Collections
Cefnogwch Ni
Cefnogwch ni i ddatblygu ein casgliadau a'n gwasanaethau ar gyfer cenedlaethau'r dyfodol.
Llawysgrifau Peniarth
- Darlun o ynad llys mewn testun Lladin o Gyfraith Hywel Dda, llsgr. Peniarth 28, f. 4r
Cynnwys Llawysgrifau Peniarth
Llawysgrifau Peniarth yw casgliad pwysicaf y Llyfrgell o lawysgrifau. Fe’i sefydlwyd gan Robert Vaughan (c.1592-1667), Hengwrt, Meirionnydd, a gasglodd i’w lyfrgell lawysgrifau mewn:
- Saesneg, e.e. ‘The Hengwrt Chaucer’ (llsgr. Peniarth 392)
- Lladin, e.e. ‘Cyfraith Hywel Dda’ (llsgr. Peniarth 28)
- Cernyweg, e.e. ‘Beunans Meriasek’ (llsgr. Peniarth 105)
Diddordeb pennaf Vaughan serch hynny oedd y Gymraeg. Casglodd i Hengwrt nifer helaeth iawn o’n llawysgrifau Cymraeg pwysicaf, gan gynnwys
- Llyfr Du Caerfyrddin ( llsgr. Peniarth 1), y llawysgrif Gymraeg gynharaf
- Llyfr Taliesin (llsgr. Peniarth 2), sy’n cynnwys y farddoniaeth Gymraeg hynaf
- Llyfr Gwyn Rhydderch (llsgr. Peniarth 4), sy’n cynnwys fersiwn gynharaf Pedair Cainc y Mabinogi
- Brut y Tywysogion (llsgr. Peniarth 20), y cronicl cynharaf o hanes Cymru
Hanes Casgliad Llawysgrifau Peniarth
Diogelwyd y llawysgrifau yn Hengwrt am genedlaethau, ac ychwanegwyd atynt rai cyfrolau eraill tros y blynyddoedd. Pan fu farw Syr Robert Williames Vaughan o Hengwrt ym 1859, ag yntau heb etifedd, gadawodd y casgliad i’w gyfaill W W E Wynne, a symudodd y llawysgrifau i lyfrgell Peniarth, Meirionnydd.
Prynwyd y cyfan gan Syr John Williams (1840-1926) ym 1904. Pan fu farw W R M Wynne, mab hynaf W W E Wynne ym 1909, trosglwyddwyd y llawysgrifau o Beniarth i’r Llyfrgell Genedlaethol newydd yn Aberystwyth.
- Dechrau chwedl Pwyll Pendefig Dyfed yn Llyfr Gwyn Rhydderch, llsgr. Peniarth 4, f. 1r
Llyfryddiaeth
Am ragor o hanes llawysgrifau Hengwrt-Peniarth, gweler
- Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales (Aberystwyth, 1940-2003), cyf. I, tt. iii-xxiii
Am ddisgrifiadau o’r llawysgrifau unigol, gweler
- llsgrau. 1-327 a 533-9 (llawysgrifau Cymraeg y casgliad): catalog J Gwenogvryn Evans, Report on Manuscripts in the Welsh Language (London, 1898-1910), cyfr. I, tt. 297-1126
- llsgrau. 328-532 (llawysgrifau mewn ieithoedd heblaw'r Gymraeg gan fwyaf): disgrifiadau'r Handlist of Manuscripts in the National Library of Wales (1943-2003), cyfr. I, tt. 1-22, ac eithrio nifer fechan o lawysgrifau na ddaeth i'r Llyfrgell yn 1909
- llsgrau. 540-61 a 'Llawysgrifau Hynafol Peniarth' (yr holl lawysgrifau na ddaeth i'r Llyfrgell yn 1909): catalog teipysgrif Peniarth MSS: A Catalogue of Additional Manuscripts (1990)
