yn ddiogel am ganrifoedd eto i ddod.

 

Bydd Yny lhyvyr hwnn – ar ei newydd wedd – i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror.

Iwan Bryn James

Postiwyd - 10-10-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Geoff Charles

Mae’n deg dweud mai Geoff Charles oedd un o ffotograffwyr Cymreig amlycaf ei gyfnod. Mae ei waith fel ffoto-newyddiadurwr wedi galluogi iddo gymryd lluniau o ddigwyddiadau dros y wlad gan gynnwys digwyddiadau blynyddol megis eisteddfodau, ffeiriau a sioeau amaethyddol yn ogystal â digwyddiadau hanesyddol fel y protestiadau yn erbyn boddi Capel Celyn. Rydym yn ffodus bod casgliad negyddion Geoff Charles wedi ymgartrefu yma yn y Llyfrgell Genedlaethol erbyn hyn. Gyda’r casgliad bellach wedi ei ddigido, un o’r ffyrdd mwyaf effeithiol o godi ymwybyddiaeth ohono a chodi ei broffil yw rhannu’r lluniau yma ar-lein gan ddefnyddio Flickr oherwydd ei botensial i estyn allan i bobl ledled y byd.

Un o’m dyletswyddau i yma yn y Llyfrgell yw uwchlwytho pum delwedd o gasgliad Geoff Charles yn wythnosol ynghyd â chofnodi disgrifiad o’r delweddau ac ychwanegu tagiau perthnasol. Oherwydd maint y casgliad, mae’n hawdd mynd ar goll wrth bori trwy’r amryw drysorau sydd wedi eu dal mewn dull llun. Er mwyn hwyluso’r gwaith (a sicrhau bod y gwaith wedi ei gwblhau ar amser!) rwy’n ceisio clymu’r lluniau a ddewiswyd gyda themâu penodol sy’n gysylltiedig ag amser o’r flwyddyn neu ddigwyddiadau. Er enghraifft, gyda’r Eisteddfod Genedlaethol yn dychwelyd i Sir Gâr yn Llanelli ddechrau Awst eleni, teimlais y byddai lluniau o’r Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelli ynghyd ag Eisteddfodau Cenedlaethol dros Gymru yn clymu mewn yn dda. Yr yr un modd gyda’r Nadolig yn prysur agosáu, peidiwch â synnu os gwelwch chi dudalen Flickr y Llyfrgell yn bla o luniau Nadoligaidd wrth i ni agosau at yr Ŵyl.

Teimlaf drwy ganolbwyntio ar ddigwyddiadau tymhorol ei bod hi’n bosib cymharu sut mae ymddygiad a thraddodiadau cymdeithas wedi newid dros y degawdau diwethaf i gymharu â heddiw. Er bod rhai agweddau wedi newid yn ddramatig, gyda thrafnidiaeth a ffasiwn yn enghreifftiau amlwg, mae’n braf gweld bod rhai traddodiadau yn dal i barhau heddiw gyda chanu calennig yn enghraifft hyfryd o draddodiad sydd dal yn fyw.

Ni fyddai’r strategaeth yma o ddewis delweddau yn bosib oni bai bod digonedd o luniau i gyd-fynd gyda phob digwyddiad, ac rwy’n ffodus bod casgliad bron di-ddiwedd Geoff Charles yn galluogi i mi wneud hyn. Serch hynny, pan nad oes digwyddiad neu achlysur penodol ambell i wythnos , mae cyfle i mi uwchlwytho lluniau diddorol neu ddoniol y deuthum ar eu traws yn y gorffennol wrth chwilio am luniau penodol. Teimlaf fod hyn yn ffordd hwylus i rannu lluniau gwahanol na fyddent yn cael eu rhannu fel arall. Gallaf feddwl am rai enghreifftiau megis ‘Gêm Bêl-droed digri er budd Cronfa Apêl Eglwys Plwyf St Martins’ a “Dawnswyr Bale” o Sentinel, yr Amwythig’.

Gyda ni bellach wedi camu mewn i fis Hydref, gallwch ddisgwyl gweld lluniau yn ymwneud ag achlysuron megis y cynhaeaf a diolchgarwch a digwyddiadau hydrefol eraill. Gellir gweld cyfrif Flickr y Llyfrgell drwy ddilyn y linc isod.

https://www.flickr.com/photos/llgc/

Deiniol Glyn

Postiwyd - 22-09-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Hen gyngor ar ffermio a garddio

Grawnwin MediA hithau’n fis Medi, ar ôl tywydd neilltuol dda, sut siâp sydd ar eich gerddi a’ch caeau? A yw’r llysiau’n barod i’w codi, y ffrwythau’n aeddfed i’w casglu, a’r blodau’n dechrau heneiddio a gwywo?

Yn ôl calendr Llyfr Oriau De Grey, dylech oll fod wedi casglu eich grawnwin erbyn hyn, ac yn troi eich golygon tuag at eu gwasgu. Yr hyn a ddarlunnir yn y llawysgrif ar gyfer Medi yw gŵr troednoeth yn ‘troedio’r’ ffrwyth mewn casgen fawr, yn barod i arllwys y sudd (a’r crwyn) i gasgen i eplesu. Wrth gwrs, yn Fflandrys y lluniwyd y gyfrol, a hynny ar gyfer marchnad Seisnig, ddeheuol. Go brin y byddai golygfa fel hyn yn gyffredin iawn yn ucheldiroedd Cymru ganol y bymthegfed ganrif …

Calendr MediGanrif yn ddiweddarach, yn y llyfr Cymraeg cyntaf i’w argraffu, Yny lhyvyr hwnn (1546), amlinellodd yr amryddawn Siôn Prys ddyletswyddau garddwriaethol ac amaethyddol y Cymro ar gyfer mis Medi, a hynny fel rhan o’i galendr yntau. Roedd Siôn Prys yn cymryd yn ganiataol y byddai’r Cymry eisoes wedi medi rhyg, gwenith a cheirch yn ystod Awst, gan storio’r cnydau yn eu hysguboriau. Byddai pob amaethwr gwerth ei halen hefyd wedi aredig y tir yn barod ar gyfer y cnydau nesaf i’w hau, sef gwenith a rhyg.

Ond beth am dasgau mis Medi? Dyma gynghorion Siôn Prys:

‘Yn y mis hwn meda dy haidd, pys a ffa, ac yng nghylch canol y mis, heua wenith a rhyg mewn tir cryf. Dwg dail ar fedr [i baratoi ar gyfer] gwenith a rhyg. Canys un fennaid [llond cert] yr amser hwn a dâl dair cyn y mis hwn.’

Medi - manylynCyn brysio i’r ardd i lafurio, cofiwch ymweld â siop y Llyfrgell i brynu Calendr 2015 i’w roi i’ch cyfeillion y Nadolig hwn. Mae ynddo luniau ysblennydd o Lyfr Oriau De Grey, yn darlunio gweithgareddau’r maes ar gyfer pob mis o’r flwyddyn.

Bydd campwaith Siôn Prys, Yny lhyvyr hwnn, i’w weld yn ein harddangosfa nesaf – Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf – fydd yn agor yn Oriel Hengwrt ym mis Chwefror (sef mis tocio coed, gyda llaw!).

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 08-09-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Heb ei gategoreiddio

“…innumerable exercise books full of poems…”

Ar ôl teithio draw i Gymru ym mis Ionawr eleni, a threulio pum mis yng Nghanolfan Dylan Thomas, Abertawe, mae Llyfrau Nodiadau Dylan wedi dychwelyd yma i’r Llyfrgell ac i’r arddangosfa ‘Dod â Dylan Adref’.

Mae’r arddangosfa hon yn cynnwys y pedwar Llyfr Nodiadau barddoniaeth a ysgrifennodd Dylan yn ei arddegau, rhwng 1930 a 1934. Gwerthodd nhw i Brifysgol Buffalo yn yr 1940au am swm bach iawn o arian, a dyma’u trip cyntaf yn ôl i Gymru ers hynny.

Gyda’r Llyfrau Nodiadau mae darnau o lythyrau rhwng y bardd a Pamela Hansofrd Johnson, sy’n bwrw golwg ar y broses farddoni, ynghyd â llawysgrifau o’r gerdd ‘Ballad of the Long-Legged Bait’.

 

Dylan Thomas, Llyfr Nodiadau 1932 Notebook © David Highams Associates

Dylan Thomas, Llyfr Nodiadau 1932 Notebook
© David Higham Associates

Dylan Thomas, Hunan Bortread / Self Portrait © David Highams Associates

Dylan Thomas, Hunan Bortread / Self Portrait
© David Higham Associates

Dylan Thomas, Llyfr Nodiadau 1930 Notebook © David Highams Associates

Dylan Thomas, Llyfr Nodiadau 1930 Notebook
© David Higham Associates

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bydd arddangosfa ‘Dylan’ yn Oriel Gregynog hefyd yn cael ei hailwampio, gydag eitemau newydd o gasgliadau’r Llyfrgell yn cael eu harddangos. Bydd mwy o lythyrau nad ydynt wedi eu cyhoeddi o’r blaen i’w gweld, yn cynnwys un gan Dylan at ei feistres yn America, Elizabeth Reitell.    Bydd hefyd llawysgrifau o rhai o gerddi enwocaf Dylan i’w gweld yn Nhafarn y Beirdd, megis ‘A Refusal to Mourn the Death, by Fire, of a Child in London’ ac ‘Into Her Lying Down Head’.

Hyd yn oed os ydych wedi ymweld â’r arddangosfa o’r blaen, mae’n werth galw heibio eto unwaith eto i weld Llyfrau Nodiadau Dylan a’r eitemau newydd sydd i’w gweld yn yr Oriel o 13eg Medi.  Edrychwn ymlaen i’ch gweld!

Postiwyd - 04-09-2014 Dim sylwadau

Casgliadau

Yn doedden nhw’n ddyddiau da . . .

Wel, mae’r gwyliau haf wedi dod i ben ac mae’n amser i feddwl am flwyddyn ysgol newydd.  Ac ar ôl clywed am y newidiadau arfaethedig i’r cwricwlwm lle bydd plant yn dysgu, ymysg pethau eraill, am raglennu cyfrifiadurol ac algorithmau, gwnaeth imi feddwl am sut mae addysg wedi newid dros y blynyddoedd.  O ysgrifennu ar lechen a bwrdd du i ddefnyddio ‘ipads’ a byrddau gwyn rhyngweithiol mae llawer o agweddau o fywyd ysgol wedi newid y tu hwnt i adnabyddiaeth.

 

[A feature on schools in the Wrexham area] Casgliad Geoff Charles

[A feature on schools in the Wrexham area]
Casgliad Geoff Charles

[Y gwersi yn Ysgol Gymraeg St Paul, Bangor] Casgliad Geoff Charles

[Y gwersi yn Ysgol Gymraeg St Paul, Bangor]
Casgliad Geoff Charles

Ymysg casgliadau cyfoethog y Llyfrgell, mae nifer o eitemau all daflu goleuni ar y system addysg a fu, o lyfrau nodiadau i gopïau o adroddiadau’r Llyfrau Gleision.  Rhai o fy hoff eitemau i yw’r lluniau amrywiol sydd gennym o ysgolion, athrawon a’r disgyblion.  Trwy’r rhain gwelwn y newidiadau sydd wedi digwydd o ran gwisgoedd ysgol, adeiladau ysgol, dosbarthiadau, teganau a’r gwersi a roddwyd.  Difyr yw gweld, er enghraifft, sgiliau gwnïo a gwaith tŷ yn cael eu dysgu i ferched tra bod bechgyn yn dysgu am waith coed!

[School pupils, Y Gyffylliog (1897)] Casgliad John Thomas

[School pupils, Y Gyffylliog (1897)]
Casgliad John Thomas

[Dosbarth Gwaith Coed Ysgol Uwchradd Syr Thomas Jones, Amlwch, gyda'i athro Mr Gwyn Hughes] Casgliad Geoff Charles

[Dosbarth Gwaith Coed Ysgol Uwchradd Syr Thomas Jones, Amlwch, gyda'i athro Mr Gwyn Hughes]
Casgliad Geoff Charles

[Weston Rhyn School special] Casgliad Geoff Charles

[Weston Rhyn School special]
Casgliad Geoff Charles

[Llanbedr Secondary Modern School] Casgliad Geoff Charles

[Llanbedr Secondary Modern School]
Casgliad Geoff Charles

Wrth edrych ar luniau fel hyn gwelir rhywbeth mewn ambell un sy’n ysgogi atgof ac yn codi hiraeth am y dyddiau diniwed hynny.

[Llanelwedd School, Builth Wells] Casgliad Geoff Charles

[Llanelwedd School, Builth Wells]
Casgliad Geoff Charles

[Youngest class at Rhayader Primary School] Casgliad Geoff Charles

[Youngest class at Rhayader Primary School]
Casgliad Geoff Charles

Nia Wyn Dafydd

Postiwyd - 28-08-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Annibyniaeth i’r Alban – Cwestiwn hanesyddol

Gyda’r refferendwm am roi annibyniaeth i’r Alban llai na mis i ffwrdd, diddorol yw troi at un o bamffledi casgliad Gladstone y Llyfrgell (pamffledi a dderbyniwyd gan Gladstone tra roedd yn Brif Weinidog) sydd yn dangos nad pwnc newydd mo hwn. Digwyddodd yr ymgyrch i roi Senedd ac Annibyniaeth i’r Alban ochr yn ochr â’r ymgyrch i roi Rheol Cartref (Home Rule) i Iwerddon yn y bedwaredd Ganrif ar Bymtheg. Mae’n amlwg fod Gladstone wedi rhoi cryn sylw i’r daflen o’r enw Scottish Home Rule : a statement of facts in support of Scotland’s claims to a local parliament wrth nodi paragraffau iddo ddarllen yn ymyl y daflen ac ysgrifennu tri phwynt ar ddiwedd y daflen. Casgliad o erthyglau o’r Glasgow Mail yw’r pamffled ond ni wyddys pwy oedd yr awdur neu’r awduron. Mae’r daflen yn ymestyn hyd at 31 o dudalennau (nid oes dyddiad ar wyneb y pamffled and gellir gweld o’i gynnwys mai o gwmpas 1885 yr ysgrifennwyd hi).

Pwrpas y daflen yw ceisio profi’r angen am Senedd yn yr Alban i ddelio â materion perthnasol. Rhoddir hanes yr Alban o safbwyntiau gwleidyddol, eglwysig a chymdeithasol o amser yr Undeb gyda Lloegr i’r amser yr ysgrifennwyd y daflen. Dadleua’r awdur anhysbys taw cyfnod o dyndra, cam-drin ac anwybyddu gan Loegr oedd hanes diweddar yr Alban. Ymddengys fod elfennau o’r teimladau yn parhau i fodoli tan heddiw gan y rhai sy’n arwain yr ymgyrch Ie dros Annibyniaeth. Er bod y sefyllfa yn dipyn gwahanol ers i Ddeddf yr Alban 1998 ddechrau’r broses o ddatganoli ac yna Deddf yr Alban 2012, does dim amheuaeth fod drwgdeimlad yn parhau.

Yn y bennod The English policy of exasperation dadleua’r awdur bolisïau gwrth-Albanaidd honedig llywodraeth Prydain, er enghraifft drwy wrthod i Glerigwyr Eglwys yr Alban a Chlerigwyr yr Eglwys Bresbyteraidd ddal swyddi sifil yn yr Alban. Gwelir llinell yn ochr y dudalen gan Gladstone lle ysgrifennwyd i Jacobiaid yr Alban gael eu dedfrydu yn Lloegr o dan Gyfraith Lloegr er i’r tor-cyfraith ddigwydd yn yr Alban. Roedd hyn, yn ôl yr awdur, yn ffordd i sicrhau dedfryd euog o frad.

Un datblygiad o’r ymgyrch bresennol yw polisi’r Blaid Geidwadol yn yr Alban y dylai’r Alban benderfynu lefel ei threth incwm os bydd yn pleidleisio Na. Gellir gweld o ddarllen y pamffled fod hyn wedi bod yn ddymunol i lawer yn yr Alban ers amser. Bu cryn atgas am yr annhegwch honedig fod llai o eithriadau i’r system dreth yn yr Alban nag yn Lloegr ac Iwerddon yr adeg honno. Gwelir fod Gladstone wedi nodi yn yr ymyl ger y frawddeg ganlynol:

“The income tax ought to be uniform in its incidence in the three kingdoms, but this is not the case. The exemptions are much more numerous in England, as well as in Ireland, than in Scotland.”

Ymddengys hefyd mewn tabl ar ddiwedd y pamffled i’r Albanwyr dalu fwy o dreth y pen na phobl Cymru a Lloegr a’r Gwyddelod. Cred yr awdur y dylid ymdrechu ar ôl cael Senedd ar wahân i ennill nôl yr arian yma i dalu am welliannau i ysgolion ac i godi safon byw’r tlodion yn yr Alban.

Ddarllenwyr, a allwch chi ddeall llawysgrifen Gladstone ar ddiwedd y pamffled? Byddai deall hyn yn rhoi golau ar farn y Prif Weinidog nodedig yma ar bwnc oedd yn gymaint o destun trafod bryd hynny ac sydd hefyd yn arbennig o amserol nawr.

Gladstone ar Anibyniaeth i'r Alban

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 26-08-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Sied Enwocaf Cymru

‘..the heaven of my hut’

Bydd union gopi o sied enwog Dylan Thomas i’w gweld yn y Llyfrgell o ddydd Iau yr 28ain Awst hyd Sadwrn y 30ain.

Mae’r sied – sydd yn cynnwys lluniau wedi eu cyrlio ar y waliau, fferins ar y ddesg a siaced y bardd yn hongian ar gefn ei gadair – ar daith fel rhan o gynllun Dylan Thomas 100, dathliad blwyddyn gyfan i gofnodi canmlwyddiant geni’r bardd mawr o Gymru.

Mae’r sied wreiddiol i’w gweld ger ei gartref, y Boathouse, yn nhref Talacharn, Sir Gâr, lle bu Thomas yn ysgrifennu rhai o’i weithiau enwocaf, gan gynnwys y gerdd Do Not Go Gentle into That Good Night a’r ddrama i leisiau ‘Dan y Wenallt’ (Under Milk Wood). Lleolir y sied deithiol ger ddrws blaen y Llyfrgell yn edrych dros hyfrytwch Bae Ceredigion.

Tra yn y sied, bydd cyfle i chi greu eich gair newydd eich hun, mewn arddull Dylan-aidd, i’w ychwanegu at Eiriadur Dylan. I gwblhau’ch ymweliad gallwch ymweld â’r Llyfrgell, sydd yn gartref i’r arddangosfa fwyaf erioed o weithiau prin y bardd.

Tynwyd lluniau o’r sied gan y ffotograffydd Geoff Charles yn 1955, a credir mae’r lluniau hyn – sydd yn rhan o gasgliadau’r Llyfrgell – yw’r rhai olaf a dynwyd o fan gwaith Dylan cyn ei

Geoff Charles, Sied Ysgrifennu, Dylan Thomas Writing Shed ©LLGC / NLW

Geoff Charles, Sied Ysgrifennu, Dylan Thomas Writing Shed ©LLGC / NLW

farwolaeth.

Mae’r sied ar agor rhwng 9 y bore a 5 y p’nawn, o ddydd Iau’r 28ain tan ddydd Sadwrn y 30ain, gyda mynediad yn rhad ac am ddim.

 

Mewn partneriaeth â Chyngor Sir Gaerfyrddin.

Postiwyd - 14-08-2014 Dim sylwadau

Heb ei gategoreiddio

Cymru Speed : Atlas a brynwyd yn ddiweddar

Mae’r enw Speed yn gyfystyr â mapiau hynafiaethol ac yn dra adnabyddus am hynny. John Speed ​​(1552-1629) yw’r mwyaf blaenllaw o gartograffwyr Lloegr, bri a gafodd yn bennaf oherwydd ei atlas “The Theatre of the Empire of Great Britaine” a gyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1611/12. Roedd y “Theatr”, yr atlas cyntaf o Ynysoedd Prydain, yn llwyddiant mawr ac fe’i gyhoeddwyd gan nifer o gyhoeddwyr o’i gychwyn hyd at 1770. Ei fapiau sirol unigol ef yw’r mwyaf adnabyddus, a’r rhai sy’n cael eu chwennych yn bennaf, o blith mapiau hynafiaethol.

 

Picture 513

 

Ceisiodd Speed gynhyrchu ei fapiau o’r ffynonellau mwyaf dibynadwy a chyfoes oedd ar gael iddo. Roedd yn defnyddio, ond eto yn cydnabod ffrwyth llafur eraill. Ymgorfforodd nodweddion newydd, yn enwedig golygfeydd neu gynlluniau o drefi sy’n ymddangos fel mewnosodiadau bach arlawer o’i fapiau, ynghyd â ffiniau’r siroedd a’r cantrefi ac arfbeisiau o aelodau’r teulu brenhinol ac o foneddigion lleol. Wrth wneud hynny creodd Speed fapiau sydd yn hynod o addysgiadol, addurnol, a deniaddol.

 
Ym mis Gorffennaf prynodd y Llyfrgell y rhan Gymreig o’r “Theatr”, a elwir y “Second Booke containing the Principality of Wales”. Mae’r gyfrol yn cynnwys map cyffredinol o Gymru, ac o bob tu i hwnnw mae mewnosodiadau sy’n dangos golygfeydd o’r trefi sirol ac o bedair eglwys gadeiriol hefyd a thri ar ddeg o fapiau unigol o siroedd Cymru, pob un gydag un neu ddau o fewnosodiadau trefol. Mae’r mapiau yn enwi ac yn lleoli trefi, pentrefi sylweddol, ystadau, safleoedd o ddiddordeb hanesyddol ac afonydd. Cynrychiolwyd bryniau a mynyddoedd yn ddarluniadol. Mae pob map wedi’i liwio. Ar yr ochr ferso (cefn pob map) ceir disgrifiadau o’r ardal. Rhwymwyd yr atlas yn fedrus ac yn ddeniadol mewn croen llo.

 

Picture 512

 

Er bod y dyddiad 1662 ar yr wynebddalen, cafodd yr argraffiad hwn o’r “Ail Lyfr” ei gyhoeddi yn Llundain gan gwmni Roger Rea ym 1665, ar adeg a gyd-darodd, yn anffodus, â Thân Mawr Llundain. Collwyd llawer o gopïau ohono yn y dinistr ac o ganlyniad mae argraffiadau Rea ymhlith y rhai mwyaf prin o’r “Theatr”. Mae’r atlas felly yn enghraifft brin o gartograffeg Cymru. Mae’r Llyfrgell hefyd yn berchen ar argraffiadau eraill o’r “Ail Lyfr” gyda’i fapiau Cymreig yn dyddio o 1611 i 1713, yn ogystal ag enghreifftiau o’r “Theatr” gyda’i fapiau o siroedd ac o wledydd eraill Prydain.

 
Gwilym Tawy

Postiwyd - 07-08-2014 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Cofnodion coll yr Eisteddfod Genedlaethol

Picture 511

Rhestr Testunau Eisteddfod Aberdâr

Ddechrau’r flwyddyn cysylltodd Llyfrgellydd Ymchwil Llyfrgell Gyhoeddus Aberdâr â’r Llyfrgell trwy ein gwasanaeth ymholiadau yn cynnig i ni gyfansoddiadau a phapurau gweinyddol Eisteddfod Genedlaethol Aberdâr 1956. Mae sawl bwlch gyda ni yn ein daliadau o gyfansoddiadau’r Eisteddfod Genedlaethol yn y 1950au felly dyma groesawu’r rhodd annisgwyl hon. Ar ôl dros hanner canrif dyma nhw’n gweld golau dydd unwaith eto pan gawsant eu trosglwyddo ataf i’w hychwanegu at goeden archifol Eisteddfod Genedlaethol Cymru – cyfansoddiadau a beirniadaethau.

Cystadleuaeth boblogaidd iawn yn Aberdâr oedd yr englyn ‘Craith’ gyda 236 o ymgeiswyr. Roedd lle amlwg i’r ddrama yn nhestunau’r eisteddfod gyda nifer fawr o gystadlaethau gan gynnwys dramâu byrion addas ar gyfer y Nadolig, drama i blant o dan 11 oed, yn seiliedig ar unrhyw chwedl Gymreig a nifer o drosiadau i’r Gymraeg. Yr oedd cystadleuaeth arbennig i rai o dan 18 oed yn yr Adran Fwyngloddiaeth, sef ysgrifennu traethawd: ‘Discuss the problem of intensive mechanisation at the coal face’. Ymhlith y cyfansoddiadau hefyd mae llyfryn Cymraeg addas i blant ysgol o 11 i 13 oed ar Henry Richard; cerddi coffa i W. J. Gruffydd; dychangerddi: ‘Ffurflenni’; stori ar gân: ‘Lewsyn yr Heliwr’ a thraethawd: ‘Disgrifiad manwl o unrhyw dri o hen chwaraeon Cymru’.

Mathonwy Hughes2

Seremoni cadeirio Mathonwy Hughes gyda’r Archdderwydd Dyfnallt a Cynan wrth ei ochr

‘Gwraig’ oedd testun yr awdl a ‘Wil’a ddaeth i’r brig sef y bardd a’r golygydd Mathonwy Hughes (1901-1999), awdur yr ‘awdl ogleisiol’ hon. Yr oedd y gadair yn rhoddedig gan Gymdeithas Cymry Johannesburg, De Affrica. Y tri beirniad oedd T. H. Parry-Williams, Geraint Bowen a John Evans. ‘Yr unig un yn y gystadleuaeth hon, i’m tyb i, sy’n sicr ohono’i hun fel bardd ac artist ydyw Wil’ yn ôl Geraint Bowen. ‘Awdl wan iawn mewn cystadleuaeth wan oedd yr awdl fuddugol’ oedd barn Alan Llwyd amdani.

Cyflwynwyd papurau Mathonwy Hughes i’r Llyfrgell yn 2000 ac yn eu plith mae’r awdl hon a chyfarchion ar ennill y gadair. Mewn datganiad i’r wasg (Papurau Mathonwy Hughes R1/4) disgrifiwyd y gadair fel un o dderw Cymreig gyda ‘cushion of Dunlopillo from Dunlop’s factory at Hirwaun, covered in the fleece of a Welsh ewe bred at Dyffryn farm, Hirwaun’. Cyfforddus iawn!

Yn anffodus nid oedd teilyngdod yng nghystadleuaeth y goron, a oedd yn rhoddedig gan Lefi D. Jones, Johannesburg, sef ‘Drama fydryddol a’r testun yn agored’, a’r tri beirniad oedd Thomas Parry, D. Tecwyn Lloyd a J. Ellis Williams. Y Parchedig W. T. Gruffydd oedd enillydd y fedal ryddiaith am gyfres o erthyglau gwreiddiol a gyhoeddwyd fel Y pwrpas mawr neu helynt yr atom ac erthyglau eraill yn 1957.

Bu Aberdâr yn gartref i’r eisteddfod ar dri achlysur hyd yma – 1861, 1885 a 1956. Tybed a fydd yr ŵyl yn ymweld â Chwm Cynon eto yn y dyfodol?

Ann Francis Evans

Postiwyd - 05-08-2014 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Dylan Ar-lein

Heddiw rydyn ni’n lansio arddangosfa ar-lein o lawysgrifau Dylan Thomas, sy’n cyfateb â’r arddangosfa ffisegol sydd i’w gweld yn y Llyfrgell tan 20 Rhagfyr 2014.

© David Highams Associates

Dylan Thomas, Rhestr o eiriau ‘Poem on His Birthday’ Word List © David Highams Associates

Bydd dros 150 o ddelweddau digidol i’w gweld ar y wefan, a bydd rhain yn amrywio o basbort Dylan, llythyrau personol at ffrindiau a theulu a nodiadau’n ymwneud â rhai o’i gerddi enwocaf i ddrafftiau o storïau, darllediadau a sgriptiau, ei fap ei hun o Llareggub a chyfres o’i ddwdyls.

Gan y Llyfrgell Genedlaethol mae’r archif fwyaf yn y byd o ddeunydd yn ymwneud â’r bardd roc-a-rôl, ac er bod nifer helaeth o’i lawysgrifau i’w gweld yn yr arddangosfa ffisegol, bydd hyd yn oed mwy i’w gweld ar y wefan, ac yn cael eu hychwanegu ati dros y misoedd a’r blynyddoedd nesaf fel etifeddiaeth barhaol i ddathliadau canmlwyddiant Dylan Thomas.

Mae’r deunydd ar gael i bawb o bedwar ban byd yn rhad ac am ddim, felly ewch ati i dwrio drwy’r casgliad gwerthfawr yma o bapurau’r llenor eiconig Cymreig.

← Cofnodion hynach

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog