Henry Morton Stanley (1841-1904)

Ganed Henry Morton Stanley, newyddiadurwr ac arloeswr, yn John Rowlands yn Ninbych, Gogledd Cymru, yn 1841. Bu farw ei dad pan oedd yn ddwy oed, a chafodd ei fagu gan ei daid nes ei fod yn bump. Yn fuan wedyn cafodd ei anfon i wyrcws Llanelwy, a bu yno nes oedd yn 15 oed. Ar ôl gorffen ei addysg elfennol, gweithiodd fel athro-ddisgybl mewn Ysgol Genedlaethol, cyn gadael a mynd i America yn 1859, yn 18 oed, i chwilio am fywyd newydd. Daeth yn gyfeillgar â gŵr busnes o’r enw Henry Stanley, a mabwysiadodd ei enw. Gwasanaethodd yn Rhyfel Cartref America, i’r ddwy ochr. Yn ddiweddarach ymunodd â’r Llynges, ond gadawodd, a dechreuodd yrfa fel newyddiadurwr.

Yn 1867, daeth yn un o ohebwyr tramor y New York Herald. Ddwy flynedd yn ddiweddarach, fe’i comisiynwyd gan gwmni papur newydd i ddod o hyd i’r arloeswr, David Livingstone, oedd yn Affrica er na wyddai neb yn union ble. Neilltuwyd swm helaeth o arian i ariannu’r daith, a theithiodd Stanley i Zanzibar ym Mawrth 1871, i ddechrau ei daith 700-milltir drwy’r goedwig law drofannol, gyda mwy na 200 o ŵyr yn cludo offer a  bwyd. Canfu Stanley ef ar 10 Tachwedd 1871, yn byw ger Llyn Tanganyika, yn Nhanzania, a chredir iddo’i gyfarch gyda’r geiriau enwog ‘Dr Livingstone, I presume?’

Teithiodd Stanley yng nghwmni Livingstone i archwilio’r ardal, ac ysgrifennodd lyfr am ei brofiadau ar ôl dychwelyd How I found Livingstone: travels, adventures and discoveries in Central Africa (1869). Daeth llwyddiant y llyfr â Stanley i sylw’r cyhoedd. Yn 1874, dychwelodd Stanley i Affrica i barhau’r gwaith archwilio, gyda chymorth ariannol y New York Herald a Daily Telegraph Prydain. Dilynodd yr afon Congo, a ffrwyth y daith epig hon oedd cyhoeddi Through the Dark Continent (1878).

Yn 1878 daeth Brenin Leopold II o Wlad Belg, at Stanley, roedd yn awyddus i ddatblygu rhannau o Affrica, a manteisio ar gyfoeth yr ardal. O ganlyniad dychwelodd Stanley i Affrica, i ran isaf yr afon Congo, a gyda chymorth Brenin Leopold, agorwyd ffyrdd newydd. Arweiniodd gwaith Stanley yno at greu Talaith Rydd Congo, oedd yn eiddo preifat i Frenin Leopold.

Ar ôl dychwelyd i Ewrop, priododd merch o Gymru oedd yn arlunydd, sef Dorothy Tennant, yn 1890. Daeth yn aelod Seneddol dros Lambeth North, Llundain yn 1895, a bu yn y swydd honno tan 1900. Cafodd ei urddo yn 1899, i gydnabod ei wasanaeth i’r Ymerodraeth Brydeinig yn Affrica.

Am wybodaeth pellach, gweler y Bywgraffiadur Arlein