Blog

Posted - 25-02-2013 No Comments

Casgliadau

Cymry Ruhleben

Yn ddiweddar gofynnwyd i mi ddisgrifio pecyn o bapurau hanesyddol a difyr (NLW ex 2803). Papurau David Evans (1886-1968) ydynt, Athro Almaeneg ac awdur A simplified German grammar (1948). Bu’r brodor o Sir Benfro yn fyfyriwr Almaeneg ym Mhrifysgol Aberystwyth cyn mynd i astudio ym Mhrifysgol Berlin, ac roedd yno pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914.  Fe’i carcharwyd am bedair blynedd gyda rhyw bum mil o garcharorion sifil yng ngwersyll rhyfel Ruhleben, ger Berlin. Sefydlwyd ysgol y gwersyll yn 1915 a David Evans oedd pennaeth Astudiaethau Celtaidd ac yn gyfrifol am roi gwersi Cymraeg. Un o’i ddisgyblion ail-iaith oedd Ifor Evans (1897-1952) ac ni freuddwydiodd y byddai’r myfyriwr ifanc hwn yn dod yn Bennaeth arno yntau ym Mhrifysgol Aberystwyth mewn blynyddoedd! Ceir atgofion Mrs Ruth Evans am brofiadau ei gŵr Ifor yn y gwersyll hefyd yma’n y Llyfrgell (NLW ex 1837). Rhestrir David ac Ifor Evans ymhlith y carcharorion rhyfel ar wefan hanes Ruhleben.

Blog Ann - RuhlebenYr oedd côr y gwersyll yn cyfarfod yn wythnosol i ddysgu hen alawon Cymreig a chynhelid darlithiau ar lenyddiaeth Gymraeg. Roedd llyfrgell y gwersyll ar agor yn ddyddiol a cheir tystiolaeth fod Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi anfon llyfrau atynt. Cynhaliwyd ‘cyfarfod adloniadol’ ar Ddydd Gŵyl Dewi yn 1917 dan adain y Gymdeithas Gymraeg a’r cadeirydd oedd David Evans.

Argraffwyd y taflenni hyn gan wasg y gwersyll – Ruhleben Printing Works. ‘Oes y byd i’r iaith Gymraeg’ yw’r arwyddair a welir arnynt. Cyhoeddwyd detholiad ohonynt ar ddiwedd erthygl David Thorne, ‘Y Gymraeg ym ‘Mhrifysgol Ruhleben”, yng Nghylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Cymro arall a fu’n garcharor yng ngwersyll Ruhleben oedd y Capten Rowland Humphreys, meistr yr SS Saxon, a anwyd yn Amlwch yn 1879. Cipiwyd ei long, ynghyd â’r criw o bedwar dyn ar ddeg, bedwar diwrnod cyn i’r rhyfel ddechrau. Diddorol oedd canfod llythyr, 1967, at ferch Capten Humphreys yn llaw David Evans ymhlith y papurau a gyflwynwyd ganddi yn 2007 (NLW ex 2495) yn ymwneud â’i thad. Ceir prosbectws ysgol y gwersyll, 1917, ymysg y papurau a gwelir isod pa mor amrywiol oedd y gwersi a ddysgwyd gan D. Evans ymhell o’i famwlad.

Blog Ann - Ruhleben

Bydd detholiad o gylchgronau gwersyll Ruhleben i’w gweld ar wefan prosiect Rhyfel Byd 1914-1918 a’r Profiad Cymreig ymhen ychydig fisoedd.

Ann F. Evans

Leave a Reply

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog

Subscribe2