Tynged yr Iaith, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg,
S4C, Deddf Iaith

Tynged yr Iaith | Cymdeithas yr Iaith Gymraeg | S4C | Deddf Iaith

Tynged yr Iaith

'Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo'. Dyna oedd byrdwn datganiad herfeiddiol Saunders Lewis mewn un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru, sef Darlith Radio flynyddol y BBC a draddodwyd ar 13 Chwefror 1962.

Tynged yr Iaith - Y testun yn llawn

Saunders Lewis (19K)

  Tynged yr Iaith - tâp sain.
Windows
QuickTime
Real
Roedd Saunders Lewis yn gyn-Lywydd Plaid Cymru ond roedd wedi encilio o ymgyrchu gwleidyddol ers blynyddoedd a threulio'i amser yn llenydda. Cafodd ei ddarlith effaith ysgytwol.

Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni a thalu trethi a thrwyddedau os nad oedd yn bosibl i wneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon a wynebu carchar am eu daliadau.

Er bod y nifer o siaradwyr Cymraeg yn gostwng, datganodd : 'Fe ellir achub y Gymraeg'.

Ymgyrch i gymreigio llythyrdai Cymru. (13K)

Cymdeithas yr Iaith Gymraeg

Arweiniodd darlith Saunders Lewis at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ac at gyfnod o brotestio dros hawliau'r Gymraeg.

Taflen Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (32K)
Protest cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (24K) Sefydlwyd y Gymdeithas ar 4 Awst 1962 yn ystod Ysgol Haf Plaid Cymru ym Mhontarddulais. Yn Chwefror 1963 gwelwyd y protestiadau torfol cyntaf pan ataliwyd y traffig ar Bont Trefechan Aberystwyth gan fyfyrwyr o Aberystwyth a Bangor.
Yn ystod y 1960au a'r 1970au bu nifer o brotestiadau didrais tebyg a charcharwyd neu ddirwywyd ymgyrchwyr. Ymhlith y rhain oedd y canwr poblogaidd Dafydd Iwan.

Protest i Ryddhau Dafydd Iwan, 1971 (51K)

Protest i gefnogi Dafydd Iwan - 1971 (29K) Enillwyd rhai consesiynau gan y Llywodraeth gan gynnwys Deddf Iaith 1967 a chynhyrchwyd ffurflenni dwyieithog gan rai cyrff cyhoeddus.

Am gyfnod peintiwyd neu ddifrodwyd arwyddion ffyrdd uniaith Saesneg ar hyd a lled Cymru gan gefnogwyr y Gymdeithas ac arweiniodd yr ymgyrch hon at sefydlu'r egwyddor o arwyddion dwyieithog yng Nghymru.


Darlledu

Ar ddechrau'r 1970au dechreuodd Cymdeithas yr Iaith ymgyrchu dros wasanaeth darlledu radio a theledu Cymraeg.

Llosgi Trwyddedau Teledu ym Mangor 1971 (49K)
Dafydd Iwan yn Llanelwy (37K) Gwrthododd rhai protestwyr â phrynu trwyddedau teledu a bu eraill yn dringo mastiau darlledu ac yn ymyrryd â stiwdios teledu.
Cynyddodd y pwysau ar yr awdurdodau darlledu i gynnig gwasanaeth Cymraeg ac yn 1977 sefydlwyd Radio Cymru gan y BBC. Awdurdod Darlledu i Gymru.Nawr. (78K)
Poster (28K) Roedd cynlluniau hefyd i sefydlu sianel deledu ar wahân ar gyfer rhaglenni Cymraeg ond yn 1979 cyhoeddodd y Llywodraeth Geidwadol na fyddai'n cadw'r addewid i sefydlu'r fath sianel.
Gan hynny, cyhoeddodd Gwynfor Evans y byddai'n dechrau ymprydio oni fyddai'r Llywodraeth yn anrhydeddu ei haddewid. Achosodd y penderfyniad hwn gryn gynnwrf ac ofnid y gallai arwain at ymgyrchu treisgar.

Cyfiawnder! (14K)

Teledu Cymru i Bobl Cymru (36K)

Yn y pen draw ildiodd y Llywodraeth i'r pwysau a chyhoeddwyd ym mis Medi 1980 y darlledid rhaglenni teledu Cymraeg ar y bedwaredd sianel newydd. Lansiwyd Sianel Pedwar Cymru (S4C) yn 1982.


Deddf Iaith

Nid oedd Deddf Iaith 1967 yn bodloni ymgyrchwyr dros y Gymraeg ac yn 1982, wedi cyhoeddi Maniffesto Cymdeithas yr Iaith, dechreuwyd ymgyrch am Ddeddf Iaith newydd gynhwysfawr.

Ymgyrch Deddf Iaith Newydd
Windows
QuickTime
Real
Rali Deddf Iaith Newydd
Windows
QuickTime
Real

Ar ôl cyfnod hir o brotestio pasiodd y Senedd Ddeddf Iaith newydd ar 21 Hydref 1993. Yn ôl y Ddeddf byddai bwrdd statudol yn cael ei sefydlu i hyrwyddo'r Gymraeg a byddai cyrff cyhoeddus yn gorfod paratoi cynlluniau iaith i ddangos sut yr oeddynt am roi triniaeth deg i'r Gymraeg. Ond beirniadwyd y Ddeddf gan Gymdeithas yr Iaith gan honni ei bod yn Ddeddf 'ddi-ddannedd, ddiddim.'.


'Gwnewch bopeth yn Gymraeg'

Cyn y 1960au tueddai'r Gymraeg fod yn iaith yr aelwyd a'r capel a phrin oedd y defnydd o'r iaith mewn cylchoedd eraill. Ond gyda'r adfywiad yn y diddordeb yn y Gymraeg a'r ymgyrchu ar ei rhan, gwelwyd cynnydd yn y mudiadau a chymdeithasau a hyd yn oed busnesau a weithredai drwy gyfrwng y Gymraeg. Cyhoeddwyd llawer mwy o lyfrau Cymraeg a sefydlwyd dwsinau o bapurau bro Cymraeg ledled Cymru.

Defnyddiwyd y Gymraeg fwyfwy mewn bywyd cyhoeddus ac yr oedd y Cynulliad Cenedlaethol a sefydlwyd yn 1999 wedi'i gyfundrefnu i weithredu'n ddwyieithog.


Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Deiseb yr Iaith, Addysg
Tynged yr Iaith, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, S4C, Deddf Iaith

Top y dudalen Tudalen Flaen Ymgyrchu!
Map o'r safle Tudalen Chwilio Ymgyrchu! Tudalen Flaen Ymgyrchu! Llinell Amser I fyny Espanol This page in English Y dudalen hon Llyfrgell Genedlaethol Cymru