Llawysgrif NLW 20143A, yw’r llawysgrif gyntaf o Gyfreithiau Hywel Dda yn yr iaith Gymraeg i ni ei digido yma yn y Llyfrgell Genedlaethol. Mae’r llawysgrif yn dyddio o ganol y 14eg ganrif, ac yn ôl Daniel Huws fe’i hysgrifennwyd mewn Canolfan Eglwysig yn Ne Cymru. Mae’n cynnwys nifer o ddarluniau diddorol megis draig ddeubennog, môr-forwyn a phob math o anifeiliaid. Mae’r ffaith ei bod yn cynnwys darluniau yn anghyffredin iawn i lawysgrif o Gyfreithiau Hywel Dda a ysgrifennwyd yn yr iaith Gymraeg. Golyga hyn, yn fwy na thebyg, bod lluniwr Llawysgrif NLW 20143A wedi cael ei gomisiynu i baratoi’r copi arbennig hwn o gyfreithiau Cymreig i'w gyflwyno i berson pwysig iawn.

Y llawysgrif

Ceir nifer o ddarluniau diddorol yn y llawysgrif, nifer ohonynt yn grefyddol, yn ogystal â llythrennau a phrif lythrennau addurnedig yn defnyddio'r lliwiau coch, glas a gwyrddlas. Mae’r llawysgrif yn cynnwys 115 ffolio o groen memrwn ac mae’r clawr pren yn dyddio o’r Oesoedd Canol. Mae’r llawysgrif yn fregus ac mae ambell i ddalen wedi cael ei thrwsio gyda phwythau. Fel y dywed Daniel Huws yn The Welsh King and his Court, mae’n esiampl brin o lawysgrif ganoloesol Gymraeg, sydd yn dal i gadw strwythur ei rhwymiad gwreiddiol.

Hanes y llawysgrif

Rhwng 19 Tachwedd a 6 Rhagfyr 1698, fe gopïwyd y llawysgrif ar gyfer Edward Lhuyd (1659/60?–1709) gan ei gynorthwyydd, William Jones, yn llawysgrif NLW 6209. Ym 1835 cyflwynwyd hi i Lyfrgell Cymdeithas Athronyddol a Hynafiaethol Castell Nedd gan Ddeon Llandaf, William Daniel Conybeare (1787-1857). Prynwyd y llawysgrif gan y Llyfrgell Genedlaethol yn 1969.