Fe genir nifer o garolau Cymreig tros gyfnod y Nadolig gan gredu eu bod yn hen iawn. Ystyrir nifer yn “draddodiadol”, hynny yw, wedi eu cyfansoddi – yn eiriau neu’n gerddoriaeth – gan rywun anhysbys yn y gorffennol pell, a’u diogelu ar lafar gan genedlaethau dilynol.
Credid am flynyddoedd mai alaw felly oedd ‘Wele gwawriodd’, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf – o ganu g?r o Lanystumdwy – gan J. Lloyd Williams yng Nghylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru ym 1922.
Fodd bynnag, fe wyddom bellach mai tôn gymharol fodern yw hon, ac iddi gael ei chyfansoddi yn ystod chwedegau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg gan Henry Williams (‘Alaw Llechid’ neu ‘Esin Alaw’), côr-feistr Eglwys Glanogwen, Bethesda. Yn ôl pob sôn, aeth enw’r cyfansoddwr yn angof gan ei fod yn un o “fradwyr” Streic Fawr y Penrhyn. Mae’r dôn wreiddiol, yn llaw’r cyfansoddwr ieuanc, yma yn y Llyfrgell, ac yn enghraifft berffaith o alaw ag iddi hanes diweddar, ond tinc hynafol!
Bydd llawer o ganu ar eiriau’r garol ganlynol hefyd tros y Nadolig, ond tybed pwy a’i hysgrifennodd?
Wele, cawsom y Meseia,
Cyfaill gwerthfawroca’ ‘rioed;
Darfu i Moses a’r proffwydi
Ddweud amdano cyn ei ddod:
Iesu yw, gwir Fab Duw,
Ffrind a Phrynwr dynol-ryw.
Ymddangosodd y geiriau am y tro cyntaf yn y gyfrol Difyrrwch i’r Pererinion o Fawl i’r Oen (Caerfyrddin, 1763), gwaith Dafydd Jones (‘Dafydd Jones o Gaeo’), porthmon o sir Gaerfyrddin. Cafodd yr awdur dröedigaeth yng nghapel Troed-rhiw-dalar wrth ddychwelyd adref o daith borthmona, ac ymroes weddill ei oes i weithgarwch llenyddol fel cyfieithydd emynau Saesneg Isaac Watts, ac awdur emynau Cymraeg gwreiddiol.
Diau y clywn fwy amdano y flwyddyn nesaf: bydd yn dri-chan-mlwyddiant geni Dafydd Jones yn 2011.
Maredudd ap Huw