Bwydlen dydd Gwener 14 Rhagfyr 1838
Bu’n draddodiad trwy gydol y blynyddoedd i ddathlu’r Nadolig gyda brwdfrydedd yn Nhŷ Tredegar, sir Fynwy. Mewn llythyr at ei gŵr o Lundain, dyddiedig 7 Ionawr 1688 (y diwrnod wedi’r Ystwyll) mae’r Fonesig Mary Kemeys yn ei geryddu am beidio ag ysgrifennu ati, ond yn atal cerydd pellach (â’i thafod yn ei boch efallai), “not knowing wheather ye sober or ye ffair company at Tredegar have ended there Christmas yett” (LlGC, Papurau Kemeys-Tynte, C 102).
Sefydlodd Syr Charles Morgan (1760-1846) draddodiad o bartïon Nadolig mawreddog yn Nhredegar, a hynny yng ngaeaf 1809-10, a pharhaodd y traddodiad hyd nes ei farw. Mae dogfennau’n ymwneud â’r partïon hyn ymysg papurau stad Tredegar (LlGC, Papurau Tredegar, ADT 5). Rhyw 60 neu 80 o bobl a fynychai’r partïon cynharaf, gan gynnwys llawer o foneddigion y siroedd cyfagos. Roedd sioe wartheg blynyddol Tredegar, a sefydlwyd ym 1819 ac a gynhelid yng nghanol Rhagfyr, hefyd yn denu ymwelwyr i’r plasty. Gellir gweld posteri yn ymwneud â’r sioe, 1821-1846, rhai ohonynt wedi eu hargraffu ar sidan, ym mhapurau Tredegar P 3/24. Erbyn blynyddoedd olaf Charles Morgan, prin y byddai mwy na 30 ar y tro yn aros yn y plasty, ond ym 1838-39, roedd hynny’n gyfystyr â “Family & Guests in Parlour, 30; Children, 12; Sir Charles Morgan’s servants, 39; Strange servants & Band, 38; total, 119, all of whom slept in the House except the stable helpers, and from 70 to 80 dined & supped in the Servants Hall every day” (Tredegar ADT 5/3).
Bwydlen Dydd Nadolig 1838
Fel arfer, byddai’r grŵp teuluol yn ymgasglu yn ystod wythnos gyntaf Tachwedd, ac yn aros hyd wythnos gyntaf y Chwefror dilynol, gydag ymwelwyr ‘dieithr’ yn ymweld â’r plasty’n achlysurol am amryfal gyfnodau.
Cadwyd y ‘bills of fare’ (bwydlenni) ar gyfer y cyfnod 9 Rhagfyr 1838 hyd 6 Chwefror 1839, a chynhwysant ffefrynnau cartrefol megis pwdin gwaed, pastai llysywod, afu a bacwn, a stwnsh tatw a chabetsh. Ar fwydlen 14 Rhagfyr 1838 roedd dewis o gawl moron neu gawl boch ychen, pwdin golwyth cig eidion, cwningod wedi eu berwi, cimwch, pwdin melyn, a llaeth sur a hufen. Tybed mai dyma a ystyrid yn Nhredegar fel bwyd syml a phlaen cyn dechrau gwir gyfnod yr Ŵyl?
Stephen Benham