Blog

Postiwyd - 27-07-2015 Dim sylwadau

Heb ei gategoreiddio

Esgusodwch fi! A hoffech chi ychydig o Ddata LlGC?

Mae casgalidau digidol Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi tyfu’n gyflym dros y blynyddoedd diwethaf ac mae defnyddwyr bellach yn gyfarwydd â chwilio ein Catalog Ar-lein ac adnoddau digidol fel Papurau Newydd Cymru Ar-lein. Ond yn fuan bydd ffordd arall o gael mynediad at rai o’n casgliadau.

Menter newydd gan Ymchwil LlGC yw Data LlGC sy’n cynnig ffordd newydd o gael mynediad at rai o’n casgliadau. Bydd Data LlGC yn canolbwyntio ar ddarparu mynediad rhaglennol i’r amrywiaeth o ddata sy’n cael ei gadw gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru. O ganlyniad i’r gwaith hwn bydd defnyddwyr yn gallu lawrlwytho casgliadau. Bydd hyn yn eu galluogi i ddefnyddio meddalwedd eu hunain i brosesu’r data neu i chwilio’r data yn rhaglennol (e.e. trwy gyfrwng Data Cyswllt Agored neu API (Application Programming Interface).

Y set data cyntaf i’w rhyddhau yw casgliad o Ffeiliau Excel sy’n cynnwys adysgrifiadau o Archif Cofnodion Llongau Aberystwyth. Mae’r set data yma’n ffrwyth gwaith adysgrifio gan wirfoddolwyr Rhaglen Gwirfoddoli LlGC.

IMG_20150727_165034

Gwirfoddolwyr LlGC yn adysgrifio cofnodion llongau o’r 19eg ganrif

Beth allwch chi ei wneud nesaf?

  • I ddarganfod mwy am y casgliad penodol hwn cliciwch yma (cofnod blog Saesneg yn unig).
  • I weld enghraifft o’r dogfennau sydd wedi eu hadysgrifio cliciwch yma.
  • I lawrlwytho’r set data ewch i’r Data LlGC.
  • Os hoffech chi ddarganfod mwy am Data LlGC neu os oes gennych awgrymiadau ar gyfer datblygu’r gwasanaeth hwn, cysylltwch â gwefan@llgc.org.uk

 

Dr Owain Roberts

Pennaeth Ymchwil (Dros Dro)

 

Postiwyd - Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Patagonia 150

Mae dathliadau’r Wladfa Gymreig ym Mhatagonia yn digwydd ar hyd a lled Cymru eleni ac mae wedi bod yn bleser mynychu llawer ohonynt. Mi fuasai’n dda fod wedi gallu mynd i fwynhau rhai o’r digwyddiadau yn y Wladfa, ond rhaid bodloni ar dderbyn adroddiadau amdanynt.

 

Eirionedd yn Barichole

Eirionedd yn Barichole

Dydw i ddim yn cofio pryd glywais i gyntaf am fenter fawr 1865, ond pan oedd ffrind a minnau’n trafod ceisio am swyddi dysgu tua diwedd ein cyfnod yn y coleg, dywedodd un ohonom – fy ffrind rwy’n amau – ‘Beth am fynd i ddysgu Cymraeg yn y Wladfa?’ Blwyddyn y canmlwyddiant oedd hynny, ond swyddi yng Nghymru gafodd y ddwy ohonom. Bu’n rhaid aros tan 1996 cyn i mi fynd gyntaf i’r Wladfa a darganfod fod gen i berthnasau yno! Mae hyn wedi rhoi dimensiwn pellach i’m diddordeb yn y Wladfa a’i phobl.

 

 

 

Amser cinio yn ffermdy fach y teulu gyda’r teulu – ar y dde, gyferbyn ag Eirionedd, mae ei chyfneither, Eileen a'i gŵr Dewi Mefin Jones, Yumi gwraig eu mab Martin a Martin ar y pen.

Amser cinio yn ffermdy fach y teulu gyda’r teulu – ar y dde, gyferbyn
ag Eirionedd, mae ei chyfneither, Eileen a’i gŵr Dewi Mefin Jones, Yumi gwraig eu mab Martin a Martin ar y pen.

Aeth John Morgan James, nai fy hen hen daid, o fferm Aberpeithnant yn ardal Pumlumon i’r Wladfa yn 1886 ar fwrdd y Vesta i weithio ar adeiladu’r rheilffordd o Borth Madryn i Ddyffryn Camwy. Priododd ferch o’r enw Ann Owen a chael tri mab ond bu farw Ann ac ymbriododd John â Margaret Evans, gwraig weddw â phump o blant. Ganed pedwar plentyn i John a Margaret, a rhwng eu disgynyddion hwy a disgynyddion John ac Ann, rydw i wedi cael modd i fyw yn Nyffryn Camwy ac yn yr Andes. Y tro diwethaf i mi fod yno cymerodd Nelda fi i weld cartref John Morgan James, ei thaid, yn Tres Casas, ac ar ymweliad ag Ysgol yr Hendre yn Nhrelew, cyn adeiladu’r ysgol newydd, bûm yn rhannu gwers gyda Shirley James, un arall o’r perthnasau.

 

 

 

Cinio yn Gwalia Fach, y Gaiman, gyda Luned Roberts de Gonzaléz a’i diweddar chwaer, Tegai Roberts.

Cinio yn Gwalia Fach, y Gaiman, gyda Luned Roberts de Gonzaléz
a’i diweddar chwaer, Tegai Roberts.

 

 

Rwy’n edrych ymlaen yn eiddgar at f’ymweliad nesaf, pryd bynnag y bydd hynny.

 

 

 

 

 

 

 

Eirionedd Baskerville

 

Mae llyfr newydd Eirionedd Baskerville, PATAGONIA 150: Yma i aros. Here to Stay. Aquí para quedarse, ar gael i’w brynu nawr.

 

 

 

 

Postiwyd - 13-07-2015 Dim sylwadau

Casgliadau

Dathliadau’r Haf yn Hendygwyn-ar-Daf

Peniarth 28 Hywel Dda

Eleni mae Cymdeithas Genedlaethol Hywel Dda (www.hywel-dda.co.uk) yn dathlu 30 mlynedd ers agor y Gofeb – Yr Ardd a’r Ganolfan Wybodaeth ym Mehefin 1985. Cafwyd dathliadau yn Hendygwyn-ar-Daf i nodi’r achlysur gyda Dr Manon Antoniazzi, Cyfarwyddwr Twristiaeth, Treftadaeth a Chwaraeon, Croeso Cymru yn agor yr achlysur, a chyfraniadau gan blant Ysgol Llys Hywel ac Ysgol Gyfun Dyffryn Taf.

plac cyfraith hywel

Cyfraith Y Gwragedd

Cynlluniwyd y Gofeb gan yr artist Peter Lord ac mae’n cynnwys Gardd a Chanolfan Gwybodaeth. Mae’r ardd yn cynnwys chwe gardd fechan, gyda phob un ohonynt yn cynrychioli rhan arbennig o’r Gyfraith. (Cymdeithas, Cenedl a Braint, Trosedd a Cham, Gwragedd, Contract, Eiddo, Y Brenin a’r Llys).

 

 

gardd hywel dda

Cloc haul Peter Lord yng ngardd Cyfraith Hywel

Rhan ganolog o’r ganolfan yw arddangosfa o luniau o un o brif drysorau’r Llyfrgell Genedlaethol – Llawysgrif Peniarth 28 sydd wedi cael eu digido ac ar gael i’w gweld ar ein gwefan. Fersiwn Lladin o Gyfraith Hywel Dda yw, ac yn dyddio’n ôl i’r drydedd ganrif ar ddeg. Hynodrwydd y llawysgrif hon yw’r lluniau unigryw sydd ynddi e.e. o’r Distain, Yr hebogydd, Ynad Llys, Y Gof a’r Rhingyll.

 

Boston ken Haydn

Llawysgrif Boston gyda Ken Rees a Haydn Lewis

Hefyd i’w gweld yn y Ganolfan mae copi o lawysgrif Boston, a brynwyd gan y Llyfrgell Genedlaethol yn 2012 gyda chymorth arian Cronfa Treftadaeth y Loteri. Dyddia’r llawysgrif Gymraeg fechan hon o ail hanner y 14eg ganrif, ac mae’n cynnwys Dull Dyfed o gyfraith frodorol Cymru.

Mae gan y Llyfrgell hefyd gopi o destun Cymraeg o Gyfreithiau Hywel Dda (Cyfeirnod: Llsgr. NLW 20143A) sy’n dyddio o ganol y 14eg ganrif.

Pwyllgor Hywel dda

Yn y llun gwelir nifer o’r rhai a fu’n flaenllaw wrth greu’r Ganolfan yn 1985: Haydn Lewis, Ken Rees, Ysgrifennydd Cymdeithas Genedlaethol Hywel Dda, yr artist Peter Lord, a’r haneswyr Cyril Jones a Malcolm Jones a fu’n gyfrifol am ysgrifennu’r paneli dehongli yn yr arddangosfa. Ymunwch yn y dathliadau trwy ymweld â’r ardd yn Hendygwyn-ar-Daf yr Haf yma.

 

Nia Mai Daniel, Pennaeth Isadran Archifau a Llawysgrifau

Postiwyd - 08-07-2015 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Philip Jones Griffiths

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru newydd agor arddangosfa i ddathlu bywyd a gwaith y Cymro, Philip Jones Griffiths, un o ffotograffwyr dogfen pwysicaf y cyfnod diweddar. Mae’n adnabyddus ar draws y byd am ei ffotograffau treiddgar a phwerus ac am ddefnyddio’i gamera i bledio achos y gorthrymedig.  Yn fuan ar ôl ei farwolaeth yn 2008, dywedodd y newyddiadurwr John Pilger:

“I never met a foreigner who cared as wisely for the Vietnamese, or about ordinary people everywhere under the heel of great power, as Philip Jones Griffiths. He was the greatest photographer and one of the finest journalists of my lifetime, and a humanitarian to match…. His photographs of ordinary people, from his beloved Wales to Vietnam and the shadows of Cambodia, make you realise who the true heroes are. He was one of them”.

Trefnwyd arddangosfa ‘Philip Jones Griffiths: Ffocws Cymreig ar Ryfel a Heddwch’ ar y cyd rhwng y Llyfrgell Genedlaethol a Sefydliad Philips Jones Griffiths. Am y tro cyntaf bydd llawer o’i gamerâu, ei ddogfennau, ei bapurau a’i arteffactau personol yn cael eu harddangos ochr yn ochr â’i ffotograffau.
Bydd yr arddangosfa ar agor o 27 Mehefin tan 12 Rhagfyr 2015.

 

21.10.2015
Sgwrs Oriel
Ymunwch â’r curadur, William Troughton, with iddo eich tywys o amgylch yr arddangosfa ffotograffig hynod hon.  Mynediad am ddim trwy docyn.

07.11.2015
Lens 2015: Philip Jones Griffiths
Gŵyl ffotograffiaeth na ddylai neb sydd â diddordeb mewn ffotograffiaeth ei methu, a fydd yn canolbwyntio eleni ar Philip Jones Griffiths a’i waith.

 

Cliciwch yma am restr llawn o’r arddangosfeydd presenol

Postiwyd - 02-07-2015 Dim sylwadau

Heb ei gategoreiddio

Beth sy’n newydd? 6 pheth newydd ar wefan Papurau Newydd Cymru Arlein

Mae gwefan newydd Papurau Newydd Cymru Arlein bellach yn fyw, ond beth sy’n wahanol amdani? Dyma 6 pheth sydd wedi eu hychwanegu i’r wefan:

 

1.  Mwy o dudalennau

Mae’r wefan newydd yn cynnwys 400,000 o dudalennau ychwanegol o bapurau newydd sydd wedi eu digido, rhai yn deitlau newydd ac eraill yn ychwanegiadau at deitlau oedd eisoes ar y wefan. Os hoffech wybod pa deitlau a chynnwys newydd sydd ar y wefan, ewch i dudalen wybodaeth y prosiect.

 

y_goleuad_pnca

 

2.  Dyluniad sy’n ymateb i’ch dyfais

Mae’r wefan bellach yn addasu i faint y sgrin rydych yn ei defnyddio. Bydd hyn yn hwyluso’r profiad o ddefnyddio’r adnodd ar dabled neu ffôn symudol.

 

3.  Pori yn ôl delwedd

Mae nawr yn bosibl i chi bori delweddau sydd yn y papurau newydd trwy bori yn ôl cartwnau, graffiau, darluniadau, mapiau a ffotograffau. Mae’n ffordd wych o ddod o hyd i gynnwys sy’n drawiadol yn weledol ac rydym yn disgwyl y bydd yn nodwedd boblogaidd o’r wefan newydd.

 

cartwnau_cy_pnca

 

4.  Chwiliad uwch

Mae’r chwiliad uwch yn eich galluogi i osod cyfyngiadau ar eich chwiliad o’r dechrau, ac yn galluogi chwilio ‘boolean’. Am ragor o wybodaeth ar sut i gynnal chwiliad boolean, ewch i’r dudalen Cymorth ar y wefan newydd.

 

5.  Dyfynnu ar Wikipedia

Nawr gallwch gysylltu erthyglau yn y papurau gydag un o wefannau mwyaf poblogaidd y byd trwy ddefnyddio’r botwm ‘Dyfynnu ar Wikipedia’. Bydd hwn yn rhoi côd i chi ei roi mewn tudalen Wikipedia er mwyn cyfeirio at yr erthygl fel ffynhonnell.

 

wikicy_pnca

 

6. Gwahanu cynnwys yn ôl iaith (Cymraeg/Saesneg)

Mae nawr yn bosibl cyfyngu chwiliadau yn ôl iaith am y tro cyntaf, a fydd yn hwyluso defnydd o’r adnodd i ddefnyddwyr nad ydynt yn deall Cymraeg. Noder bod y gwahaniaeth hwn wedi ei osod ar sail iaith teitl y cyhoeddiad yn hytrach nag ar lefel erthygl, ac felly mae’n bosibl y bydd rhai erthyglau Cymraeg yn mynd trwy’r rhwyd wrth geisio cyfyngu i ddeunydd Saesneg.

 

Beth ydych chi’n ei feddwl? Rydym yn parhau i edrych ar ffyrdd o wella’r adnodd Papurau Newydd Cymraeg Arlein a buasem yn gwerthfawrogi eich sylwadau neu awgrymiadau. Rhowch wybod i ni beth rydych yn ei feddwl o’r wefan gan ddefnyddio’r ddolen ‘Cysylltu â ni‘ ar waelod y dudalen.

 

Postiwyd - 29-06-2015 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Digido / Newyddion a Digwyddiadau

Dirgel Ffyrdd Natur : Robert Hooke a gwyddoniaeth gynnar

Y llun enwog o'r chwannen yn Micrographia

Y llun enwog o’r chwannen yn Micrographia

Cyhoeddwyd cyfrol Robert Hooke, Micrographia gan y Gymdeithas Frenhinol yn 1665, ac yn ei ddydd roedd yn un o’r llyfrau â’r gwerthiant gorau ym Mhrydain. Bydd yr arddangosfa hon yn dangos arwyddocâd y llyfr 350 o flynyddoedd ar ôl ei gyhoeddi, a defnyddio eitemau eraill o gasgliadau’r Llyfrgell i ehangu ar rai o’r themâu pwysicaf sydd ynddo.

 

Roedd Robert Hooke (1635-1703) yn un o ffigurau blaenllaw y Chwyldro Gwyddonol ar ddiwedd yr 17eg ganrif, ac ynghyd â gwyddonwyr eraill fel Robert Boyle ac Isaac Newton, ef oedd un o sylfaenwyr y Gymdeithas Frenhinol. Cyflawnodd y gymdeithas hon ddau beth chwyldroadol:

 

  • Mabwysiadu’r dull gwyddonol: sef casglu tystiolaeth am y byd trwy arbrofi ac arsylwi, yn hytrach na dibynnu ar ragdybiaethau.
  • Poblogeiddio gwyddoniaeth: trwy gyhoeddi llyfrau yn Saesneg (yn hytrach na Lladin) ar gyfer darllenwyr lleyg. Mae dealltwriaeth cyhoeddus o wyddoniaeth yn bwnc pwysig heddiw.

 

Microsgop cyfansawdd

Microsgop cyfansawdd

Roedd Hooke yn gweithio yn y Gymdeithas Frenhinol fel pennaeth arbrofion ac roedd ei ddiddordebau gwyddonol yn eang. Ei gyfraniad enwocaf oedd Deddf Hooke, sef prawf fod estyniad spring (neu weiren) gan rym gymwysol, yn gymesur i’r grym hwnnw. Ond fe wnaeth lawer o ddarganfyddiadau eraill, er enghraifft, defnyddiodd ficrosgop cyfansawdd yn ei arbrofion i ddangos darluniau manwl o greaduriaid a phlanhigion. Mae Micrographia yn cynnwys nifer o ddarluniau trawiadol plât-copr, er enghraifft y chwannen sydd yn agor i bedwar gwaith maint tudalen o’r llyfr. Delwedd enwog arall yw ei astudiaeth o gorc o dan ficrosgop, a thrwy hyn ef oedd y cyntaf, er yn ddi-arwybod i ddechrau, i ddarganfod strwythr celloedd planhigion.

 

Anogwyd Hooke gan luniau o ffosiliau o dan ficrosgop i dybio ei bod yn hanu nid o gerrig, ond o greaduriaid oedd yn byw yn ddwfn o dan y Ddaear ganrifoedd ynghynt. Roedd hyn yn ddamcaniaeth newydd ar y pryd, gan na wyddai pobl fod y Ddaear mor hen ag yr oedd hi, a bod gwahanol greaduriaid wedi byw arni ar wahanol gyfnodau. Dyma dystiolaeth arall o weledigaeth bellgyrhaeddol Hooke.

 

Y Lleuad a'r ser yn Micrographia

Y Lleuad, sêr a’r planedau yn Micrographia

Er fod y gyfrol yn fwyaf adnabyddus am ei darganfyddiadau drwy ddefnyddio microsgop, mae Micrographia hefyd yn disgrifio planedau pell ac yn trafod hanfod tonnau golau.

 

Bydd eitemau gan nifer o wyddonwyr eraill yn yr arddangosfa, gan gynnwys Cymry fel Edward Llwyd, Thomas Pennant, Robert Recorde, William Jones a Lewis Morris. Hefyd ceir gweithiau gan wyddonwyr o enwogrwydd rhyngwladol fel Euclid, Descartes, Galileo, Isaac Newton a Robert Boyle. Caiff microsgop a telesgop o gyfnod Robert Hooke eu cynnwys gyda’r bwriad o roi profiad gweledol o’r math o offer a ddefnyddiwyd gan Hooke a Newton wrth wneud eu darganfyddiadau.

 

Yn ogystal â hyn ceir rhaglen o ddarlithiau i gyd-fynd â’r arddangosfa. Gwelir y manylion isod:

 

8 Gorffennaf : Dr. Gareth Griffith (Prifysgol Aberystwyth) : Robert Hooke a Micrographia Cymraeg.

2 Medi : Dr. Paul Evans : Thomas Pennant: the leading British zoologist after Ray and before Darwin Saesneg.

11 Medi : Yr Arglwydd Rees o Lwydlo, Seryddwr Brenhinol : Life and the cosmos: four centuries of expanding horizons – Saesneg.

7 Hydref : Yr Athro Emeritws Gareth Ffowc Roberts a Dr. Rowland Wynne : Copenhagen a Chymru Cymraeg.

4 Tachwedd : Dr. Matthew Francis (Prifysgol Aberystwyth) : ‘How Much Small There Is’: Robert Hooke’s Micrographia for the modern reader Saesneg.

2 Rhagfyr : Yr Athro Deri Tomos (Prifysgol Bangor) : Agor drws bywyd. Beth yn union ddarganfu Robert Hooke wrth ganfod y gell? – Cymraeg.

6 Ionawr : Sarah Hutton, Athro Gwadd Anrhydeddus (Prifysgol Efrog) : Stranger than fiction: Robert Hooke, Margaret Cavendish and satire on seventeenth-century science – Saesneg.

 

Bydd yr arddangosfa ymlaen yn oriel Hengwrt y Llyfrgell Genedlaethol o Gorffennaf 7fed – Ionawr 9fed.

 

 

Hywel Lloyd.

Postiwyd - 18-06-2015 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau / Research

Anthem i’r Wladfa?

Darganfyddwyd y cân ar diwedd hen pamffled o 1875

Darganfyddwyd y cân ar diwedd hen pamffled o 1875

Mae eleni’n nodi 150 mlynedd ers i’r Gymru hwylio i Batagonia yn Ne America i chwilio am fywyd gwell. I ddathlu sefydliad Y Wladfa mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi curadu arddangosfa o’r enw ‘Gwladfa’ sy’n cynnwys archifau, llawysgrifau, ffotograffau a gweithiau celf o gasgliadau’r Llyfrgell. Mae’r arddangosfa hefyd yn cynnwys Beibl Cymraeg a gludwyd i Batagonia ar fwrdd y Mimosa ym 1865. Fel Wicipediwr Preswyl yn y Llyfrgell rwyf wedi bod yn gweithio ar ddigwyddiad ‘Golygathon’ i wella cynnwys Wicipedia sy’n ymwneud â’r Wladfa, a hefyd , ar y cyd â Chasgliad y Werin Cymru, i wahodd y cyhoedd i rannu hen ddogfennau a lluniau yn ymwneud â’r Wladfa.

Wrth i mi gasglu deunydd ymchwil yn barod ar gyfer y digwyddiad, deuthum ar draws hen bamffled o’r enw ‘Adroddiad y Parch. D. S. Davies am Sefyllfa y Wladfa Gymreig’ ble mae’r awdur yn adrodd ar gyflwr amaethyddiaeth, y bywyd gwyllt, anifeiliaid, crefydd, a phob agwedd o fywyd yn y Wladfa. Mae’r pamffled, dyddiedig 1875 yn ddarn clir o bropaganda gyda’r nod o annog rhagor o bobl i ymfudo. Ar ddiwedd yr adroddiad, dan y teitl “Gwlad Newydd y Cymry” mae yna gân, a briodolir i ŵr o’r enw Lewis Evans, bardd, telynor, ac un o’r ymsefydlwyrCymreig cyntaf i ymfudo i Batagonia. Yr wyf yn adnabod y gân ar unwaith. Wedi ei seilio ar gân boblogaidd Evan James sef “Hen Wlad Fy Nhadau”, mae fersiwn Y Wladfa yn dechrau ‘Y Mae Patagonia yn anwyl I mi’ ac yn cloi gyda ‘O! bydded I’r Wladfa barhau’. Mae’r darn yn disgrifio harddwch yr afon Camwy a’r ‘Andes wen fawr’.

Mae’r darn yn cael ei gyflwyno yn yr adroddiad fel cân ar gyfer cenedl Gymreig newydd – anthem “Genedlaethol”. Ac mae hyn yn 1875, 30 mlynedd cyn i’r cyfansoddiad gwreiddiol gael ei chanu cyn gêm bêl-droed neu rygbi rhyngwladol. Erbyn 1875 roedd “Hen Wlad Fy Nhadau” yn gân boblogaidd yn eisteddfodau a digwyddiadau cymdeithasol eraill, ond mae’r darganfyddiad yma yn awgrymu fod rhai yn barod yn gweld y gân fel anthem “genedlaethol”. Hyd yn hyn ni allaf ddod o hyd i gyfeiriad arall i’r anthem ac mae’n ymddangos ei fod wedi ei golli mewn hanes ers dros 100 mlynedd, hyd nes ei ailddarganfod yn ddiweddar. Yn Amlwg ni fu i’r darn gwladgarol erioed lwyddo ym Mhatagonia, ble mae’r gymuned Gymraeg dal yn canu “Hen Wlad Fy Nhadau”.

Mae’r darganfyddiad yn rhoi i ni gipolwg diddorol i mewn i fywydau’r ymsefydlwyr cynnar arloesol. Mae’r gân yn portreadu pobl yn dathlu sylfaen cenedl wirioneddol Gymreig, yn rhydd o’r ormes hanesyddol o’u traddodiad, iaith a diwylliant.

 

Jason Evans

Tagiau: , , ,

Postiwyd - 15-06-2015 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Amddiffynnydd y Brenin Arthur yn dychwel i’r gad

Mae llyfr gan un o amddiffynwyr mwyaf glew y Brenin Arthur ar fin cael ei ail gyhoeddi, a hynny dros 400 mlynedd ar ôl ei ymddangosiad cyntaf.

Cyhoeddwyd Historiae Britannicae Defensio (‘Amddiffyniad Hanes Prydain’), gwaith Lladin gan Syr Siôn Prys o Aberhonddu am y tro cyntaf yn 1573. Roedd yn amddiffyniad eofn i’r stori am darddiad chwedlonol y Cymry a adroddwyd yn wreiddiol gan Sieffre o Fynwy yn y ddeuddegfed ganrif. Honnai Sieffre fod modd olrhain hanes Cymru yn ôl i Frutus o Gaerdroea yn yr unfed ganrif ar ddeg Cyn Crist.

Yn 1534, cyhoeddodd dyneiddiwr Eidalaidd o’r enw Polydore Vergil gyfrol ag iddi’r teitl Anglica Historia (‘Hanes Lloegr’), oedd yn cynnwys ymgais – lwyddiannus fel mae’n digwydd – i fwrw amheuaeth ar eirwiredd y fytholeg Gymreig. Amheuai fodolaeth hanesyddol arwyr y Cymry, gan gynnwys y Brenin Arthur. Un a safodd a derbyn yr her i amddiffyn y traddodiad brodorol oedd Syr Siôn Prys, twrnai a gweinyddwr fu’n diddymu mynachlogydd yn Lloegr ar ran Thomas Cromwell a’r Brenin Harri VIII, ac a oedd yn gryn ysgolhaig. Fe luniodd ei amddiffyniad gofalus mewn modd tra fforensig.

Dechreuodd Prys ysgrifennu ei Defensio yn ystod y 1540au, gan seilio llawer o’i ddadleuon ar y llawysgrifau Cymraeg hynny yr oedd wedi eu gweld, neu a oedd yn ei feddiant. Yn eu mysg yr oedd Llyfr Du Caerfyrddin, y llawysgrif honno o’r drydedd ganrif ar ddeg sydd bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac sy’n cynnwys rhai o’r cyfeiriadau cynharaf at Arthur a Myrddin. Er ei fod yn ofalus i beidio honni fod pob gair o’r chwedlau am Arthur a Brutus yn wir, daliai Prys mai gwan oedd dadleuon y dyneiddiwr Eidalaidd a’i debyg, gan na allent ddarllen ffynonellau’r Cymry eu hunain. I Prys, roedd y ffynonellau hyn yn profi fod Arthur yn gymeriad hanesyddol real.

Bu farw Syr Siôn Prys yn 1555, heb weld cyhoeddi ei waith, ond gadawodd ei lawysgrif i’w fab Richard (a enwyd ar ôl nai i Cromwell). Ef aeth ati i gyhoeddi’r Defensio yn 1573, a gellir dweud i’r gyfrol ennyn diddordeb newydd yn hanes Cymru, a hynny ar sail astudiaeth fanylach o darddellau dogfennol. Yn ei sgil, bu mytholeg Sieffre o Fynwy o bwys mawr yng ngolwg cenedlaethau o ysgolheigion Cymreig, gan gynnwys Charles Edwards, Robert Vaughan a Theophilus Evans.

Dros bedwar can mlynedd yn ddiweddarach, ac i gyd-fynd â thymor ac arddangosfa ar Syr Siôn Prys a’i waith yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, fe gyhoeddir yr Historiae Britannicae Defensio eto, ond y tro hwn ynghyd â chyfieithiad i’r Saesneg. Mae un o’n hysgolheigion cyfoes praffaf, yr Athro Ceri Davies, Athro Emeritws yn y Clasuron ym Mhrifysgol Abertawe, wedi golygu a chyfieithu’r gwaith, ac wedi ychwanegu cyflwyniad a nodiadau er mwyn gosod y Defensio yn ei gyd-destun priodol.

 

Bydd y gyfrol hon o 390 tudalen yn cael ei lansio, yn dilyn darlith gan yr Athro Davies, yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth ddydd Sadwrn, 20 Mehefin.

Wythnos yn ddiweddarach, ar 27 Mehefin, bydd arddangosfa Llenor a lleidr? Syr Siôn Prys a’r llyfrau Cymraeg cyntaf yn dod i ben.

Maredudd ap Huw

Postiwyd - 10-06-2015 Dim sylwadau

ArAgor / Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau

‘Brwydrau Alecsander Fawr’ – Delweddau wedi eu rhyddhau

Ar 10 Mehefin 323CC roedd Alecsander Fawr yn gorwedd ar ei wely angau yn 32 oed. Yn fuan syrthiodd ei ymerodraeth enfawr i helbul. Mae ei etifeddiaeth yn bellgyrhaeddol, ond efallai mai un o’i lwyddiannau mwyaf oedd sefydlu dinas Alexandria yn yr Aifft.

Yn sgil hau hadau’r diwylliant Groegaidd neu Helenistaidd yn y ddinas ac ar draws ei deyrnas, sefydlwyd Llyfrgell Frenhinol Alexandria. Roedd gan y Llyfrgell ystafelloedd darllen, neuaddau darlithio, adrannau caffael a chatalogio ac roedd yn rhan o sefydliad ehangach y ‘Musaeum Alexandria’.

Dros ddwy fil o flynyddoedd yn ôl dangosodd yr Alexandriaid y ffordd i lyfrgelloedd cenedlaethol modern. Mae stori’r tân yn y llyfrgell, a wnaeth ladrata’r byd hynafol o’i drysorau llenyddol, yn enwog.

Ddwy flynedd yn ôl roedd Llyfrgell Genedlaethol Cymru ei hunan ar dân, gan ddod yn agos iawn at greu ‘Trasiedi Roegaidd’ hollol Gymreig.

I ddathlu bywyd Alecsander, mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi rhyddhau tri deg un o ddelweddau digidol o addurniadau o’r 15fed ganrif. Mae’r delweddau yn dod o ‘Brwydrau Alecsander Fawr’, un o’n llawysgrifau goleuedig pwysicaf. Rhyddhawyd y delweddau i’r parth cyhoeddus drwy Gomin Wikimedia lle gellir cael mynediad rhwydd iddynt, eu lawr lwytho, a’u defnyddio mewn erthyglau Wikipedia.

 

Tagiau: , , , , , ,

Postiwyd - 04-06-2015 Dim sylwadau

Newyddion a Digwyddiadau

Darlledu’n fyw o’r Drwm

Mae’r Llyfrgell wedi torri tir newydd heddiw trwy ddarlledu’n fyw ar y We gan ddefnyddio’r ap Periscope.

Hywel Lloyd yn cael ei darlledu yn fyw

Hywel Lloyd yn cael ei darlledu yn fyw

Defnyddiwyd dyfais symudol i ddarlledu cyflwyniad Hywel Lloyd ar gasgliad W. E. Gladstone y Llyfrgell gan alluogi eraill i’w mwynhau ar draws y byd.

Er mai dyma’r tro cyntaf i ni ddefnyddio’r math hwn o dechnoleg, daeth 58 o bobl i weld a chlywed  beth oedd gan Hywel i’w ddweud.

Mae’r Llyfrgell yn meddwl yn gyson am ffyrdd gwahanol i ehangu mynediad yn ddigidol a hyrwyddo’i  chasgliadau a gwasanaethau, a gall hwn fod yn gyfrwng pwerus yn hyn o beth.

A wnaethoch chi fwynhau’r darllediad? Sut allwn ni wella ein defnydd o’r cyfrwng hwn?  A oes gennych unrhyw syniadau sut y gall y Llyfrgell ddefnyddio’r dechnoleg hon? Rydym yn croesawu unrhyw sylwadau.

Os ydych wedi neu’n bwriadu lawrlwytho’r ap Periscope, mae’r cyflwyniad ar gael i’w wylio eto tan amser cinio yfory. Gallwch hefyd ddilyn y Llyfrgell Genedlaethol ar Periscope a/neu Twitter i gael gwybod am ddarllediadau byw tebyg yn y dyfodol agos.

← Cofnodion hynach

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog