Blog - Newyddion a Digwyddiadau

Postiwyd - 19-05-2016

Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau

‘Mae’n hawdd i freuddwydio storïau yma.”

Yng ngeiriau cân y Manic Street Preachers, rhoddodd llyfrgelloedd bwer i ni, ond beth sy’n digwydd yn wirioneddol y tu ôl i’r silffoedd llyfrau ym mhwerdy diwylliannol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru?

O nofelwyr i achyddion, myfyrwyr PhD a beirdd, siaradom â rhai o ddarllenwyr niferus ac amrywiol Llyfrgell Genedlaethol Cymru i gael gwybod beth a wnânt y tu ôl i’r silffoedd llyfrau.

Sarah Taylor, Awdur Arthur and Me, enillydd Gwobr Llyfr Plant Firefly 2014.


“Pan oeddwn yn gwneud fy PhD (yn edrych ar Gyflwyniad Trais yn Llenyddiaeth Baled yr Ail ganrif ar Bymtheg ym Mhrydain) treuliais bob dydd yn Llyfrgell Genedlaethol ysblennydd Cymru. Mae’n lle rhyfeddol, gofod agored enfawr gyda silffoedd llyfrau yn codi ar ddwy ochr y brif ystafell ddarllen a golygfa allan i’r môr ar y pen. Mae’r staff yn hyfryd a chan ei bod yn llyfrgell hawlfraint mae ganddi gasgliad aruthrol, yn cynnwys llawysgrifau, mapiau ac archif sain a fideo rhagorol.

“Dw i wedi caru’r llyfrgell ers fy arddegau a rhoddwyd caniatâd arbennig i mi gael mynediad at y llyfrgell lawysgrifau i ddefnyddio cofnodion eglwysig fel rhan o fy ngwaith lefel A. Cyn gynted ag y medrwn, cefais fy ngherdyn darllen fy hun ac roeddwn wrth fy modd yn defnyddio’r llyfrgell fel myfyriwr is-raddedig. Wedi i mi orffen y PhD gweithiais ym Mhrifysgol Caerefrog fel ymchwilydd ac unwaith eto roedd y llyfrgell yn ffynhonell fawr o ddeunydd ychwanegol i helpu gyda fy ngwaith.

“Gan fod cymaint o gofnodion geni a marwolaeth yno mae’n boblogaidd iawn gydag achyddion ac arferwn gyfarfod â chryn nifer ohonynt. Roedd eu hymrwymiad i ddarganfod pob manylyn o hanes eu teulu yn ysbrydoliaeth a chefais sgyrsiau gwych gyda hwy am arddull fforensig y gangen honno o ymchwil hanesyddol.

Un diwrnod dechreuais sgwrsio gyda gwraig hyfryd yn y cantin dros ginio a dywedodd  ‘Tybed allech chi fy helpu, a chithau’n ferch o Gymru.’ Wel, yn awyddus i wneud fy ngorau dywedais y buaswn yn helpu os gallwn. ‘Dw i wedi drysu braidd pam roedd cymaint o fridwyr cŵn yng Nghymru,’ dywedodd. Roeddwn i wedi drysu braidd hefyd, felly cynigiais edrych ar y ddogfen roedd hi’n ei defnyddio, er bod yr hyn a wn am hel achau yn gallu cael ei ysgrifennu ar gefn stamp. Ar ôl cinio aethom i fyny’r grisiau a dangosodd y cofnodion roedd hi’n eu defnyddio i mi…..ac roedd rhaid i mi esbonio heb ei phechu nad dyna oedd union ystyr ‘collier’.

Hyd heddiw dw i’n siwr mai tynnu fy nghoes oedd hi – roedd direidi pendant yn ei llygaid.

Pan ddechreuais ysgrifennu llyfr i blant, gwyddwn fy mod eisiau ysgrifennu am un o arwyr mawr Cymru. Rydym yn ffodus i gael cymaint o chwedlau a hanesion gwerin cyfareddol.

“Mae’r llyfrgell yn dal yn lle rhyfeddol i gynllunio llyfr i mi, yn enwedig o’r sedd yn edrych dros y môr. Mae’r arddangosfeydd hefyd yn ysbrydoledig iawn, ac mae’n hawdd i freuddwydio am storïau wrth glywed storïau o orffennol Cymru yn y neuaddau arddangos.”

Postiwyd - 12-05-2016

Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau

“Does dim byd gwell na chael bocs o ddogfennau o’r archif a darllen trwy lythyrau a dyddiaduron pobl.”

Yng ngeiriau cân y Manic Street Preachers, rhoddodd llyfrgelloedd bwer i ni, ond beth sy’n digwydd yn wirioneddol y tu ôl i’r silffoedd llyfrau ym mhwerdy diwylliannol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru?

O nofelwyr i achyddion, myfyrwyr PhD a beirdd, siaradom â rhai o ddarllenwyr niferus ac amrywiol Llyfrgell Genedlaethol Cymru i gael gwybod beth a wnânt y tu ôl i’r silffoedd llyfrau.

“Does dim byd gwell na chael bocs o ddogfennau o’r archif a darllen trwy lythyrau a dyddiaduron pobl.”
Calisita Williams, myfyriwr PhD y Brifysgol Agored.  

“Dw i’n astudio ar gyfer PhD mewn hanes yn y Brifysgol Agored mewn cydweithrediad â Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Teitl fy thesis yw ‘Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Hunaniaeth Genedlaethol 1870-1916’.  Mae fy thesis yn archwilio datblygiad Llyfrgell Genedlaethol Cymru a sut y cafodd ei threfnu a’i rheoli. Mae’n gwerthuso effaith gwasanaeth y llyfrgell ac yn archwilio’r cysylltiad rhwng LlGC a hunaniaeth genedlaethol Gymreig.

“Cefais fy ngeni yn Surrey a byw wedyn yn Hampshire a Swydd Buckingham. Mynychais y Royal Latin School yn Buckingham lle roedd gennyf ddiddordeb arbennig mewn Drama a Hanes. Pan oeddwn yn 18 roedd gen i awydd i fod yn actores felly mi ddois i Aberystwyth i astudio Drama. Ar ôl gorffen gweithiais yn Siop Lyfrau Prifysgol Aberystwyth am tua saith blynedd. Mae’n debyg nad oeddwn yn hollol siwr beth oeddwn am wneud. Ar hap penderfynais ddechrau gwirfoddoli gyda’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn garddio ac roeddwn wrth fy modd, a rhoddwyd cyfle i mi redeg gweithdai plant a helpu cynllunio digwyddiadau. Roedd y staff yn Llanerchaeron mor gefnogol ac fe’m cymhellwyd ganddynt i geisio gwneud gradd meistr mewn Hanes a Threftadaeth ym Mhrifysgol Aberystwyth. Dechreuodd pethau o’r fan honno. Dechreuais yr MA yn rhan-amser a’i fwynhau’n fawr a dechreuais hefyd wirfoddoli yn LlGC. Gweithiais ar brosiect gwirfoddol dan y teitl ‘Cofnodion Corfforaethol’ oedd yn cynnwys didoli trwy ddeunydd archifol y llyfrgell ei hun a’i drawsysgrifo – gan edrych ar gofnodion caffael a hawliau pori defaid! Dyma lle dechreuodd fy niddordeb yn hanes y llyfrgell a dechreuais ddatblygu cais PhD ac roeddwn y ddigon ffodus i fedru sicrhau lle astudio yn y Brifysgol Agored.
Does dim byd wir yn well na chael bocs o ddogfennau o’r archif a darllen trwy lythyrau a dyddiaduron pobl – daw hanes yn wirioneddol fyw yn yr adegau hynny.

Pan dw i’n gweithio yn Ystafell Ddarllen y De, lle gall darllenwyr edrych ar ddeunydd llawysgrif, dw i’n hoffi eistedd yn agos at y ffenestr, eto, mae’r golygfeydd yn wych, a’r haul(pan yn disgleirio) yn llifo i mewn.

“Mae’r llyfrgell – fel Aberystwyth – yn seiliedig iawn ar gymuned ac mae’n gyffredin iawn i weld, ac eistedd gyda’r un pobl pob dydd. Yn aml dw i wedi dechrau siarad gyda pobl yn y caffi a dod o hyd i ddarllenwyr eraill sy’n gweithio mewn maes tebyg neu oedd hyd yn oed yn adnabod, yn bersonol, rhai o’r pobl a astudiaf!”

Postiwyd - 05-05-2016

Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau

“Mae’n un o’r unig leoedd yn y byd lle cewch dawelwch llwyr”

Yng ngeiriau cân y Manic Street Preachers, rhoddodd llyfrgelloedd bwer i ni, ond beth sy’n digwydd yn wirioneddol y tu ôl i’r silffoedd llyfrau ym mhwerdy diwylliannol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru?

O nofelwyr i achyddion, myfyrwyr PhD a beirdd, siaradom â rhai o ddarllenwyr niferus ac amrywiol Llyfrgell Genedlaethol Cymru i gael gwybod beth a wnânt y tu ôl i’r silffoedd llyfrau.

Matthew Rees, ymgeisydd PhD yn adran Gwleidyddiaeth Ryngwladol Prifysgol Aberystwyth.

“Dw i yn y Llyfrgell Genedlaethol bron bob dydd. Mae amrywiaeth y llyfrau, amgylchedd gwaith ardderchog gyda golau gwych, desgiau ar yr uchder cywir – i rywun sy’n 6 throedfedd 6, mae hynny o fudd gwirioneddol –  a staff cynorthwyol iawn a chyfeillgar yw beth sy’n fy nenu. Mae’r ffaith bod yr holl staff yn siarad Cymraeg, ond dw i ddim yn meddwl ei fod yn amgylchedd bygythiol i’m cyfeillion di-Gymraeg, hefyd yn wych, gan ei fod yn un o’r ychydig leoedd y gallaf ddefnyddio Cymraeg trwy’r dydd.

Rwy’n dod o Gaerdydd yn wreiddiol a chefais fy magu ar aelwyd Saesneg, ond mi es i ysgol cyfrwng Cymraeg. Wedyn mi es i Brifysgol Warwick i wneud fy ngradd gyntaf mewn gwleidyddiaeth. Ar ôl hynny dychwelais i Gaerdydd i wneud gradd meistr ym Mhrifysgol Caerdydd. Ar yr adeg hon, megais ddiddordeb mawr yn y berthynas rhwng crefydd a gwleidiyddiaeth, a phenderfynais ddilyn y diddordeb hwn trwy ymchwil. Cyrhaeddais Aberystwyth yn 2012 i astudio ar gyfer fy noethuriaeth. Mae fy ymchwil yn astudio cyfranogaeth wleidyddol seiliedig ar ffydd yn rhanbarthau datganoledig y DU. Yn draddodiadol roedd gan fudiadau crefyddol a mudiadau seiliedig ar ffydd bwer mawr yng Nghymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon ond dirywiodd eu dylanwad yn ystod yr ugeinfed ganrif.

Mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi bod yn rhodd fawr dros dair blynedd diwethaf fy ymchwil. Mae gallu gweithio mewn llyfrgell gyda bron pob llyfr a gyhoeddwyd erioed yn y DU cymaint o fraint wrth astudio rhanbarthau datganoledig y DU. Mae archifau’r llyfrgell hefyd wedi bod o gymorth mawr wrth wneud yr ymchwil sylfaenol ar Gymru, ac aeth y staff cymwynasgar a chyfeillgar iawn allan o’u ffordd i roi mynediad i mi at ffynonellau anodd i’w canfod.

“Dw i’n cerddded i fyny Allt Penglais tua 9 fel arfer a galw am tua hanner awr yn yr adran wleidyddiaeth ryngwladol cyn mynd i’r llyfrgell. Wedyn dw’n rhoi fy mhethau yn un o’r cypyrddau bach, dangos fy ngherdyn darllen i’r porthorion a mynd i mewn i’r llyfrgell. Dw i’n eistedd fel arfer yn yr un lle yn ystafell y Gogledd ym mhen pella’r ystafell.

“Mae ystafell y Gogledd mor hardd. Mewn ffordd ryfedd mae’n fodern iawn er bod iddi deimlad hen braf. Mae’r llyfrgell wedi gwneud gwaith da iawn o greu gofod llyfrgell sy’n addas ar gyfer ymchwil modern, ond yn cadw’i deimlad o hen sefydliad ar yr un pryd. Fe deimlwch gwir ysbryd hanes yn y lle, tra ar yr un pryd yn teimlo’i bod yn llyfrgell at eich defnydd i greu rhywbeth newydd.

Dw i’n hoffi tawelwch i weithio, heb ddim i dynnu fy sylw- dyna pam dw i’n mynd i’r Llyfrgell Genedlaethol. Mae’n un o’r ychydig leoedd yn y byd lle cewch hynny’n wirioeddol!

Mae darllen ac ysgrifennu ar gyfer thesis yn gofyn am ganolbwyntio enfawr ac yn tynnu egni yn fawr ac yn blino llygaid, felly mae’n bwysig i gymryd toriadau rheolaidd, yn enwedig pan wnewch hyn pob dydd ac yn aml ar benwythnosau am bedair blynedd.  Mae Café Pendinas y llyfrgell yn fuddiol ar yr adegau hyn, mae’r siop goffi yn teimlo cymaint fel lolfa â sefydliad busnes.

Mae gan staff y llyfrgell wir ddiddordeb yn yr hyn a wnewch. Mae’r porthorion yn aml yn gofyn sut mae pethau ac fe ddewch i adnabod y pobl hyn ymhen ychydig. Mae’n lle gwrioneddol eiconig i weithio, tra’n cadw teimlad cyfeillgar ar yr un pryd.”

Postiwyd - 13-04-2016

Casgliadau / Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Ein Ysgolhaig Preswyl Wikidata

Y Cyntaf yn y Byd 

Ers i’r Llyfrgell Genedlaethol benodi Wicipediwr Preswyl ym mis Ionawr 2015 mae llawer o gydweithredu diddorol a chyffrous wedi digwydd, ac mae’r Llyfrgell bellach yn arloesi syniad newydd sbon – Rhoi mynediad i fetadata’r Llyfrgell i arbenigwr Wikidata fel y gall ei droi i mewn i ddata cyswllt.

Nid yw’r syniad o Ysgolheigion Preswyl ‘Wicipedia’ yn newydd, ac mae’r cynllun, sy’n rhoi mynediad am ddim i gasgliadau Llyfrgell i olygyddion Wicipedia gwirfoddol, wedi cael ei rhedeg gan Lyfrgell Wicipedia yn yr Unol Daleithiau am nifer o flynyddoedd, ond mae’r syniad o ddod ag arbenigwr Wikidata i mewn i weithio gyda setiau data, fel ysgolhaig preswyl, yn hollol newydd.

Mae Wikidata yn gronfa ddata cyswllt y gellir eu darllen a’i olygu gan bobl a pheiriannau. Mae’n cynnwys miliynau o ddarnau o ddata ar bob math o bynciau, sydd yn cysylltu â’i gilydd i ffurfio bwrlwm o wybodaeth ac, fel pob prosiect Wici, mae unrhyw un yn gallu cyfrannu ac ailddefnyddio’r Wikidata am ddim.

Data Map

Sampl o gasgliad enfawr o ffotograffau Geoff Charles sydd gan y Llyfrgell. Gall casgliadau gael eu harchwilio yn ddaearyddol yn hawdd gan ddefnyddio Wikidata.

Timeline

Defnyddiwyd Wikidata i greu’r llinell amser Histropedia yma o Gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol gydag erthyglau Wikipedia.

 

Simon Cobb yw’r  ysgolhaig Wikidata cyntaf . Mae Simon newydd raddio o Brifysgol Aberystwyth gydag M.A. mewn Astudiaethau Gwybodaeth a Llyfrgellyddiaeth a bellach yn gweithio i Lyfrgell Prifysgol Leeds. Ar eu benodiad fel Ysgolhaig Wikidata fe ddiweddodd;

 

“Byddaf yn gweithio i ychwanegu rhai o gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru i Wikidata, ynghyd â metadata o ansawdd uchel a fydd yn cysylltu eitemau unigol i leoedd cysylltiedig, pobl, eitemau a llawer mwy. Mae gan y prosiect y potensial i ddatgelu cysylltiadau newydd a diddorol rhwng deunyddiau, o fewn y Llyfrgell Genedlaethol ac ymhell y tu hwnt, a hyn yw’r peth mwyaf cyffrous  am y cyfle i weithio gyda data’r Llyfrgell Genedlaethol a Wikidata. “ *Cyfieithiad o’r Saesneg

 

Wikidata_Edit-a-thon_at_National_Library_of_Wales_05

Ein Hysgolhaig Wikidata newydd yn gwirfoddoli mewn Golygathon Wikidata yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 

Tasg gyntaf ein gwirfoddolwr bydd defnyddio metadata 3000 o ddelweddau o gasgliad Tirlun Cymru, sydd ar gael ar Wikimedia Commons, er mwyn creu data cyswllt manwl. Yna bydd Simon yn gweithio gyda’r Llyfrgell a gwirfoddolwyr yn y gymuned Wikidata i archwilio ffyrdd newydd o archwilio a dadansoddi’r data a delweddau cysylltiedig.

Wikidata landscape

Delwedd o Gasgliad Tirlun Cymru sy’n dangos lefel y manylder a fydd yn cael i greu ar gyfer pob delwedd.

 

Mae Wikidata yn cynnwys dros 17 miliwn o gofnodion yn barod ac yn tyfu’n gyflym. Ar yr un pryd mae datblygwyr meddalwedd yn creu offer arloesol ar gyfer archwilio a dadansoddi’r data yma. Y gobaith yw y bydd rhannu data Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn agored ar gyfer prosiectau fel hyn, yn galluogi ac ysbrydoli defnydd cyhoeddus o’n casgliadau digidol a data mewn nifer o ffyrdd cyffrous ac arloesol.

Mae’r cynllun prawf yma yn cael ei gefnogi gan Lyfrgell Wikipedia, a’r gobaith yw y gellir ei defnyddio i ddenu sefydliadau diwylliannol eraill i gynnal prosiectau tebyg yn y dyfodol agos.

Jason Evans

Wicipediwr Preswyl

 

Tagiau: , , , ,

Postiwyd - 08-02-2016

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Y peth tywyllaf am Affrica…

The darkest thing about Africa has always been our ignorance of it”. Mae geiriau George Kimble, y daearyddwr yn dal yn wir ddegawdau’n ddiweddarach.

Mae plant ysgol Ceredigion wedi ceisio newid y sefyllfa hon rhywfaint. Yn ddiweddar derbyniodd y sir Wobr Link2Learn gan yr HSBC/Cyngor Prydeinig am ragoriaeth ac arloesedd am gefnogi cysylltiad rhyngwladol rhwng ysgolion a dinasyddiaeth fyd-eang. Defnyddiwyd arian y wobr Link2Learn yn ddoeth i wella ymwybyddiaeth o ddiwylliannau, daearyddiaeth, hanes ac ieithoedd amrywiol Affrica.

Yn 2013, cymerodd 36 o ysgolion cynradd y sir ran mewn menter gyffrous i ddysgu mwy am Affrica a hefyd i gryfhau’r cysylltiadau presennol gyda Lesotho a Malawi.

Anfonwyd map cotwm o wahanol wledydd Affrica i bob ysgol a gofynnwyd iddynt ateb cwestiynau am y wlad. Yna darluniwyd y mapiau gan y disgyblion gan ddefnyddio’r wybodaeth yr oeddent wedi ei chasglu. Ffrwyth y llafur hwnnw yw’r map naw metr sgwâr anhygoel, lliwgar a chwbl unigryw hwn o’r cyfandir.

Yn ddiweddar pan gynigiwyd y map fel rhodd gan Gyngor Sir Ceredigion, ein hymateb oedd “Ie, plîs, rhaid i ni ei gael!” Wel dyna ychwanegiad arbennig ac annisgwyl at ein daliadau cartograffeg!

Gyda llaw, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru gasgliad sylweddol o fapiau ac atlasau a gyhoeddwyd o Affrica, ac yn wir mae ganddi gasgliad helaeth o fapiau tramor modern byd-eang. Mae gwybodaeth am y rhain ar gael ar wefan y Llyfrgell ac yn y catalog ar-lein.

 

Gwilym Tawy

Postiwyd - 04-01-2016

Arddangosfeydd / Casgliadau / Digido / Newyddion a Digwyddiadau

Darlith wyddonol olaf yn y gyfres

Gyda llai nag wythnos ar ôl cyn terfyn arddangosfa wyddoniaeth gyntaf y Llyfrgell Genedlaethol Dirgel Ffyrdd Natur: Robert Hooke a gwyddoniaeth gynnar cofiwch y traddodir y ddarlith olaf yn y gyfres sy’n cyd-fynd a’r arddangosfa ddydd Mercher nesaf am 1:15. Y darlithydd yw’r Athro Sarah Hutton, Athro Gwadd Anrhydeddus ym Mhrifysgol Efrog. Ei thestun fydd Stranger than fiction: Robert Hooke, Margaret Cavendish and satire on seventeenth-century science. Yn ein hoes dechnolegol, fodern ni mae’n anodd dychmygu cyfnod pan edrychwyd ar wyddoniaeth fel disgyblaeth ryfedd, amherthnasol oedd ar ymylon cymdeithas. Ond cymeriadau o gyfnod o’r math hwn yn yr 17eg ganrif bydd Sarah Hutton yn disgrifio yn ei darlith.

Pan sylfaenwyd y Gymdeithas Frenhinol gan bobl fel Robert Hooke, Robert Boyle ac Isaac Newton, edrychwyd ar eu gweithgareddau gan lawer gyda chymysgwch o ddrwgdybiaeth a chwilfrydedd. Er bod gan Margaret Cavendish ddiddordeb arbennig yn y ddisgyblaeth newydd, cyfrannodd at hyn drwy ddychanu gwaith Robert Hooke a’r Gymdeithas Frenhinol yn ei chyhoeddiadau ei hunan. Rhaid cofio hefyd nad oedd y Gymdeithas yn ffafriol i ferched – yn wir, prin iawn yw’r enghreifftiau o ferched oedd yn wyddonwyr cyn yr ugeinfed ganrif.

Wrth edrych ar yr arddangosfa gellir yn sicr diystyru’r ddadl fod gwyddoniaeth y cyfnod yn amherthnasol. Fel y gwelir yng nghanolbwynt yr arddangosfa, sef Micrographia Robert Hooke, ef oedd un o’r cyntaf i ddarganfod y gell, a hefyd y cyntaf i ddatgan mai creaduriaid oedd yn byw ar y Ddaear ganrifoedd ynghynt oedd ffosiliau. Mae’r arddangosfa hefyd yn cynnwys copi cynnar o Principia gan Isaac Newton. Dyma’r lle cyntaf i Newton gyhoeddi ei ddeddfau symudiant a disgyrchiant. Atgoffwyd ni o bwysigrwydd deddfau Newton yn nhechnoleg gyfoes wrth weld yn y newyddion yn ddiweddar fod taith Tim Peake a’i gydweithwyr i’r Orsaf Ofod Ryngwladol wedi ei henwi ar ôl y llyfr nodedig hwn.

Gwelir hefyd yn yr arddangosfa lyfrau gan y naturiaethwyr o Gymru, Lewis Morris, Edward Lhuyd a Thomas Pennant. Gwelir gweithiau gan y mathemategwyr William Jones o Ynys Môn a Robert Recorde o Sir Benfro. Yn ogystal mae’r arddangosfa yn cynnwys cyfraniadau gan gewri rhyngwladol fel Euclid a Descartes a llyfr gan Robert Boyle a ddisgrifir gan lawer fel tad Cemeg.

Cofiwch fanteisio ar eich cyfle olaf i ymweld â’r arddangosfa cyn iddi gau ar ddydd Sadwrn y 9fed o Ionawr.

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 22-12-2015

Casgliadau / Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau

Darlunio’r Nadolig gan mlynedd yn ôl

A hithau yn agosáu at dymor y Nadolig, mae nifer wedi bod yn brysur yn ysgrifennu eu cardiau Nadolig er mwyn eu postio cyn y dyddiadau postio olaf.

Mae’r ddelwedd a bortreadir ar gardiau Nadolig heddiw yn amrywio – mae rhai yn darlunio Stori’r Geni gyda’r baban Iesu yn gorwedd mewn preseb; y doethion yn teithio o’r Dwyrain; y dyrfa o’r llu nefol; neu’r bugeiliaid yn gwarchod eu praidd liw nos, gydag eraill yn cynnwys symbolau Cristnogol megis y seren neu golomen wen.  Mae rhai cardiau yn darlunio traddodiadau Nadolig gyda gwrthrychau fel coeden wedi’i haddurno, celyn, canhwyllau, neu ffigyrau megis Siôn Corn neu ddynion eira.  Mae eraill yn darlunio golygfa aeafol gyda thrwch o eira ar lawr, neu’n portreadu anifeiliaid sy’n gorfod ymgodymu gyda’r fath hinsawdd.  Ceir weithiau ambell i olygfa o Nadolig Fictoraidd er mwyn ein hatgoffa ni o Nadolig ‘perffaith’ yr oes o’r blaen, neu dro arall ceir darlun digrif i bortreadu hwyl yr Ŵyl.

Gwelwyd delweddau tebyg ar gardiau Nadolig oedd yn bodoli ryw ganrif yn ôl.  Fodd bynnag, o chwilota drwy archif ddigidol Rhyfel Byd Cyntaf a’r profiad Cymreig | The Welsh experience of the First World War a geir trwy ymweld â cymru1914.org, gellir dod ar draws cardiau a gynhyrchwyd yn arbennig ar gyfer y milwyr i’w hanfon adref yn ystod blynyddoedd y Rhyfel Mawr.  Byddai catrodau a bataliynau yn cynhyrchu cardiau arbennig gan adlewyrchu yn aml eu gorchestion milwrol mewn brwydrau yn ystod y flwyddyn a fu, neu eu dyheadau am y dyfodol.  Trwy glicio ar y canlynol, gellir gweld esiampl o garden 1916; 1917; 1918; a charden Nadolig gyda thestun Cymraeg ar y blaen gan y 38th (Welsh) Division.

Gwelais un garden yng nghanol yr archif ddigidol fodd bynnag, na fyddai modd i chi wybod iddi gael ei hanfon yn ystod y Rhyfel Mawr.  Mae’n ddyluniad clasurol gyda defnydd arbennig o liw aur, gwyrdd a coch wrth ddarlunio celyn.

Daw’r garden o blith casgliad llawysgrifau’r Parchedig William David Roberts, fu’n rheithor ym mhlwyf Llanfair, ger Harlech rhwng 1913-1926.  Fodd bynnag, nid dyluniad y garden sydd o ddiddordeb pennaf, ond yr hyn sydd wedi’i ysgrifennu y tu mewn iddi.  Mae’r cyfarchiad yn darllen “TO Mr Roberts.  FROM The Belgians – Llanfair”.  Yn ôl y marc post, postiwyd y garden ar 22 Rhagfyr 1915.

Wrth ddarllen trwy weddill y llawysgrif y mae’r garden hon yn perthyn iddi, gellir gosod y garden yn ei chyd-destun hanesyddol.  Mae’r papurau yno yn tystio i bwyllgor gael ei ffurfio i gynorthwyo ffoaduriaid Belgaidd yn Llanfair ym mis Hydref 1914, gyda W. D. Roberts yn ysgrifennydd ar y pwyllgor.  Gyda’r modd i gynnig llety i chwech mewn tŷ wedi’i ddodrefnu, cyrhaeddodd y Belgiaid ganol Rhagfyr y flwyddyn honno gan ymgartrefu ym Mrondirion tan Mai 1916.

Mae’n amlwg i drigolion Llanfair wneud eu gorau i ddarparu ar gyfer y rheiny oedd wedi ffoi o’u gwlad oherwydd goresgyniad byddin yr Almaen ar Wlad Belg ar 4 Awst 1914.  Amcangyfrifwyd i dros 250,000 gael lloches ym Mhrydain yn ystod blynyddoedd y Rhyfel Mawr.  Gwelwyd posteri recriwtio fel yr un yma yn dwyn perswâd ar fechgyn y wlad i ymrestru oherwydd yr hyn a ddigwyddodd yr haf hwnnw.

Wrth i ni heddiw arddangos y cardiau Nadolig a dderbyniwn oddi wrth ein teulu a’n ffrindiau, cofiwn am y ffoaduriaid hynny a ddaeth ganrif yn ôl i’r wlad hon i geisio lloches rhag erchyllterau dyn.  Nid peth newydd yw gorfod ffoi fodd bynnag.  Heddiw, yn yr unfed ganrif ar hugain, ceir dros 20 miliwn o ffoaduriaid o gwmpas y byd, ac wrth i ni ddathlu a galw i gof y Nadolig cyntaf hwnnw, cofiwn mai ffoadur fu’r baban hefyd.

 

D. Rhys Davies

Postiwyd - 14-12-2015

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Cofio canrif cawr o Bonterwyd

Ddydd Mawrth, Rhagfyr 17, bydd yn union ganrif ers marw Syr John Rhŷs, yr ysgolhaig Celtaidd o Geredigion a Rhydychen.  Roedd yn un o gefnogwyr cynnar y Llyfrgell Genedlaethol, ac yn un o aelodau cyntaf hen Lys Llywodraethwyr y sefydliad hwn.  Yn ddiweddar, yn addas ddigon, cynhaliwyd cyfres o ddigwyddiadau tros benwythnos yn y Llyfrgell i gofio amdano, ac i ail-gloriannu ei fywyd a’i waith.

Nos Wener, 4 Rhagfyr, lansiwyd y digwyddiadau coffadwriaethol trwy ddadorchuddio penddelw trawiadol newydd o Syr John, a hynny gan ein Llyfrgellydd Linda Tomos a’n Curadur Celf, Lona Mason.  Gwaith y cerflunydd R.L. Gapper yw’r penddelw, wnaed yn wreiddiol ganddo yn 1953, yn unswydd o bosibl ar gyfer Ysgol Syr John Rhŷs ym Mhonterwyd.  Mae’n ychwanegiad gwerthfawr at gasgliad penddelwau’r Llyfrgell.

Yn dilyn y dadorchuddio, cafwyd darlith ddifyr a dadlennol gan yr Athro Angela V. John o Brifysgol Abertawe yn taflu goleuni newydd ar fywydau a gyrfaoedd Myvanwy ac Olwen Rhŷs, merched Syr John.  Er iddynt gael magwrfa freintiedig yn Rhydychen, bu’n rhaid i’r ddwy lafurio’n galed fel merched i sicrhau statws academaidd teilwng yn ystod chwarter cyntaf yr ugeinfed ganrif.  Roedd yn destun gweddus i ddarlith y Canmlwyddiant, o ystyried cefnogaeth John Rhŷs ei hunan i hawliau merched yn Rhydychen.

Ddydd Sadwrn, 5 Rhagfyr, cynhaliwyd cynhadledd academaidd yn y Drwm i ail-gloriannu bywyd a gwaith Syr John Rhŷs.  Cyflwynwyd papurau ar ei gyfraniad fel addysgydd ac ieithydd, ymysg pynciau eraill, a deilliai llawer o’r drafodaeth o ymchwil y cyfranwyr ymysg archif gyfoethog John Rhŷs sydd yma’n ddiogel yn y Llyfrgell.  Cafwyd cipdrem ar yr archif trwy gyfrwng arddangosfa yn Ystafell Summers, a braf oedd gweld cynrychiolaeth gref o Goleg Iesu Rhydychen yn gwerthfawrogi cynnyrch yr hen Brifathro.  Lansiwyd adnodd digidol newydd, cyfran fechan o ohebiaeth John Rhŷs, ond cam i’r cyfeiriad iawn (!), i gyd-fynd â’r gynhadledd.

Ar nodyn personol, cefais gyfle ddydd Llun, wedi’r penwythnos, i bererindota i gyfeiriad Nant-y-moch, ac ymweld â man geni John Rhŷs yn Aberceiro-fach, Ponterwyd.  Seiliau’r bwthyn yn unig sy’n aros, gyda phlac yn nodi mai yno, yn yr unigeddau, y ganed un o ysgolheigion Celtaidd mwyaf ei oes.  Mae’n braf meddwl nad yw’n angof yn 2015, ganrif wedi ei farw.

Maredudd ap Huw

← Older Posts Newer Posts →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog