Blog - Digido

Postiwyd - 20-01-2015

ArAgor / Casgliadau / Digido / Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau / Research

Wicipediwr Preswyl – Sut fydd o’n gweithio.

Wicipedia yw un o’r gwefannau mwyaf poblogaidd yn y byd a’r fersiwn Gymraeg yw’r wefan Gymraeg fwyaf poblogaidd yn y byd o bell ffordd. Dyma’r gwyddoniadur mwyaf a grëwyd erioed, ac y mae’n cael i ysgrifennu gan y bobl ar gyfer y bobl. Gall unrhyw un olygu ac ychwanegu at gynnwys yr adnodd cyfoethog hwn.

 

Gyda chefnogaeth ariannol Wikimedia UK mae’r cysyniad o Wicipediwr Preswyl eisoes wedi profi ei werth mewn sefydliadau eraill megis y Llyfrgell Brydeinig, Llyfrgell Genedlaethol yr Alban ac Amgueddfa hanes naturiol. Nawr mae’r Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi penodi Wicipediwr Preswyl.

 

Bydd y cyfnod o breswylio yn rhedeg am flwyddyn gyda’r nod o adeiladu pontydd parhaol rhwng y Llyfrgell a Wicipedia. Bydd hyn yn rhoi llwyfan arall i ni  rannu ein casgliadau â’r byd, i wella maint ac ansawdd y cynnwys Wicipedia, yn enwedig yn yr iaith Gymraeg. Y gobaith yw, trwy gefnogi a chyfrannu at adnodd efo phroffil mor uchel y gallwn ddechrau sylweddoli uchelgais y Llyfrgell o ddarparu ‘Gwybodaeth i Bawb’ a bydd hyn yn ei dro yn denu pobl yn ôl at ein gwefan ac i’r Llyfrgell.

 

Bydd yr agwedd gyntaf o’r preswyliad yn canolbwyntio ar gynnig gweithdai i staff, fel y gallant ddod yn olygyddion Wicipedia eu hunain. Bydd cyfres o ddigwyddiadau o’r enw ‘Golygathonau’ hefyd yn cael eu trefnu, lle gall golygyddion gwirfoddol, o bob cefndir, ddod at ei gilydd a threulio diwrnod cyfan yn gwella’r cynnwys ar bwnc penodol, yn Gymraeg neu Saesneg (neu unrhyw iaith arall o’u dewis).

 

Bydd yr ail agwedd o’r cyfnod preswyl yn ymwneud â rhyddhau rhai o gasgliadau digidol y Llyfrgell ar drwyddedau agored fel y gellir eu llwytho i fyny i Wici-comin. Oddi yno gall unrhyw un ddefnyddio’r delweddau i wella cynnwys Wicipedia. Erbyn diwedd y cyfnod preswyl, y gobaith yw y bydd system fwy parhaol yn ei le, lle gall ein cyfryngau digidol gael eu rannu gyda Wicipedia fel mater o drefn.

 

O gywiro sillafu a gramadeg i greu erthyglau manwl, mae gan bawb ran i’w chwarae yn natblygiad Wicipedia fel porth i fywyd, diwylliant a hanes Cymru.

 

Jason Evans

Postiwyd - 19-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau

A fedrwch chi fod yn wyneb cyhoeddus i’r Llyfrgell?

Mae dros 100 o wirfoddolwyr wedi bod yn helpu y tu ôl i’r llenni yn y Llyfrgell ers cychwyn y cynllun gwirfoddoli, gan gyflawni amrywiol dasgau, o adysgrifio i greu rhestri, o wirio ffotograffau mewn papurau newydd i roi trefn ar gasgliadau.  Mae’r prosiectau mwyaf diweddar yn hwyluso mynediad ein defnyddwyr i fapiau O. S. Cymru a Lloegr, ac i gofnodion copïau cofrestredig o ewyllysiau siroedd Cymru.

Dros y chwe mis nesaf, rydym yn chwilio am bobl brwdfrydig, sy’n medru sgwrsio’n rhugl yn y Gymraeg a’r Saesneg, i fod yn wynebau cyhoeddus i’r Llyfrgell.  Trwy ymuno â’r cynllun ‘Lletygarwch’, byddwch yn estyn croeso i’n hymwelwyr a’u cyfeirio at yr amryw gyfleusterau o fewn yr adeilad; bydd cyfle i sgwrsio a chanfod eu barn ar ein gwasanaethau.
Os oes gennych ddiddordeb yn oes y Tuduriaid, beth am ddod yn Dywysydd i arddangosfa newydd cyffrous sy’n ystyried bywyd a gwaith cymeriad lliwgar o’r cyfnod – Syr Siôn Prys? Yn ei waith bob dydd, roedd Siôn Prys yn gyfrifol am groesholi bradwyr a gwrthryfelwyr, am weinyddu ysgariad cyntaf ei Frenin, ac am sicrhau buddiannau Harri VIII yn niddymiad y tai crefydd. Gartref, roedd yn un o ‘Wŷr y Dadeni Dysg’. Diogelodd y llawysgrif Gymraeg gynharaf a erys, Llyfr Du Caerfyrddin, yn ei lyfrgell bersonol, ac ef hefyd a gyhoeddodd y llyfr printiedig Cymraeg cyntaf, Yny lhyvyr hwn, yn Llundain yn 1546.

 

 

Dr. Maredudd ap Huw

Fel tywysydd, byddwch yn ychwanegu gwerth at brofiad ymwelwyr i’r arddangosfa ‘Llenor a lleidr?’ trwy ddarparu gwybodaeth ac ymateb i ymholiadau sylfaenol. Darperir hyfforddiant a gwybodaeth gan Dr. Maredudd ap Huw, Llyfrgellydd Llawysgrifau y Llyfrgell, darperir cefnogaeth drefniadol gan Gwyneth Davies, Cydlynydd Gwirfoddolwyr. Felly, ar gychwyn blwyddyn newydd, beth am addunedi i roi tua dwy awr yr wythnos o’ch amser sbâr i gefnogi un o drysorau’r genedl – rhowch gynnig ar wirfoddoli!

Gwyneth Davies, Cydlynydd Gwirfoddolwyr.

Postiwyd - 15-01-2015

ArAgor / Casgliadau / Digido / Gwasanaethau Darllenwyr / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Wicipediwr i breswylio yn y Llyfrgell Genedlaethol

Wikipedia logo

Ceisiwch chwilio am unrhyw bwnc ar y We heb ganfod Wikipedia ymhlith eich prif ganlyniadau! Mae’r gwyddoniadur ar-lein wedi dod yn bell ers iddo ymddangos gyntaf ar 15 Ionawr 2001, gyda channoedd o filiynau o bobl nawr yn ei ddefnyddio bob mis. Cafodd fersiwn yn yr iaith Gymraeg hefyd ei lansio ym mis Gorffennaf 2013 ac mae bellach yn cynnwys dros 60,000 o erthyglau. A’r hyn sydd fwyaf rhyfeddol am Wikipedia yw eich bod nid yn unig yn gallu darllen ei gynnwys, ond hefyd ei olygu ac ychwanegu ato eich hun.

Gyda chynulleidfa mor eang ac fel adnodd sy’n cael ei greu a’i ddatblygu gan ei ddefnyddwyr, mae Wikipedia yn cynnig cyfle gwych i gyflwyno Cymru, ei diwylliant a’i hanes i’w phobl ac i’r byd.

Heddiw, mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn dathlu penblwydd Wikipedia yn bedair-ar-ddeg trwy gyhoeddi bod Wicipediwr Preswyl wedi ei benodi mewn partneriaeth â Wikimedia UK. Bydd y swydd yn para blwyddyn ac yn ceisio sefydlu perthynas gynaladwy rhwng y Llyfrgell a Wikipedia.

Bydd y Wicipediwr yn edrych ar ddulliau newydd o ymgysylltu â defnyddwyr ac yn cynnal gweithgareddau fel ‘golygathonau’ er mwyn cynorthwyo staff a defnyddwyr y Llyfrgell i gyfrannu at Wikipedia.

Bydd hefyd yn cydweithio yn agos â staff y Llyfrgell i adnabod deunydd o gasgliadau’r Llyfrgell a fyddai’n addas i’w gyfrannu at y fersiynau Cymraeg a Saesneg o Wikipedia er mwyn codi ymwybyddiaeth o Gymru a’i phobl.

Mae Jason Evans wedi ei benodi i’r swydd a bydd yn dechrau ar ei waith ar 19 Ionawr.

 

Jason Evans

Jason Evans, Wicipediwr Preswyl yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 

Postiwyd - 14-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Blwyddyn Prys a Rhŷs

Mae perygl cymysgu dau o’n prif gymeriadau yma yn y Llyfrgell eleni, felly dyma gyfarwyddiadau syml i’ch helpu i wahaniaethu rhyngddynt …

Thomas Cromwell - meistr Siôn Prys

Thomas Cromwell – meistr Siôn Prys

Syr Siôn Prys oedd y brodor o Aberhonddu a aned tua 1501/2. Wedi ei hyfforddi yn y gyfraith, aeth ymlaen i wasanaethu Thomas Cromwell, meistr Wolf Hall. Fel gwas sifil, bu’n gyfrifol am ysgariad Harri VIII oddi wrth ei wraig gyntaf, ac am sicrhau llenwi coffrau’r Brenin adeg diddymiad y mynachlogydd. Diogelodd Lyfr Du Caerfyrddin, a bu’n gyfrifol am gyhoeddi’r llyfr Cymraeg cyntaf, Yny lhyvyr hwn (1546).

Sur John Rhŷs

Syr John Rhŷs

Syr John Rhŷs oedd y brodor o Bonterwyd, Ceredigion a aned yn 1840. Wedi hyfforddiant fel athro ysgol, a graddio yn y Clasuron, fe’i dyrchafwyd i Gadair Geltaidd Prifysgol Rhydychen yn 1877. Ef oedd ‘tad’ astudiaethau Celtaidd yr ugeinfed ganrif, a thrwy ei gyhoeddiadau a’i wersi, dylanwadodd ar genhedlaeth o ddisgyblion a arloesodd yn y maes. Mae ei archif gyfoethog yma yn y Llyfrgell.

Byddwn yn dathlu cyfraniad Siôn Prys yn ein harddangosfa yn y Llyfrgell, ‘Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf’, gyda digwyddiadau cysylltiol, rhwng 31 Ionawr a 27 Mehefin 2015.

Arddangosfa_ExhibitionNodir canmlwyddiant marw John Rhŷs eleni gyda dwy gynhadledd a drefnir gan Adran y Gymraeg, Prifysgol Aberystwyth, gyda chefnogaeth y Llyfrgell: y gyntaf ar 21 Chwefror yn yr Hen Goleg, a’r ail yma yn y Drwm ar 5 Rhagfyr 2015.

A dyna ni’n glir: does dim esgus bellach tros gymysgu Syr Siôn Prys a Syr John Rhŷs yn 2015!

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 06-01-2015

Arddangosfeydd / Casgliadau / Heb ei gategoreiddio / Newyddion a Digwyddiadau

Gwlad o Fryniau, llond gwlad o awdlau

T. Gwynn JonesYm mis Chwefror 2014 prynodd y Llyfrgell Genedlaethol lawysgrif (NLW MS 24054A erbyn hyn) sy’n cynnwys drafft yn llaw T. Gwynn Jones (1871-1949) o’i awdl ‘Gwlad y Bryniau’, awdl a enillodd iddo gadair Eisteddfod Genedlaethol 1909 yn yr Albert Hall yn Llundain.

T. Gwynn Jones 2Mae’r llawysgrif yn un cyfansawdd, yn yr ystyr fod ynddi ddalennau’n dod o fwy nag un ffynhonnell.

Mae gan y Llyfrgell gopi arall o’r awdl yn llaw T. Gwynn Jones, sef llyfr poced bychan yng nghasgliad papurau’r bardd ei hunan (cyfeirnod D320). Mae hon yn union yr un maint ag NLW MS 24054A, ond gyda nifer sylweddol o ddalennau wedi eu rhwygo allan ohoni.

O gymharu’r ddwy gyfrol ochr-yn-ochr gwelir fod dalennau llinellog D320 yn cyd-fynd â’r rheini yn NLW MS 24054A. Ym mhob achos bron mae nifer y dail a gollwyd o D320 yn cyfateb yn union i’r dalennau llinellog yn NLW MS 24054A. Wrth ddarllen y ddwy gyfrol yn ofalus, ar y cyd â’r testun cyhoeddedig, mae’n bosib gweld bod yna ddrafft arall cyflawn o’r awdl yma, y drafft cyntaf un.

Picture 837Yn ôl bob tebyg cyfansoddodd Gwynn Jones yr awdl yn wreiddiol yn llyfr poced D320. Yn ystod y gwaith o adolygu’r drafft yma tynnodd y darnau yr oedd o’n ei ystyried yn ddigon da (a thaclus) i’w cadw allan o’r gyfrol. Ail ysgrifennodd y gweddill ar ddalennau newydd a chyfuno’r oll i greu drafft mwy gorffenedig, sef llawysgrif newydd NLW MS 24054A.

Mae cael y llawysgrif yma (a’r gyfrol gyfatebol D320) yn ein casgliadau felly yn ein galluogi i astudio nid un, ond dau ddrafft o’r awdl am y tro cyntaf.
Rhys M. Jones

Bydd llawysgrif Gwlad y Bryniau i’w gweld yn arddangosfa nesa’r Llyfrgell, ‘Beth sy’n newydd?’, rhwng 24 Ionawr a 9 Mai 2015.

Postiwyd - 05-12-2014

Casgliadau

Mr. Turner

Melin Aberdulais

Melin Aberdulais

 

Gan bod y ffilm Mr Turner yn dangos yn y sinema ar hyn o bryd, dyma gyfle i atgoffa ein hunain bod yma ddau lun gan J M W Turner yng nghasgliad y Llyfrgell.

Tra bod y ffilm yn canolbwyntio ar hanes a gwaith diweddarach Turner, mae ein dau lun yn enghreifftiau gwych o’i waith cynnar. Bu Turner yn teitho o gwmpas Cymru yn ystod diwedd 18fed Ganrif, roedd yn rhyfeddu at dirlun a hanes ein gwlad.

 

 

 

Castell Dolbadarn

Castell Dolbadarn

Am ragor o fanylion am Turner a’i waith sydd yn y Llyfrgell dilynwch y linc canlynol:

https://www.llgc.org.uk/cy/casgliadau/oriel-ddigidol/pictures/turnerandwales/

 

 

 

 

 

Lona Mason

 

 

Postiwyd - 26-11-2014

Casgliadau / Digido

Pwy oedd cyn-berchnogion y llyfr yma?

Plât llyfr Syr Owen Edwards [arlunydd: J. Kelt Edwards]

Plât llyfr Syr Owen Edwards [arlunydd: J. Kelt Edwards]

Ceir, fel arfer, nifer o arwyddion amlwg i olrhain hanes a tharddiad llyfr, yn cynnwys stampiau llyfrgell a rhifau silff gyfredol a hanesyddol, cofnodion mewn cofrestrau derbyn, platiau llyfr, rhwymiadau arbennig, cyflwyniadau perchnogaeth a nodiadau yn y llyfr.

 

Dros y misoedd diwethaf, rwyf wedi bod yn creu cofnodion catalog ar-lein i gasgliad o lyfrau pwysig Cymraeg a Chymreig cynnar oedd o’r blaen wedi eu catalogio ar gardiau yn unig. Wrth gatalogio’r rhain, tynnwyd fy sylw at rai o gyn-berchnogion y llyfrau arbennig yma, yn cynnwys yr hanesydd ac achydd, George Owen o Henllys (1552-1613), y naturiaethwr a’r teithiwr, Thomas Pennant (1726-1798), ac yn ddiweddarach y llenor Syr Owen Morgan Edwards (1858-1920).

 

Un o’r elfennau diddorol wrth weithio efo llyfrau cynnar yw sut y gallwn ddysgu fwy am eu cyn-berchnogion trwy astudio eu ‘stamp’ ar y llyfrau. Yn llyfr John Davies (1567-1644) Antiquae linguae Britannicae (1621), gwelwn fod y bardd ac ysgolhaig, Lewis Morris (‘Llewelyn Ddu o Fôn’ 1701-1765) a’i frawd Richard Morris, (1703-1779), sylfaenydd y Cymmrodorion, yn amlygu eu perchnogaeth o’r llyfr drwy ysgrifennu’r cyflwyniadau canlynol, yn bosib yn anghytuno mewn ysbryd hwyliog am bwy sydd berchen y llyfr:

 

Cyflwyniadau perchnogaeth mewn llawysgrifen o flaenddalen 'Antiquae Linguae Britannicae ...' (1621)

Cyflwyniadau perchnogaeth mewn llawysgrifen o flaenddalen ‘Antiquae Linguae Britannicae …’ (1621)

‘Llyfr Rhisiart Morys o Fôn, a brynodd Ynghaerludd.

Rhagfyr y 30: 1726 Ei bris 7s/6 …

 ‘Ond yn awr eiddofi Lewys Morys o Gaergybi. 1739’…

 ‘Ac yn awr eiddofi drachefn, ni rois ond ei fenthyg i mrawd L.M.

Llundain, Twr Gwyn 1765

Rhist. Morys’

 

Ceir sawl cofnod perchnogaeth bellach yn gysylltiedig â’r llyfr yma yn cynnwys …

 

‘… [Richard Morris] Who gave it to John Price of Jesus College Oxford’

… sef John Price (1734-1813), a benodwyd yn ddiweddarach yn Llyfrgellydd Llyfrgell Bodley, Rhydychen. Roedd yn gyfaill mawr i’r Morisiaid, sy’n esbonio ei fenthyciad o’r llyfr.

‘ Which book is now, 1769, in the possession of Mr. Tho. Ellis Curate of Holyhead’

… sef Thomas Ellis (1711/12-1792), clerigwr, Cymrawd yng Ngholeg Iesu, Rhydychen ac awdur ‘Byr Grynhoad o’r Grefydd Gristnogol’ (1746).

‘Bought at the sale of the late Rees … of Gelligron near Pontardawe Glamorg. The above named gentleman was a son of Doctor Rees of the Encyclopaedia

D. Jeffreys (Rector of Newbrough) 1850’

… prynwyd y llyfr o aelod o’r teulu Rees, Gelli-gron, Pontardawe, gan David Jeffreys, Rheithor Plwyf Newborough, Esgobaeth Bangor (1850).

 

Yn ôl cofnodion derbyn y Llyfrgell, prynwyd y llyfr yma gan y Llyfrgell o Swyddfa’r ‘Genedl’ yng Nghaernarfon yn 1911. Roedd Y Genedl Gymreig yn bapur radical, dylanwadol a brynwyd gan aelodau o’r Senedd, gan gynnwys David Lloyd George, yn 1892.

 

Mae’r wybodaeth yma yn cwblhau perchnogaeth y llyfr o’r ddeunawfed ganrif hyd heddiw. Mae’n ddigon i’n difrifoli i feddwl bod y Cymry a nodwyd uchod wedi bodio drwy ddalennau’r llyfr bach, ond pwysig, yma.

 

Jayne Hughes.

Postiwyd - 20-11-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Powdwr gwallt a chlociau a threthi amhoblogaidd eraill

Arddangosfa Trethi yng Nghymru , 20 – 28 Tachwedd 2014
Codwyd trethi dros y blynyddoedd ar diroedd ac aelwydydd, ond hefyd ar adloniant, ffenestri, clociau, a phowdwr gwallt. Roedd nifer o’r trethi yn amhoblogaidd fel y dangosodd yr ymgyrch yn erbyn treth y pen yn y 1990au. Diddymwyd y dreth ar glociau yn 1797 am fod gwneuthurwyr clociau ym mynd allan o fusnes, a diddymwyd y dreth ar friciau yn 1850 am ei fod yn rhwystr i’r chwyldro diwydiannol. Roedd y dreth ar wydr (1746-1845) a ffenestri (1748-1851) yn cael ei weld gan rai fel treth ar awyr iach a golau ddydd.

Datganiad treth Iarll Powis

Datganiad treth Iarll Powis, 1800 (LlGC/NLW, Powis Castle 17664.

Stampdoll oedd y dreth ar bowdr gwallt (1795-1869) , hynny yw doedd y powdwr ei hun ddim wedi’i drethu, ond rhaid oedd i’r defnyddwyr fynd i’r swyddfa stampiau bob blwyddyn i brynu tystysgrif wedi’i stampio er mwyn medru defnyddio powdwr gwallt. Roedd y powdwr yn help i osgoi cael llai pen a gwelwn yn y ddogfen yma fod yr Iarll Powis yn 1800 yn cael trwydded ar gyfer ef ei hun – a phawb oedd yn dod yn agos ato, sef “Housekeeper, butler, valet, cook, porter, footman, under butler and coachman”.

 
Eitem arall yn yr arddangosfa yw’r cerdyn post yn erbyn treth y pen yn cyfeirio’n ôl at ymosodiadau Rebeca ar dolltai’r cwmnïau tyrpeg, 1839-1843. “Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen”. Bwriadwyd i dreth y pen (‘Community Charge’, 1990-1993) fod yn gyfnewid ar gyfer y trethi teuluol, ond cafodd ei gyfnewid ei hun gan y system dreth cyngor cyfredol.

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Mae Beca’n dweud rhowch ben ar dreth y pen (LlGC/NLW, Bert Pearce WA 5/4)

Bydd Bil Cymru sy’n mynd drwy’r Senedd ar hyn o bryd yn cynnig deddfwriaeth drethi I Gymru am y tro cyntaf yn y cyfnod modern. Mae’r arddangosfa yn gyflwyniad difyr i hanes trethi yng Nghymru, ac yn annog pobl i fynegi eu barn ar ddatblygu cyfundrefn drethi Cymru. Dewch i weld ystod o ddogfennau yn adrodd stori trethi yng Nghymru yn Y Llyfrgell Genedlaethol, 20—28 Tachwedd, gydag arddangosfa gysylltiol ym Mhrifysgol Bangor ac Archifau Morgannwg, Caerdydd.

Nia Mai Daniel

Postiwyd - 05-11-2014

Casgliadau

TRO TRWY’R TYMHORAU

Mae ‘trysorau’ Llyfrgell Genedlaethol Cymru bellach yn ddiarhebol a’r rhan fwyaf ohonynt wedi’u gwneud yn hysbys i’r cyhoedd. Ond ychydig a ŵyr efallai am un o’i thrysorau cudd.

Lona Mason awgrymodd ‘n’ôl yn 2012 y dyliwn fod yn bresennol pan fyddai’n cyfarfod mintai fechan o berthnasau a chyfeillion yr arlunydd Mary Rennell (1901-1981), neu Mary Constance Vivian Rodd, y Foneddiges Rennell, i roi ei henw a’i theitl llawn iddi. Pwrpas eu hymweliad oedd cael golwg ar gampwaith y Foneddiges Rennell, sef cyfres o ddeuddeg panel sy’n dangos yr olygfa o Fryn Stonewall, sir Faesyfed trwy gydol deuddeg mis a phedwar tymor y flwyddyn.  Rywfaint yn annisgwyl, er mai tirwedd gwyllt dwyrain Cymru a bortreadir yma mae iddo naws ‘dwyreiniol’ mewn ystyr arall oherwydd dewisodd Mary Rennell inc Tseinïaidd ar bapur reis yn gyfrwng i ddarlunio’r ehangder Cymreig o’i hamgylch.

 

Mary Rennell 'Round the year from Stonewall Hill'

Mary Rennell ‘Round the year from Stonewall Hill’ (1968-69).

Bwriadwyd i’r paneli gael eu harddangos ochr yn ochr mewn cylch neu hanner cylch er mwyn pwysleisio parhad di-dor yr olygfa o un panel i’r llall a hefyd i gyfleu symudiad a newidiadau graddol y tymhorau gyda throad y rhod. Fe ddangosir manylion y tirwedd yn ogystal â’i orwelion pell – coed gosgeiddig, blodau gwyllt lleol, defaid a cheffylau’n pori, giât agored, ac ambell ffermdy’n llochesu yng nghôl y bryniau – a cheir amgrymiadau cynnil o drawsnewidiadau tymhorol, er enghraifft trwy ychwanegu mymryn o liw i’r caeau a’r awyr.

A pham mai trysor ‘cudd’ yw hwn? Am fod y paneli, ar hyn o bryd, yn aros yn amyneddgar yn un o storfeydd y Llyfrgell nes y cânt weld golau dydd unwaith eto. Gwn y byddai’r criw eiddgar ddaeth yma ddwy flynedd yn ôl i weld gwaith hynod eu perthynas talentog ar ben eu digon o weld ffrwyth ei llafur yn ei briod le o’r diwedd – yn rhan o arddangosfa efallai?

Bethan Ifan

Postiwyd - 30-10-2014

Arddangosfeydd / Casgliadau

Arwr y Troad Allan : hen ewythr Dylan Thomas

Adeg etholiad 1868, penderfynodd rhai o ffermwyr Sir Aberteifi beidio â phleidleisio yn ôl dymuniad eu tirfeddianwyr Torïaidd. Roedd fy hen hen dad-cu, Benjamin Jones, a drigai ar stad Llanfair yn un o’r ffermwyr hynny. Nid oedd pleidlais gudd yn bosib a daeth ymwelydd heibio i’r ffarm gyda notis i Benjamin i adael ei gartref.

 

Cyrhaeddodd notis i Dafydd Jones o stad gyfagos Alltyrodyn hefyd, er ei fod ef a’i wraig wedi colli pedwar o’u plant. Penderfynodd y teulu mai eu hunig obaith oedd ymfudo i’r Amerig ond canlyniad trychinebus y daith oedd i Dafydd golli gweddill ei deulu.

 

Un a oedd yn gyfarwydd â thrasiedi’r teulu hwn, ac a fu’n bresennol yn y cwrdd a gynhaliwyd i ffarwelio â’r teulu cyn iddynt ymfudo, oedd gweinidog Undodaidd ifanc o’r enw William Thomas (Gwilym Marles), sef hen ewythr y bardd Dylan Thomas.

 

Ers ymsefydlu’n ysgolfeistr ac yn weinidog yng Nghapeli Llwynrhydowen a Bwlchyfadfa, ymdaflodd yn angerddol i’r gwaith o ddiwygio anghyfiawnderau’r oes, er gwaetha’r dial oedd yn sicr iawn o ddilyn. Trafodai’r gorthrwm gwleidyddol mewn pulpud ac ar lwyfan, a heriodd wendidau’r system addysg. Ymgyrchodd dros Fwrdd Ysgol yn Etholiad Bwrdd Ysgol 1871 a brwydrodd yn galed yn erbyn yr ofergoel a ddanfonodd Sarah Jacob i’w bedd yn 12 oed. Gwaethygodd ei iechyd yn ddirfawr.

"Gwilym Marles a'r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876" Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

“Gwilym Marles a’r Troad Allan, Capel Llwynrhydowen, 1876″
Hawlfraint: Jacqueline Chadwick. Cedwir pob hawl.

 

Un nos Sadwrn yn 1876, cyrhaeddodd llythyr oddi wrth gynrychiolydd sgweier Alltyrodyn yn gwahardd Gwilym Marles a’i gynulleidfa o Gapel Llwynrhydowen. Cwbl ofer fu’r ymgais i’w ddistewi a thrannoeth cafwyd anerchiad trydanol ganddo o flaen torf fawr y tu allan i gât cloëdig Capel Llwynrhydowen. Yn y fynwent, y tu hwnt i’r cloeon, gorweddai anwyliaid y gynulleidfa ond gwrthododd y gynulleidfa honno gynnig y sgweier i godi’r gwaharddiad pe bodlonent ar gael gweinidog arall. Wythnos ar ôl y “Troad Allan”, roedd eu gweinidog yn annerch y wasg.

 

Yn sydyn ac annisgwyl, cafodd Gwilym Marles wahoddiad i fynd i gwrdd â’r sgweier, John Davies Lloyd, yn y plas. Gorweddai rifolfer ar y bwrdd o’i flaen. Cyfaddefodd ei fod eisoes wedi lladd dyn yn Califfornia ac y byddai’n lladd eto pe bai raid. Fe’i blinid gan ofnau di-sail a dychmygai fod Gwilym Marles wedi bod yn ei fygwth â thân tragwyddol uffern o’i bulpud bob dydd Sul. Atebodd y gweinidog nad oedd Undodiaid yn credu yn y fath beth i unrhyw un.

 

Dywedodd Gwilym Marles fod pobl yn dweud wrtho’n aml mai achos ei helbulon i gyd oedd ei fod yn siarad yn rhy blaen ac yn ymosod yn rhy ddiarbed ar orthrwm a thrais. Ei ateb oedd: “Pechaf hyd y diwedd”. Casglwyd arian i godi capel newydd (y “Capel Coffa”), a phan osodwyd y garreg sylfaen ym Mehefin 1878, dywedodd Gwilym Marles, “Gall y gwrthwynebwr fynd a’r ganhwyllbren, fe a’i pia, ond ni chaiff neb symud y gannwyll. Cannwyll Duw ydyw”.

 

Bu farw’r sgweier ifanc ac ysgrifennodd Gwilym Marles am deimlad o dristwch anhraethol yn dilyn ei farwolaeth. Prysurodd chwaer y sgweier, Mrs Massey, i ddychwelyd hen gapel Llwynrhydowen i’r gynulleidfa. Ar ddiwrnod yr ailagoriad, ar Orffennaf 24, 1879, tynnwyd coets Mr. a Mrs. Massey yr holl ffordd o orsaf Llandysul i hen gapel Llwynrhydowen gan gannoedd o bobl gerfydd rhaffau, ac ymhlith y dyrfa honno oedd fy nhadcu. (Ni flinai adrodd y stori hon wrth fy nhad!). Aeth Gwilym Marles heibio’n araf mewn cerbyd, yn rhy sâl i aros, ond yn methu cadw draw.

 

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen Hawlfraint: Heini Davies

Bedd Gwilym Marles (1834-1879), Capel Coffa, Llwynrhydowen
Hawlfraint: Heini Davies

Ni welodd agor y capel newydd hardd y mis Hydref dilynnol, a bu farw ym mis Rhagfyr, ond yno, o flaen y capel newydd, y’i rhoddwyd i orffwys gan ei gyd-Undodiaid.

 

Un o ddywediadau taer Gwilym Marles oedd “Darllenwch!”. Gellir cael mwy o fanylion hanesyddol am y stori uchod mewn llyfrau gan awduron fel D. Jacob Davies, Nansi Martin, M. Wynn Thomas a Kate Crockett. Beth am ddod atom i ddarllen a gweld arddangosfa Dylan Thomas ar yr un pryd? Bydd yr arddangosfa yn para tan 20 Rhagfyr 2014.

 

Heini Davies

 

 

← Cofnodion hynach Cofnodion mwy newydd →

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog