Beth yw archifau?

Archifau yw’r dogfennau hynny a grëwyd neu a gasglwyd ynghyd gan unigolion neu sefydliadau ac a gedwir am byth.

Yn wreiddiol fe grëwyd y dogfennau am resymau gweinyddol neu bersonol, ond ymhen amser fe drodd y dogfennau yn archifau, sef deunydd crai hanes yn cynnig tystiolaeth wreiddiol ac unigryw am y gorffennol. Maent yn gwbl hanfodol ar gyfer ymchwil hanesyddol.

Archifau’r Llyfrgell

Ceir amrywiaeth helaeth o archifau yn y Llyfrgell o ran eu maint, y math o ddogfennau a’r wybodaeth a geir ynddynt, ac o ran eu dyddiad. O siarteri canoloesol Abaty Sistersaidd Ystrad Marchell, ger Y Trallwng, i gofnodion diweddar Eisteddfod Genedlaethol Cymru; o archif wleidyddol y diweddar Gwynfor Evans i lyfrau lloffion Freddie Welsh – mae yma storfa o wybodaeth.

Yn ystod y blynyddoedd cynnar, cofnodion teuluoedd bonedd a’u stadau oedd nifer helaeth o’r archifau a dderbyniwyd gan y Llyfrgell. Ymysg yr archifau teuluol a stadol gellir enwi casgliadau megis:

• Badminton

• Tredegar

• Bute

• Penrhys a Margam

• Castell Powis

• Wynnstay

• Castell y Waun

Mae’r rhain yn gasgliadau sylweddol o ran maint, yn adlewyrchu twf, datblygiad a dylanwad y teuluoedd bonedd ymhob ran o Gymru ar hyd y canrifoedd.

Ceir ynddynt filoedd o ddogfennau gwreiddiol megis:

• dogfennau tir yn trosglwyddo eiddo

• llyfrau rhent yn rhestru tenantiaid a’u heiddo

• cofnodion maenorol

• gohebiaeth

• dogfennau yn ymwneud â gweinyddu’r stad

Ni ellir olrhain hanes diwydiannol, cymdeithasol ac economaidd Cymru heb ddefnyddio’r ffynonellau sydd ar gael ymysg cofnodion y stadau mawr a’r rhai mwy lleol eu dylanwad.

Yn ddiweddarach daeth y Llyfrgell i gasglu mathau eraill o archifau, sef archifau corfforaethol (sefydliadau, cymdeithasau a chyrff cyhoeddus) ac archifau personol a theuluol.