Canrif o Gadwraeth yn y Llyfrgell Genedlaethol

Eleni, mae un o adrannau mwyaf diddorol y Llyfrgell yn dathlu ei chanmlwyddiant. Yr adran dan sylw yw’r Uned Gadwraeth, ac mae’r gwaith graenus, arbenigol a diddorol a wneir yno wedi sicrhau fod nifer o gasgliadau pwysicaf y Llyfrgell a’r genedl mewn gwell cyflwr nawr nag oedden nhw ganrif ynghynt!

Sefydlwyd yr Uned yn 1912 o ganlyniad i ymrwymiad y Llyfrgell yn ei Siarter Sefydlu i gasglu, cadw a chynnal llyfrau printiedig, llawysgrifau a chasgliadau eraill sy’n berthnasol i Gymru. Carl Hanson, gŵr a hanai o Norwy oedd y pennaeth cyntaf, a bu yn ei waith o 1912 hyd at ei ymddeoliad yn 1959 - yn 87 oed!

Gan mai deunyddiau organig yw cyfansoddiad y mwyafrif o eitemau’r casgliadau, maent mewn perygl o ddadfeilio dros amser  mewn amodau amgylcheddol anffafriol. Felly, gall gwaith yr uned weithiau fod yn ras yn erbyn amser i arbed ac i achub rhai o’r casgliadau. Drwy ddefnyddio dulliau arbenigol gellir atal neu arafu’n sylweddol y dirywiad hwn er mwyn cadw’n trysorau ar gyfer y cenedlaethau sydd i ddod.

Ymdrechir i ddiogelu’r casgliadau cyn eu bod yn cael eu difrodi yn y lle cyntaf. I’r perwyl hwn caiff tua 10,000 o flychau diasid eu cynhyrchu’n flynyddol yn ochr ‘ataliol’ yr uned. Ceir hinsawdd micro oddi fewn i bob blwch sydd yn cynnig  tymheredd a lleithder awyr (RH) mwy sefydlog.  Mae blwch hefyd yn amddiffynfa rhag effeithiau niweidiol goleuni, llygredd o’r awyr, a difrod corfforol. Mae amgylchedd glân a sefydlog yn hollbwysig er lles y casgliadau, ac mae aelodau'r uned yn monitro amgylchedd y Llyfrgell a’r mannau arddangos yn rheolaidd er mwyn sicrhau nad yw’r amodau’n rhy sych neu’n rhy laith. Gall awyrgylch rhy sych freuo deunyddiau fel papur, lliain a lledr, a gall awyrgylch rhy laith ddenu llwydni a phryfed gan beryglu’r casgliadau.

Yn gymharol ddiweddar, sefydlwyd adeilad cwarantîn fel rhan o’r uned i ymdrin â derbynion llygredig. Yn gyson, daw casgliadau’n rhodd i’r Llyfrgell – casgliadau a fu am flynyddoedd mewn seler neu gapel llaith, ac o’r herwydd yn gallu cynnwys llwydni a phryfed byw! Mae’r tîm o lanhawyr cadwraethol yn defnyddio offer arbennig yn yr adeilad hwn i waredu plâu o’r fath gan sicrhau nad yw gweddill casgliadau’r Llyfrgell – heb sôn am y staff a’r darllenwyr yn cael eu heffeithio.

Mae gwaith yr Uned yn amrywiol, ac yn cynnwys gweithgareddau ‘triniaeth’ yn ogystal â’r ochr ‘ataliol’.  Mae gan gadwraethwyr yr uned flynyddoedd o brofiad yn y maes - ac yn arbenigwyr ar drwsio papur a memrwn, gyda’r sgiliau i ailrwymo cyfrolau yn eu harddulliau gwreiddiol. Maent hefyd yn medru trin ffotograffau, seliau cŵyr, mapiau, a llu o wrthrychau eraill a gedwir yng nghasgliadau’r Llyfrgell. Mae rhai o’r cadwraethwyr eisoes wedi dechrau ar waith cadwraethol manwl ar lawysgrif Boston, y llawysgrif o gyfreithiau Hywel Dda a brynwyd yn Sotheby’s yn gynharach eleni gyda grant gan Gronfa Treftadaeth y Loteri.


Mae nifer o’r offer a ddefnyddir yn y gweithdy yn dyddio nôl i ddyddiau cynnar yr uned, ac yn cydfyw yn hapus ag offer mwy diweddar. Er bod newidiadau mawr wedi cymryd lle dros y ganrif, mae nifer o nodweddion y gwaith wedi aros yn ddigyfnewid, ond er hynny, mae ambell weithgaredd wedi newid yn llwyr, ac fel yr esboniodd Iwan Bryn James,  pennaeth Uned Cadwraeth y Llyfrgell Genedlaethol:

‘Mae’n deg dweud fod yna ambell dechneg gadwraethol  o’r ganrif ddiwethaf na fyddem ni byth yn ei defnyddio heddiw. Mae mwy o bwyslais bellach ar gadw cymeriad gwreiddiol llyfr, llawysgrif neu fap. Mae yna ystyriaethau moesol ynghlwm â chadwraeth, ac mae’n bwysig osgoi gordrwsio eitem.
Mae’n bwysig ein bod ni fel cadwraethwyr yn parhau i bwysleisio ac i ddysgu eraill fod gan gadwraeth – yn enwedig cadwraeth draddodiadol o drin a thrwsio eitemau – le pwysig yn yr oes ddigidol. Heb waith o’r fath, ni ellir digido unrhyw gasgliad yn ei gyfanrwydd. Gobeithio felly bod yna ddyfodol hir a disglair i’r uned gadwraeth, ac y bydd yna gadwraethwyr ymhen canrif arall yn dathlu dau ganmlwyddiant cadwraeth yn y Llyfrgell Genedlaethol.’


Gwybodaeth bellach:
Elin Hâf, Swyddfa’r Wasg LLGC 01970 632534 neu post@llgc.org.uk

Dolenni
Gofal Casgliadau