| Y Deyrnas
Unedig a'r Byd |
|
Cymru a'r safle 'Ymgyrchu!' |
| Ffurfiwyd y Pwyllgor
Cynrychiolaeth Llafur, 'Labour Representation Committee'. |
1900 |
Streic tair blynedd yn cychwyn
yn Chwarel y Penrhyn. |
| Bu farw'r frenhines
Fictoria. |
1901 |
Y dyfarniad yn achos rheilffordd
'Taff Vale' yn ergyd i undebau llafur. |
| Diwedd rhyfel y
Böer. |
1902 |
Dros 200 o Gymry Patagonia yn
ymgartrefu yng Nghanada. |
| Marie Curie yn ennill
y wobr Nobel, y wraig gyntaf i'w hennill. |
1903 |
Diddymu'r arfer o dalu glowyr
yn ôl graddfa symudol. |
| Y trên tanddaearol
electronig cyntaf yn rhedeg yn Llundain. |
1904 |
Adfywiad crefyddol yn ysgubo trwy Gymru. |
| Lladdwyd 5,000 o
bobl yn Rwsia mewn protest yn erbyn y Tsar. |
1905 |
Etholwyd y Maer Llafur cyntaf
ym Merthyr Tudful. |
| Penodwyd Keir
Hardie yn Gadeirydd cyntaf y Blaid Lafur newydd. |
1906 |
Yn yr Etholiad
Cyffredinol nid enillodd y Ceidwadwyr yr un sedd yng Nghymru. |
| Etholwyd yr aelodau
seneddol benywaidd cyntaf yn y Ffindir. |
1907 |
Sefydlwyd cangen gyntaf y mudiad
er ennill
y bleidlais i ferched yng Nghymru. |
| Etholwyd y Maer
benywaidd cyntaf ym Mhrydain. |
1908 |
Dechrau cyfnod o 'Aflonyddwch
Mawr' a barodd am chwe mlynedd. |
| Dechreuwyd gorfodi
bwyd ar swffragetiaid
a garcharwyd. |
1909 |
Lloyd
George yn cyflwyno Cyllideb y Bobl. |
| Diddymu caethwasiaeth
yn Nhsieina. |
1910 |
Terfysgoedd
Tonypandy. |
| 60,000 o ferched
yn gorymdeithio yn Llundain er mwyn hawlio'r bleidlais. |
1911 |
Terfysgoedd Llanelli. |
| Y Titanic yn suddo. |
1912 |
Cyhoeddwyd The
Miners' Next Step. |
| Agorwyd camlas Panama. |
1913 |
Tanchwa yng nglofa Senghennydd.
Lladdwyd 439 o ddynion yn y drychineb. |
| Cychwyn y Rhyfel
Byd Cyntaf. |
1914 |
Sefydlwyd Cymdeithas
y Cymod. |
| Ymgyrchu Gallipoli
yn Nhwrci yn gorffen mewn trychineb. |
1915 |
Bu farw Keir
Hardie. |
| Lladdwyd miloedd
o filwyr ym mrwydr y Somme. |
1916 |
David
Lloyd George yn dod yn Brif Weinidog. |
| Chwyldro yn Rwsia |
1917 |
Bu farw'r bardd Hedd
Wyn. |
| Diwedd y Rhyfel
Byd Cyntaf |
1918 |
David
Lloyd George yn parhau fel Prif Weinidog yn dilyn 'etholiad y cwpon'. |
| Arwyddo Cytundeb
Versailles |
1919 |
Terfysgoedd hiliol yng Nghaerdydd. |
| Sefydlu Plaid
Gomiwnyddol Prydain Fawr |
1920 |
Datgysylltu'r
Eglwys a ffurfio'r Eglwys yng Nghymru. |
| Sefydlu Gwladwriaeth
Iwerddon |
1921 |
Isetholiad
Ceredigion. |
| Bonar Law
yn olynnu David Lloyd George
fel Prif Weinidog |
1922 |
Sefydlu Urdd Gobaith Cymru. |
| Stanley Baldwin
yn dod yn Brif Weinidog |
1923 |
Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru
yn ymuno ag Undeb y Gweithwyr Trafnidiol a Chyffredinol. |
| Llywodraeth Lafur
am y tro cyntaf ym Mhrydain. |
1924 |
Prif Weinidog cyntaf y Blaid
Lafur yw Ramsay MacDonald, AS Aberafan. |
| Cyhoeddi Mein Kampf
gan Adolph Hitler. |
1925 |
Sefydlu Plaid
Genedlaethol Cymru. |
| Streic
Gyffredinol yn parlysu Prydain am naw diwrnod |
1926 |
Streic
y Glowyr yng Nghymru. |
| Yn Rwsia saethwyd
ugain o rai yr honnwyd eu bod yn ysbïwyr Prydeinig. |
1927 |
Yr orymdaith newyn cyntaf o Gymru
i Lundain. |
| Deddf Cynrychiolaeth
y Bobl: Estynnwyd yr etholfraint i gynnwys gwragedd dros 21 mlwydd oed. |
1928 |
Amelia Earhart, y wraig gyntaf
i hedfan o America i Ewrop yn glanio yng Nghymru. |
| Cwymp ym marchnad
Wall Street. |
1929 |
Etholwyd yr AS
benywaidd cyntaf i gynrychioli etholaeth yng Nghymru. |
| Darganfod
y blaned Plwton |
1930
|
Cyhoeddwyd yr argraffiad
safonol Pedeir Keinc y Mabinogi. |
| Siapan yn meddiannu
Manchuria |
1931 |
Gwrthdystiadau yn erbyn agor sinemâu
ar y Sul yng Nghymru |
| Franklin Delano
Roosevelt yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau gan addo 'bargen newydd'. |
1932 |
Diweithdra ymysg dynion yng Nghymru
yn codi i 42.8%. |
| Hitler yn dod yn
Ganghellor yr Almaen |
1933 |
Cymru yn curo Lloegr am y tro
cyntaf yn Twickenham. |
| Gwrthryfel yng Nghatalonia. |
1934 |
Lladdwyd 265 mewn trychineb mewn
glofa yng Ngresffordd ger Wrecsam. |
| Byddin Siapan yn
meddiannu Beijing yn Nhsieina |
1935 |
Gwrthdystiadau yn ne Cymru yn
erbyn y Ddeddf Diweithdra. |
| Cychwyn Rhyfel
Cartref Sbaen |
1936 |
Llosgwyd Ysgol Fomio ym Mhenyberth
gan genedlaetholwyr Cymreig amlwg. |
| Dinistrwyd Guernica,
Sbaen, gan fomio o'r awyr. |
1937 |
Ffoaduriaid o Sbaen
yn cyrraedd Cymru. |
| Cytundeb Munich
yn cael ei arwyddo gan Brydain, yr Almaen, Ffrainc a'r Eidal |
1938 |
Agorwyd Teml
Heddwch ac Iechyd Cenedlaethol Cymru yng Nghaerdydd. |
| Cychwyn yr Ail
Ryfel Byd |
1939 |
Yr ifaciwis
cyntaf yn dod i Gymru. |
| Winston Churchill
yn dod yn Brif Weinidog Prydain Fawr. |
1940 |
Y Fyddin Brydeinig yn meddiannu
tir ar fynydd Epynt, Powys, er gwaethaf protestiadau. |
| Byddin yr Almaen
yn methu yn ei hymdrech i orchfygu Rwsia. |
1941 |
Bomio o'r awyr yn achosi difrod
mawr yn Abertawe. |
| Siapan yn gorchfygu
Singapore. |
1942 |
Cyfres o streiciau gan lowyr yn
ne Cymru. |
| Stalin, Churchill
a Roosevelt yn cyfarfod am y tro cyntaf yn Teheran |
1943 |
Isetholiad
Prifysgol Cymru. |
| Y Cynghreiriaid
yn dechrau goresgyn Ewrop |
1944 |
Y 'Diwrnod Cymreig' cyntaf yn
Nhŷ'r Cyffredin. |
| Diwedd yr Ail Ryfel
Byd ar ôl i America ollwng bomiau atomig ar Hiroshima
a Nagasaki yn Japan |
1945 |
Bu farw David
Lloyd George. |
| Cenedlaetholi'r
diwydiant glo ym Mhrydain |
1946 |
Perfformiad cyntaf Cwmni Opera
Cenedlaethol Cymru. |
| Sefydlu adweithydd
niwclear cyntaf Prydain yn Harwell. |
1947 |
Sefydlu'r ysgol
gynradd Gymraeg gyntaf dan ofal awdurdod lleol yn Llanelli. |
| Sefydlu'r Gwasanaeth
Iechyd Cenedlaethol ym Mhrydain. |
1948 |
Cyfieithu maniffesto Y
Blaid Gomiwnyddol i'r Gymraeg. |
| Sefydlu Cyfundrefn
Cytundeb Gogledd Iwerydd (NATO). |
1949 |
Ffurfio Mudiad
Gweriniaethol Cymru. |
| Cychwyn Rhyfel Corea. |
1950 |
Ffurfio Ymgyrch
Senedd i Gymru. |
| Agor 'Gŵyl Prydain'. |
1951 |
Syr David Maxwell Fyfe yn cael
ei benodi yn Weinidog
dros Faterion Cymreig, y cyntaf i ddal y swydd. |
| Prydain yn profi
bom atomig. |
1952 |
Agor argae Claerwen. |
| Bu farw Joseph
Stalin, unben yr Undeb Sofietaidd. |
1953 |
Bu farw'r bardd Dylan Thomas |
| Dechreuwyd brechu
yn erbyn polio. |
1954 |
Cyhoeddi'r papur Dydd Sul cyntaf
yng Nghymru, yr Empire News. |
| Y Gwledydd Comiwnyddol
yn arwyddo Cytundeb Warsaw. |
1955 |
Sefydlu Undeb Amaethwyr Cymru
(F.U.W.). |
| Yr orymdaith gyntaf
yn Aldermaston yn erbyn arfau niwclear. |
1956 |
Protestwyr yn gorymdeithio yn
Lerpwl yn erbyn boddi cwm Tryweryn. |
| Creu'r Gymuned Economaidd
Ewropeaidd (EEC). |
1957 |
Etholwyd Megan
Lloyd George yn AS Caerfyrddin. |
| Sefydlu'r Ymgyrch
Ddiarfogi Niwclear (CND). |
1958 |
Y darllediad teledu
masnachol cyntaf yng Nghymru. |
| Sefydlu Llys Ewropeaidd
dros Iawnderau Dynol. |
1959 |
Darganfod lefel uchel o alldafliad
niwclear yng Ngogledd Cymru. |
| Cyflafan Sharpeville
yn Ne Affrica. |
1960 |
Bu farw Aneurin Bevan, gwleidydd
Llafur. |
| Adeiladu Wal Berlin. |
1961 |
Rali genedlaethol gyntaf CND
yng Nghymru. |
| Myfyrwyr croenddu
yn mynychu eu darlith gyntaf ym Mhrifysgol Mississippi. |
1962 |
Darlledu 'Tynged
yr Iaith', darlith y BBC gan Saunders Lewis. |
| Llofruddio'r Arlywydd
John F Kennedy. |
1963 |
Protest gyntaf Cymdeithas
yr Iaith Gymraeg. |
| Harold Wilson yn
dod yn Brif Weinidog Prydain. |
1964 |
Penodi James Griffiths yn Ysgrifennydd
Gwladol cyntaf Cymru. |
| Lluoedd awyr America
yn dechrau bombio Gogledd Fietnam. |
1965 |
Protestwyr yn tarfu ar seremoni
agoriadol cronfa ddŵr Tryweryn. |
| Y Blaid Lafur
yn ennill yr Etholiad Cyffredinol. |
1966 |
Gwynfor Evans, AS cyntaf Plaid
Cymru yn cael ei ethol yn isetholiad
Caerfyrddin. |
| Yr Israeliaid yn
ennill y rhyfel chwe diwrnod rhwng yr Israeliaid a'r Arabiaid. |
1967 |
Pasio Deddf
Iaith Newydd. |
| Cyfres o brotestiadau
torfol yn Ffrainc. |
1968 |
Bom a blannwyd gan MAC
yn ffrwydro yn y Swyddfa Gymreig. |
| Dyn yn cerdded ar
y lleuad am y tro cyntaf. |
1969 |
Arwisgiad y Tywysog Siarl yng
Nghaernarfon. |
| Edward Heath yn
dod yn Brif Weinidog Prydain. |
1970 |
John Barnard Jenkins, arweinydd
MAC, yn cael ei garcharu am ddeng mlynedd. |
| Cyflwyno mesurau
argyfwng newydd yng Ngogledd Iwerddon. |
1971 |
Protestiadau Cymdeithas
yr Iaith Gymraeg yn dwysáu |
| Cyhoeddwyd stad
o argyfwng gan lywodraeth Prydain oherwydd diffyg pŵer o ganlyniad i
Streic y Glowyr. |
1972 |
Glowyr Cymru ar streic |
| Arlywydd Chile,
Salvador Allende, yn cael ei oresgyn gan y fyddin. |
1973 |
Sefydlu Cyngor Undebau Llafur
Cymru. |
| Richard Nixon,
Arlywydd yr Unol Daleithiau yn ymddiswyddo. |
1974 |
Glowyr Cymru allan ar streic
eto. |
| Bu farw'r cadfridog
Franco, unben Sbaen. |
1975 |
Sefydlu' Ganolfan Dechnoleg Amgen
ger Machynlleth |
| James Callaghan
yn dod yn Brif Weinidog Prydain. |
1976 |
Cyhoeddi Mesur
Datganoli Cymru a'r Alban. |
| Cynhaliwyd yr etholiadau
democrataidd cyntaf yn Sbaen ers y rhyfel
cartref. |
1977 |
Radio
Cymru yn darlledu am y tro cyntaf. |
| Yr Aifft ac Israel
yn arwyddo cytundeb heddwch hanesyddol. |
1978 |
Prynwyd safle Nant Gwrtheyrn ar
gyfer sefydlu canolfan iaith i'r Gymraeg. |
| Margaret
Thatcher yn dod yn Brif Weinidog Prydain. |
1979 |
Cynhaliwyd refferendwm
pan bleidleisiodd pobl Cymru yn erbyn y mesur datganoli. |
| Sefydlwyd 'Solidarnosc',
undeb masnach rydd newydd yng Ngwlad Pwyl. |
1980 |
Ffurfio Cynghrair
Gwrth-niwclear Cymru. |
| Deg carcharor, a
oedd yn aelodau o'r IRA, yn marw o ganlyniad i streic newyn yng Ngogledd
Iwerddon. |
1981 |
Merched o Gymru yn sefydlu gwersyll
heddwch Comin Greenham. |
| Rhyfel y Malvinas. |
1982 |
Sianel
Pedwar Cymru (S4C), y sianel deledu Gymraeg, yn darlledu am y tro
cyntaf. |
| Y taflegrau niwclear
cyntaf yn cyrraedd comin Greenham. |
1983 |
Yn yr Etholiad
Cyffredinol enillodd y Blaid Geidwadol y nifer uchaf o seddi yng Nghymru
yn ystod yr ugeinfed ganrif |
| Cychwyn Streic
y Glowyr. |
1984 |
Glowyr Cymreig ar flaen y gad
yn ystod streic y glowyr. |
| Diwedd Streic
y Glowyr. |
1985 |
Isetholiad
Brycheiniog a Maesyfed. |
| Trychineb niwcler
yn Chernobyl. |
1986 |
Gwrthdystiad yn erbyn adeiladu
byncar niwclear yng Nghaerfyrddin. |
| UDA a'r Undeb Sofietaidd
yn dod i gytundeb ynglŷn â lleihau nifer eu harfau. |
1987 |
Carcharwyd Keith
Best, AS Ynys Môn, am feddiannu trwy dwyll. |
| Terfysgwyr yn plannu
bom ar awyren Pan Am 747 a laddodd 281 o bobl. |
1988 |
Sefydlu Bwrdd
yr Iaith Gymraeg. |
| Wal Berlin yn dod
i lawr. |
1989 |
Cefnogwyr Meibion Glyndŵr, a
oedd yn gyfrifol am losgi tai haf yng Nghymru, yn ymddangos mewn lifrau
milwrol am y tro cyntaf. |
| Rhyddhawyd Nelson
Mandela wedi 26 mlynedd o garchar. |
1990 |
Cwricwlwm Cenedlaethol Newydd
yn cynnwys darpariaeth ar gyfer dysgu Cymraeg ym mhob ysgol yng Nghymru. |
| Cychwyn rhyfel
y Gwlff yn dilyn ymosodiad Iraq ar Kuwait. |
1991 |
Terfysg yng Nghaerdydd yn dilyn
ymosodiad hiliol. |
| Bill Clinton yn
dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau. |
1992 |
Cynog
Dafis, Plaid Cymru, yw'r AS cyntaf i gael ei ethol gyda chefnogaeth
swyddogol y Blaid Werdd.
|
| Diddymu'r system
apartheid yn Ne Affrica. |
1993 |
Deddf
Iaith Newydd. |
| Agoriad swyddogol
twnnel y Sianel rhwng Prydain a Ffrainc. |
1994 |
Glowyr yn prynu pwll y Tŵr, Hirwaun |
| Ffrainc yn profi
bomiau niwclear yn y Môr Tawel er gwaethaf gwrthwynebiadau. |
1995 |
Dirwywyd 'Nuclear Electric' yn
dilyn damwain niwclear yng ngorsaf bŵer yr Wylfa. |
| Saethwyd 16 o blant
a'u hathro mewn ysgol gynradd yn Yr Alban. |
1996 |
Myfyrwyr yn protestio adeg ymweliad
y frenhines ag Aberystwyth. |
| Y
Blaid Lafur yn cael ei ethol ym Mhrydain gyda mwyafrif mawr. |
1997 |
Cymru yn pleidleidio dros ddatganoli
yn y refferendwm. |
| Cytundeb Gwener
y Groglith yng Ngogledd Iwerddon. |
1998 |
Deddf Llywodraeth Cymru. |
| Agorwyd Senedd yr
Alban. |
1999 |
Agorwyd Cynulliad
Cenedlaethol Cymru. |
