Llyfr Llandaf Arlein

Tue, 08 May 07 09:26:00

Mae un o lawysgrifau eglwysig cynharaf Cymru, Llyfr Llandaf (Liber Landavensis), nawr i’w gweld ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru, www.llgc.org.uk Mae’r llawysgrif sylweddol ei maint sy’n cynnwys 128 o ddalennau memrwn ac yn croniclio hanes cynnar esgobaeth Llandaf. Mae’r cynnwys yn taflu goleuni hefyd ar gyflwr a sefyllfa’r eglwys a gwleidyddiaeth eglwysig mewn un rhan o Gymru yn fuan wedi’r goncwest Normanaidd.

Tybir i Lyfr Llandaf gael ei ysgrifennu rhwng 1120 a 1140, a hynny o dan gyfarwyddyd Urban, a benodwyd yn esgob Llandaf gan frenin Lloegr ym 1107, a’i gysegru gan Archesgob Caergaint.

Cred haneswyr i’r Llyfr gael ei ysgrifennu o ganlyniad i gynnen rhwng Urban ac esgobion Tyddewi a Henffordd ynglŷn â ffiniau esgobaeth Llandaf, a hynny yn y gobaith y byddai’r cynnwys yn cryfhau hawliau’r esgobaeth honno i diroedd ac eiddo yn ne ddwyrain Cymru.

Aeth y copïwr gwreiddiol ati i gofnodi yn y gyfrol nifer helaeth o siarteri - rhai’n ddilys ac eraill yn ffugiadau diweddarach - a fanylai ar eiddo a hawliau tiriogaethol Esgobaeth Llandaf, yn seiliedig ar roddion tybiedig tros gyfnod o 700 mlynedd - rhwng y 5ed ganrif a’r 11eg ganrif. Y bwriad oedd dyrchafu statws yr esgobaeth, a chadarnhawyd hynny trwy gofnodi yn y gyfrol hefyd fucheddau (vitae) 3 o esgobion cynharaf Llandaf, sef Dyfrig (Dubricius, ?465), Teilo (?500) ac Euddogwy (Oudoceus, ?630).

Yn ystod y 12fed ganrif, ac yn gynnar yn y 13eg ganrif, ychwanegodd 8 copïwr arall fucheddau Samson ac Elgar at y testun, ynghyd â llythyrau amrywiol.

‘Llyfr Llandaf yw’r llawysgrif ddiweddaraf gan y Llyfrgell i’w rhoi ar y wefan. Ymysg y llawysgrifau eraill mae Llyfr Du Caerfyrddin, Llawygrif aml-ddiddordeb gan Gutun Owain, llythyrau o Ryfel Cartref America a Dyddiadur Smyglwr. Mae digido’r casgliadau yma’n rhan o strategaeth y Llyfrgell i ddod a’n casgliadau o fewn cyrraedd pobl Cymru a thu hwnt,’ meddai Arwel Jones.

Dolenni:

Llyfr Llandaf: www.llgc.org.uk/index.php

Drych Digidol: www.llgc.org.uk/index.php

Llyfrgell Genedlaethol: www.llgc.org.uk

Am Wybodaeth Bellach a Delweddau:

Siôn Jobbins, Swyddfa’r Wasg LlGC: 01970 632 902  sij@llgc.org.uk