Ffidil John Roberts
Er i mi fod yn gweithio yn y Llyfrgell am bron i ugain mlynedd erbyn hyn, rydw i dal i gael fy synnu at rai eitemau sydd wedi dod yn rhan o’n casgliadau. Enghraifft o hyn oedd dod o hyd i ffidil John Roberts (Telynor Cymru 1816-1894) yn dilyn ymholiad a dderbyniwyd amdano.
Cafodd y ffidil ei roi ar adnau i’r Llyfrgell ym mis Chwefror 1996 gan Mrs Cook, Brynmawr, ac mae’r cofnod derbyn (PG 6223) yn dweud fod y ffidil yn gysylltiedig â John Roberts ‘Welsh Harpist’. Ar yr un pryd adneuwyd medal arian ‘Telyn Rhiwpera’ (PG 6222), a enillwyd gan John Roberts yn Eisteddfod y Fenni 1848. Stad yn perthyn i’r teulu Morgan ger Tredegar oedd Rhiwpera (Ruperra) a’r teulu Morgan oedd wedi cyflwyno’r fedal ar gyfer yr Eisteddfod .
Ffidil John Roberts
Tu fewn i’r ffidl mae’n dweud: “Antonius Stradivarius Cremonensis, Faciebad Anno 1713”. Truenus yw ei gyflwr erbyn hyn ac nid yw’n debyg o fod yn Strad go iawn!, ond mae arbenigwr wedi cadarnhau fod y ffidil yn dyddio o’r 19 ganrif ac felly mae’n debygol o fod wedi bod ym meddiant John Roberts. Perthynai John Roberts i deulu’r sipsiwn Cymreig – ei ddadcu ar ochr ei fam oedd William Wood. Ceir manylion pellach amdano yn llyfr E. Ernest Roberts, With Harp, Fiddle and Folktale: the Story of John Roberts of Newtown, Celebrated 19th Century Welsh Harpist, Violinist and Romany Story-Teller (1981).
Dysgodd John Roberts naw o’i blant i ganu’r delyn, y ffidil, a’r ffliwt. Tybed a yw’r ffidil i’w gweld yn y ffotograff hwn o John Roberts a’i deulu tua 1890?
Teulu John Roberts (Llyfr Ffoto LlGC 1034B)
Nia Mai Daniel