Mwy na thomen o sbwriel…

Rhan bwysig o’m rôl yn yr Uned Metadata yw ysgrifennu cyflwyniadau ar gyfer yr eitemau sy’n ymddangos ar y Drych Digidol. Y llynnedd, roeddwn ynghlwm â digido Papyri Oxyrhyncus (2il – 4ydd ganrif), ac fe’m rhyfeddwyd pan ddechreuais ymchwilio i mewn i’w hanes. Fe’u hadnabyddir fel Llsgr. NLW 4738D, ac maent yn 3 enghraifft o ddernynnau hynafol o bapyrws o’r Aifft (papur a wnaed o bith planhigyn y papyrws), a’r rhain yw’r llawysgrifau hynaf a gedwir yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Maent wedi eu hysgrifennu yn yr iaith Groeg, ac er eu bod yn bapurau cyffredin, pob dydd e.e. derbynneb am randaliad o dreth y pen, archeb gyflenwi pobydd, a llythyr personol, mae hanes eu cadw a’u darganfyddiad wedi dal fy nychymyg.

Yn yr 1890au hwyr, dechreuodd ddau bapyrolegwyr o’r Egypt Exploration Society, Bernard Grenfell ac Arthur Hunt, gloddio tomenni sbwrielOxyrhyncus – tref hynafol yng Ngogledd yr Aifft. Yno, o dan y tywod, darganfuasant werth 1000 o flynyddoedd o bapyri.

Yn rhyfeddol, roedd y darnau yma o bapur a oedd wedi eu taflu i ffwrdd, wedi cael eu diogelu mewn amodau delfrydol oherwydd lleoliad y dref – prin y bydd hi’n bwrw glaw yn y rhan hon o’r Aifft, ac oherwydd bod Oxyrhyncus wedi ei lleoli’n agos i gamlas, nid oedd yn dioddef oddi wrth y llifogydd blynyddol a oedd yn gyffredin ar lannau’r Nîl.

Cyn y darganfyddiad hwn, ni ystyriwyd Oxyrhyncus yn safle hynafol o bwysigrwydd, fodd bynnag, datgelodd yr archif anarferol hon rhywbeth yr oedd safleoedd clasurol Groeg a’r Eidal wedi methu â chadw – papur. Mae’r rhan fwyaf o’r papyri a ddarganfuwyd yn Oxyrhyncus yn gofnod o fywyd bob dydd, e.e. llythyrau preifat, rhestrau siopa a ffurflenni treth, ac maent yn cynnig cipolwg gwerthfawr o weithgareddau cymdeithasol trigolion y dref hynafol. Canfuwyd nifer o bapyri eraill hefyd, rhai ohonynt o natur lenyddol, yn ogystal â sawl copi cynnar o’r Testament Newydd.

Tra’n paratoi’r papyri ar gyfer eu digido, roeddwn yn synnu wrth feddwl bod y papurau hyn wedi goroesi ers bron i 1,900 o flynyddoedd a’u bod, ar un adeg, wedi eu taflu allan gyda’r sbwriel!

Os hoffech chi weld Papyri Oxyrhyncus ewch i Ddrych Digidol y Llyfrgell.

Siân Medi Davies, Llyfrgellydd Cynorthwyol (Metadata), Is-adran Datblygiadau Digidol.