| Sefydlwyd Mudiad
Gweriniaethol Cymru ym mis Medi 1949 o ganlyniad i ffrae a gododd yng
nghynhadledd flynyddol Plaid Cymru. Gadawodd tua hanner cant o aelodau
Plaid Cymru y gynhadledd a mynd ati i greu plaid newydd. Ymhlith y rhain
yr oedd Gwilym Prys-Davies, W. Huw R. Davies, Trefor Morgan a Cliff Bere. |
 |
|
"Credent fod pwyslais Plaid Cymru ar y Gymraeg
ac ar fuddiannau'r bröydd gwledig yn ei rhwystro rhag ennill tir
yn y de-ddwyrain diwydiannol; dadleuant hefyd fod heddychiaeth
Gwynfor Evans, y llywydd er 1945, yn llesteirio'r blaid rhag bod
yn feiddgar filwriaethus."
John Davies, Hanes Cymru
|
|
Yn 1950 fe roddwyd ymgeisydd ymlaen i gynrychioli'r
mudiad yn yr Etholiad Cyffredinol. Yr ymgeisydd oedd Ithel Davies (1894-1989)
a safai ym Mro Ogwr, lle cafodd 613 o bleidleisiau sef 1.3% o'r bleidlais
gyfan. Roedd Ithel Davies yn gyn-aelod o'r Blaid Lafur, ac yn Etholiad
Cyffredinol 1935 bu'n ymgeisydd Llafur yn sedd Prifysgol Cymru.
|
 |
|
Roedd naws wladgarol i'r taflenni etholiadol
ac i'r 'Datganiad Gweriniaethol'. Dyma ran o daflen Ithel Davies
ar gyfer etholiad 1950;
"I mi Cymru yw ei gwerin bobl. Gwerin Cymru
sydd wedi cadw Cymru a'i bywyd cenedlaethol a'i diwylliant yn
fyw drwy oesoedd hir o orthrwm Lloegr arnom. Am y werin honno
y mae fy ngofal, am ei rhyddid a cheisio iddi yr helaethrwydd
bywyd y medrem ei sicrhau o dan ein llywodraeth ein hunain. Peryglir
ein bywyd heddiw yn fwy nac erioed gan ofynion hunanol llywodraethau
Lloegr ar ein tir, ein hadnoddau a'n pobl"
|
|
| Cyhoeddodd Mudiad Gweriniaethol Cymru bapur
o dan y teitl The Welsh Republican rhwng 1950 a 1957. Harri Webb (1920-94) oedd un
o'r golygyddion ac yr oedd Cliff Bere (1915-1997) yn cyfrannu ato. Ymddangosodd
41 rhifyn gan werthu oddeutu 2,000 o gopïau yn ei dair blynedd gyntaf. |
 |
 |
Yn Hydref 1947 cyhoeddodd Cliff Bere ei bamffled
The Welsh Republican. Bu Cliff Bere yn weithgar gyda'r mudiad ac
fe fu nifer o achosion llys yn ei erbyn am iddo losgi baner Jac yr Undeb,
fel y gwnaeth yn Aberdâr ac yn Eisteddfod Genedlaethol Caerffili yn 1950.
Cyhuddwyd y Mudiad Gweriniaethol o fod yn dreisgar ac o achosi niwed i
eiddo ar nifer o achlysuron. Diflannodd y mudiad ynghanol y pumdegau a
dychwelodd nifer o'r aelodau at Blaid Cymru. |
|
Ail ymddangosodd y papur The Welsh Republican
yn Awst 1973 ar ôl pymtheng mlynedd. Newidiodd wedyn i'r Faner Goch
a oedd yn bapur radicalaidd ond heb fod yn weriniaethol. Sefydlwyd 'Mudiad
Sosialaidd Gweriniaethol Cymru' yn 1980.
|
|
