Beth yw gwrthrychau digidol?

'Gwrthrych a wneir o gyfres o ddilyniannau didol (bit sequences)' yw gwrthrych digidol [CCSDS, 2002]. Gall gwrthrych digidol fod yn 'ddigidol-anedig' neu’n 'ddirprwyol ddigidol' o ganlyniad i ddigido gwrthrych analog neu ffisegol. 

Mae nifer o fanteision/cymhellion wrth ddigido gwrthrychau analog, yn cynnwys:

• Gwella mynediad. Gellir cael mynediad unrhyw bryd ac o unrhyw le i'r eitemau digidol sydd ar gael yn yr adran Drych Digidol ar wefan y Llyfrgell. Yma gellir cael hyd i lu o ddeunydd a ddigidwyd gan y Llyfrgell. 
• Cynorthwyo ymchwil. Er enghraifft, drwy alluogi ymchwilwyr i fedru chwilio testun cylchgronau a phapurau newydd, gallant gael hyd i rannau perthnasol yn sydyn heb orfod pori drwy bob rhifyn. Mae Cylchgronau Cymru, un o brosiectau diweddar y Llyfrgell, wedi ymgorffori'r elfen hon.
• Diogelu eitemau. Wrth ddigido, mae’n bosibl na fydd angen i ymchwilwyr ddefnyddio’r deunydd gwreiddiol mor aml. Mae’r Llyfrgell yn dal llawer o eitemau hen a bregus, a thrwy eu digido fe’u diogelir, ac fe gyfyngir ar fynediad i’r eitem wreiddiol. Caniateir mynediad i’r gwrthrych gwreiddiol mewn achosion eithriadol yn unig. Mae deunydd o’r fath yn cynnwys Llyfr Du Caerfyrddin, Beibl Cymraeg 1588 a’r Anthem Genedlaethol. Hefyd ceir eitemau sy’n fwy anweddol na phapur sydd yn fwy tueddol o ddirywio ac mae posibilrwydd o golli pethau fel negyddion ar sylfaen ffilm asetad seliwlos. Mae’r rhain yn aml yn dioddef effaith finegr gyda threigl amser, sy’n fygythiad difrifol i’r negyddion. Felly, er mwyn diogelu’r delweddau hyn fe gânt eu digido, cyn selio’r negyddion mewn gwactod a’u rhewi er mwyn arafu’r dirywiad hwn. Mae lluniau Geoff Charles yn enghraifft o ddeunydd fel hyn.

Mae tri gwahanol ffurf ar wrthrychau digidol:

• Gwrthrychau digidol syml, sy’n bennaf yn cynnwys un ffeil, a gaiff ei gweld fel un gwrthrych cysyniadol, er enghraifft, dogfen Word neu ddelwedd TIFF. O bryd i’w gilydd bydd metadata yn cyd-fynd â’r gwrthrychau hyn.

• Grwpiau o wrthrychau digidol, sy’n cynnwys cyfres o ffeiliau annibynnol cysylltiedig sy’n cael eu disgrifio ar y cyd, er enghraifft, disg hyblyg yn cynnwys 100 o lythyrau. Gellir cael mynediad at bob ffeil yn unigol (fel Gwrthrych syml), ond mae perthynas y ffeil â gwrthrychau eraill yn y grŵp yn rhoi cyd-destun defnyddiol. Mae ffotograffau Geoff Charles yn enghraifft o hyn.

• Gwrthrychau digidol cymhleth, sy’n cynnwys grŵp o ffeiliau dibynnol y bwriedir eu gweld fel un gwrthrych cysyniadol, er enghraifft, gwefan neu CD-ROM. 

Fformatau ffeil a Phrif Briodweddau

Fformat ffeil yw’r dull penodol o amgodio gwybodaeth a’i storio mewn ffeil gyfrifiadurol. Yn aml iawn ceir dogfen a elwir yn fanylyn fformat ffeil i nodi’r dull penodol a ddefnyddiwyd i adeiladu a threfnu’r fformat ffeil. Mae’r ddogfen hon yn rhoi’r manylion angenrheidiol ar gyfer creu ffeil ddilys o fath penodol, a datblygu rhaglenni meddalwedd sy’n gallu dadgodio’r ffeiliau hyn a’u hatgynhyrchu. Er enghraifft, gellir gweld manylion fformat ffeil TIFF 6.0 yma. 

Ceir amrywiaeth o fformatau ar gyfer gwrthrychau digidol, ond o ran cadwedigaeth ddigidol mae’n rhaid defnyddio fformat a dderbynnir yn eang, ac yn gyffredinol dylai gwrthrychau digidol gydymffurfio â safon fformat agored ar gyfer cadwedigaeth hirdymor. Mae’r Llyfrgell felly yn dra gofalus wrth ddewis fformat ffeil at ddibenion cadwedigaeth, ac wrthi’n llunio canllawiau i adneuwyr o’r fformatau cymeradwy a ffafriadwy. Wrth greu delweddau fel rhan o’r rhaglen ddigido, mae’r Llyfrgell ar hyn o bryd yn creu 3 chopi o ddelwedd - copi gwreiddiol ar ffeil TIFF at ddibenion cadwedigaeth, a dwy ffeil ddeilliadol lai o faint, y naill yn JPG at ddibenion cyfeiriadol i’w dangos ar sgrin, a’r llall yn GIF ar gyfer fersiwn mân-lun. O bryd i’w gilydd caiff ffeil PFF ei chreu hefyd os oes angen chwyddo’r ddelwedd.

Prif briodweddau yw priodoleddau hanfodol y gwrthrych digidol sy’n effeithio ar ei ymddangosiad, ei ymddygiad, ei ansawdd a pha mor rhwydd y gellir ei ddefnyddio. Gellir gosod y priodweddau mewn categorïau yn ôl:

• cynnwys, cyd-destun (metadata)
• ymddangosiad (er enghraifft, gosodiad, lliw)
• ymddygiad (rhyngweithiad, ymarferoldeb)
• strwythur (er enghraifft, tudalennu, adrannau).

Mae’n rhaid diogelu prif briodweddau gyda threigl amser, er mwyn i'r gwrthrych digidol barhau i fod yn hygyrch ac ystyrlon.

Pam bod cadwedigaeth ddigidol yn bwysig?

Bu twf aruthrol yn y swm o ddeunydd digidol sy’n cael ei greu, ei storio a’i ddarparu ar ein cyfer. Felly, wrth fod yn geidwad i’r cyfoeth hwn mae’n rhaid i’r Llyfrgell fod yn gyfrifol am ei gadwedigaeth. Mae deunydd digidol, boed yn 'ddigidol-anedig' neu'n ddeunydd a droswyd i ffurf ddigidol, mewn perygl o ddarfodiad technolegol a difrod neu ddirywiad ffisegol.

Mae’n bwysig diogelu deunydd fel ei fod yn hygyrch i bobl heddiw ac i genedlaethau’r dyfodol, boed hynny mewn fformat analog neu ddigidol. Fodd bynnag, mae cadwedigaeth deunydd digidol yn fater llawer mwy cymhleth na chadwedigaeth deunydd analog fel papur, ac felly rydym yn wynebu her newydd o ran cadwedigaeth deunydd digidol. Mae’n rhaid ystyried y materion canlynol wrth ymdrin â deunydd digidol:

Darfodiad technolegol – gall hyn effeithio ar galedwedd, meddalwedd a hyd yn oed trefniant data mewn ffeil. Mae rhai enghreifftiau o ddarfodiad yn cynnwys:

• Disodli fformatau ffeil gan fersiynau newydd, ac mae’n bosibl na fydd gwerthwr yr eitem na’r corff safonau perthnasol yn cefnogi’r fformat bellach.

• Disodli cyfryngau storio gan fersiynau mwy newydd, neu gyfryngau o fath newydd.

• Mae’n bosibl na fydd y ddyfais sydd ei hangen i ddarllen cyfrwng storio yn cael ei chynhyrchu mwyach.

• Gall fersiynau newydd oresgyn meddalwedd a ddefnyddir i greu cynnwys digidol, ei reoli a’i gyrchu.

• Caiff cyfrifiaduron eu goresgyn yn feunyddiol gan beiriannau cyflymach a mwy pwerus sy’n gallu gwneud mwy o bethau.

Difrod/dirywiad ffisegol – gall hyn effeithio ar galedwedd a’r cyfryngau a ddefnyddir i storio deunydd. Mae rhai enghreifftiau o ddifrod/dirywiad corfforol yn cynnwys:

• Caledwedd a chyfryngau storio yn rhoi’r gorau i weithio oherwydd gwallau dynol, digwyddiadau naturiol ac yn aml iawn, treigl amser.

Mae strategaethau i oresgyn y rhwystrau hyn yn cynnwys adnewyddu, mudo, dyblygu a dynwared. Defnyddia’r Llyfrgell gymysgedd o adnewyddu a mudo er mwyn mynd i’r afael â’r anawsterau hyn.

Dolenni cyswllt

• Llinell Amser: Technoleg Ddigidol a Chadwedigaeth
• Cyfryngau darfodedig neu mewn perygl
• Survey of Digital Preservation in Wales: Summary of findings
  • Appendix 2 - Spreadsheet of responses