Y Gorau o Archifau’r Llyfrgell a'r Deyrnas Unedig yn cael Statws y Cenhedloedd Unedig

Maw, 13 Gor 10 14:45:00

Mae deg o eitemau a chasgliadau wedi’u dewis i fod y rhai cyntaf ar restr treftadaeth o ddogfennau eithriadol yn y Deyrnas Unedig ac yn eu plith mae ffilm na chyhoeddwyd erioed am David Lloyd George, (The Life Story of David Lloyd George) y Rhyddfrydwr olaf i fod yn Brif Weinidog, a chasgliad Llawysgrifau Peniarth sy'n cynnwys Llyfr Cyfraith enwog Hywel Dda. Mae casgliadau'r Llyfrgell ymysg deg eitem buddugol yn dod o bob cwr o’r wlad, ac yn cwmpasu bron i 1000 o flynyddoedd o hanes gan grynhoi cyfnodau ac adegau hanfodol bwysig yn natblygiad y Deyrnas Unedig.

 

Yr eitemau hyn yw’r cyntaf i gael eu cofrestru yng Nghofrestr Cof y Byd UNESCO ar gyfer y Deyrnas Unedig, sef catalog arlein sydd wedi’i greu er mwyn cynorthwyo i hyrwyddo treftadaeth ddogfennol y Deyrnas Unedig ledled y wlad a’r byd. Mae’r gofrestr yn rhan o raglen Mudiad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (UNESCO) i gefnogi archifau a chodi ymwybyddiaeth ohonynt.

 

Cafodd yr enwau cyntaf ar Gofrestr y Deyrnas Unedig eu lansio yn www.unesco.org.uk/ukregister.

 

Dewiswyd yr enillwyr gan bwyllgor arbenigol rhaglen Cof y Byd yn y DU yn dilyn proses enwebu ac adolygu a ddechreuodd yn 2009.

 

“Roeddem yn falch tu hwnt o weld amrywiaeth a chyfoeth yr enwebiadau cyntaf ar gyfer y gofrestr,” meddai David Dawson, Cadeirydd Pwyllgor Cof y Byd yn y DU. "O ystyried hanes dogfennol cyfoethog y Deyrnas Unedig, rwy’n siŵr nad yw’r enillwyr hyn ond yn crafu’r wyneb. Rydym yn gobeithio y bydd hyn yn annog mwy o bobl i ddod yn rhan o’u harchifdai a’u hamgueddfeydd lleol.”

 

Caiff y deg eitem a chasgliadau hyn eu cydnabod yn Nhŷ’r Arglwyddi ar 14 Gorffennaf mewn achlysur a gynhelir gan y Grŵp Seneddol Pob Plaid ar Archifau.

 

Mae’r rhaglen Cof y Byd yn y DU yn rhan o waith Comisiwn Cenedlaethol UNESCO yn y DU i hyrwyddo cadwraeth a mynediad at ddaliadau archifol a chasgliadau llyfrgelloedd y byd.

 

Dywedodd Harry Reeves OBE, Ysgrifennydd Cyffredinol y Comisiwn: “Mae'r rhain yn rhai o gyfoeth dogfennol eithriadol y DU, ond rhai nad ydynt mor adnabyddus.  Drwy ddyfarnu statws Cof y Byd UNESCO iddynt, rydym yn gobeithio helpu i roi’r gydnabyddiaeth y maent yn ei haeddu iddynt, yn y wlad hon a ledled y byd.”

 

Mae Cofrestri Cof y Byd i’w cael mewn gwledydd ym mhedwar ban byd, gan helpu i hyrwyddo treftadaeth ddogfennol sydd o bwysigrwydd lleol. Mae’r gofrestr ryngwladol yn rhestru eitemau sydd ag arwyddocâd byd-eang, ac mae eitemau o’r Deyrnas Unedig ynddi megis Magna Carta 1215, y Mappa Mundi a’r ffilm The Battle of the Somme. Gyda’i gilydd, y cofrestri hyn yw wyneb cyhoeddus rhaglen Cof y Byd UNESCO.

 

Caiff rownd nesaf yr enwebiadau ar gyfer Cofrestr y Deyrnas Unedig ei lansio yn Hydref 2010.

 

Dyma’r 10 a gofrestrwyd hyd yma yn gryno:

 

• Yn ôl Rhanbarth: 4 o’r Alban; 2 o Gymru; 4 o Loegr.

• Yn ôl Math: 2 ffilm; 3 llawysgrif/llyfr; 5 casgliad.

 

Dyma’r 10 eitem a chasgliad sy’n cael eu cofrestru ar Gofrestr Cof y Byd yn y Deyrnas Unedig:

 

• Siartr y Brenin William I, tua 1067 (Corfforaeth Dinas Llundain) – ymddengys mai hon yw’r ddogfen frenhinol neu imperialaidd gyntaf sy’n gwarantu hawliau torfol preswylwyr unrhyw dref.

• Llyfr Cyfrifon Cronfa Gymorth Peterloo (Prifysgol Manceinion) – cofnoda’r llyfr cyfrifon y taliadau a wnaed i’r rhai a anafwyd neu ddibynyddion y rheiny a laddwyd yng Nghyflafan Peterloo yn 1819, un o ddigwyddiadau mwyaf arwyddocaol hanes Prydain.

• Cofnodion Gwasanaeth Gwirfoddol y Merched (WVS) ynghylch Rhagofalon Cyrchoedd Awyr, 1938 hyd at 1992 (WRVS) – sefydlwyd y WVS yn 1938 gan yr Arglwyddes Reading, ac erbyn 1943 roedd gan y mudiad fwy na miliwn o aelodau. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, trawsnewidiodd y WVS ei hun yn un o brif ddarparwyr gofal cymdeithasol, a cheid cyswllt annatod rhwng ei weithgareddau dros yr hanner can mlynedd dilynol a thwf y wladwriaeth les. Mae’r cofnodion hyn yn cynnwys adroddiadau gan ganolfannau WVS ledled y wlad, gan gynnig disgrifiad cyfoethog o un o’r mudiadau gwirfoddoli mwyaf yn hanes Prydain.

• Llythyr gan George Stephenson at ei fab Robert, Chwefror 1827 (Swyddfa Gofnodion Lerpwl) - llythyr unigryw yn llaw George Stevenson at ei fab Robert a yrrwyd yn ystod cyfnod adeiladu rheilffordd gyntaf y byd i gario pobl, sef rhwng Lerpwl a Manceinion.

• Casgliad Llawysgrifau Peniarth (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) - y casgliad pwysicaf o lawysgrifau a gasglwyd yng Nghymru, mae ynddo 561 o weithiau yn Gymraeg, Saesneg, Lladin, Ffrangeg a’r Gernyweg yn dyddio o’r 12fed ganrif hyd at y 19eg ganrif.

 

 

• Cofnodion Company of Scotland Trading to Africa & the Indies 1695-1707 (Llyfrgell Genedlaethol yr Alban; Royal Bank of Scotland Group plc) – Mae'r llythyrau a’r dogfennau hyn yn dilyn hanes cynllun Company of Scotland i sefydlu trefedigaeth fasnachu ar guldir Darien yng Nghanolbarth America yn yr 1690au, ymgais feiddgar i sefydlu ymerodraeth yr Alban. Er gwaethaf cryfder ariannol y fenter, bu’n fethiant a gellid ei ystyried yn rhan o symudiad yr Alban tuag at uno â Lloegr yn 1707.

• Hanes Bywyd David Lloyd George (Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru) –  Mae nifer o haneswyr ffilm wedi cyfeirio at y bywgraffiad ffilm hwn fel ‘darganfyddiad y ganrif’, ac mae’r ffilm hon o 1918 yn eitem unigryw yn hanes sinema Prydain yn ogystal â sinema’r byd. Credir mai dyma’r ffilm fawr fywgraffyddol gyntaf o wleidydd cyfoes byw. Yn rhyfedd iawn, ni chafodd y ffilm ei rhyddhau erioed.

• Printiau Chepman a Myllar (Llyfrgell Genedlaethol yr Alban) – cyfrol sy'n cynnwys un ar ddeg o ddarnau printiedig gan gynnwys y llyfr dyddiedig cynharaf sydd wedi goroesi a argraffwyd yn yr Alban; lluniadau’r mapiwr arloesol Timothy Pont yn ogystal â gweithiau gan argraffwyr cyntaf yr Alban, sef Walter Chepman ac Andrew Myllar.

• Mapiau Llawysgrif Timothy Pont (Llyfrgell Genedlaethol yr Alban) – yr arolwg topograffig a chorograffig cynharaf sydd wedi goroesi o’r Alban, yn dyddio o rhwng 1583 a 1614. Gyda’i gilydd maent yn rhoi cipolwg allweddol ar yr Alban yn y cyfnod modern cynnar. Mapiau llawysgrif Pont oedd asgwrn cefn Atlas cyntaf yr Alban, a gyhoeddwyd ym 1654.

• Y ffilm St Kilda, Britain’s Loneliest Isle, 1923-1928 (Llyfrgell Genedlaethol yr Alban) – mae’r ffilm hon yn taflu goleuni ar un o gymunedau mwyaf anghysbell yr Alban yn y blynyddoedd yn union cyn y daeth y gymuned i ben. Mae’r ffilm 17 munud yn rhoi inni olygfeydd o gymuned oedd ar fin diflannu oherwydd gorfodwyd y boblogaeth fechan Aeleg ei hiaith i ymfudo yn Awst 1930, a rhoi diwedd ar bobl yn byw ar yr ynys ar ôl 2,000 o flynyddoedd.

 

I gael rhagor o wybodaeth am bob eitem, gan gynnwys lluniau, ewch i www.unesco.org.uk/ukregister.

DIWEDD

 

Er mwyn cael lluniau, neu i drefnu cyfweliad â Chomisiwn Cenedlaethol UNESCO yn y DU neu un o’r enillwyr, cysylltwch â:

 

Comisiwn Cenedlaethol UNESCO yn y DU – Ian White ar +44 (0)20 7766 3492; +44 (0)79 7922 7060 neu iwhite@unesco.org.uk.

 

 

Nodiadau i Olygyddion

 

• Sefydlwyd rhaglen Cof y Byd UNESCO yn 1992 i hybu cadwraeth a mynediad at ddaliadau archifol a chasgliadau llyfrgelloedd y byd. Mae gweledigaeth y rhaglen yn un syml ond pwerus - mae treftadaeth ddogfennol y byd yn perthyn i bawb a dylid ei chadw a’i diogelu’n llawn i bawb, a, gyda chydnabyddiaeth briodol i arferion diwylliannol ac ystyriaethau ymarferol, dylai fod ar gael yn barhaol i bawb heb rwystr.

 

Sefydlwyd Cofrestr y Deyrnas Unedig o Gof y Byd yn 2010 i dynnu sylw at dreftadaeth ddogfennol sydd â phwysigrwydd diwylliannol penodol i'r DU. Caiff y Gofrestr ei rheoli gan Gomisiwn Cenedlaethol UNESCO yn y Deyrnas Unedig ac mae’n ategu Cofrestr Ryngwladol Cof y Byd UNESCO, sef catalog o dreftadaeth ddogfennol o arwyddocâd byd-eang a gwerth eithriadol ledled y byd.

Yn ogystal â chadw Cofrestri, mae’r rhaglen Cof y Byd hefyd yn ymgyrchu i godi ymwybyddiaeth o dreftadaeth ddogfennol, gan dynnu sylw llywodraethau, y cyhoedd, busnesau a masnach at anghenion cadwraeth. Mae'r rhaglen hefyd yn codi arian ac yn darparu arbenigedd i gefnogi prosiectau cadwraeth mewn gwledydd sy'n datblygu, ac i archifau sydd mewn perygl.

 

• Comisiwn Cenedlaethol UNESCO yn y DU yw canolbwynt y DU ar gyfer polisïau a gweithgareddau sy’n gysylltiedig ag UNESCO. Fel corff annibynnol, mae Comisiwn Cenedlaethol y DU yn dwyn ynghyd rhwydwaith o bron i 250 o arbenigwyr ledled y Deyrnas Unedig ym meysydd addysg, diwylliant, y gwyddorau a chyfathrebu. Gan gydweithio mewn partneriaeth â Llywodraeth Ei Mawrhydi a chymdeithas sifil y DU, mae Comisiwn Cenedlaethol y DU yn darparu cyngor arbenigol i’r Llywodraeth ar faterion sy’n ymwneud ag UNESCO a datblygu mewnbwn gan y DU i broses UNESCO o lunio polisïau a gweithredu rhaglenni, yn ogystal â hyrwyddo diwygiadau yn UNESCO, a hyrwyddo cefnogaeth yn y DU ar gyfer delfrydau a gwaith UNESCO.