Blog

Postiwyd - 28-04-2016 Dim sylwadau

Gwasanaethau Darllenwyr / Heb ei gategoreiddio

“Mae Jones yn codi arswyd…”

Yng ngeiriau cân y Manic Street Preachers, rhoddodd llyfrgelloedd bwer i ni, ond beth sy’n digwydd go iawnl tu ôl i’r silffoedd llyfrau ym mhwerdy diwylliannol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru?O nofelwyr i achyddion, myfyrwyr PhD a beirdd, siaradom â rhai o ddarllenwyr niferus ac amrywiol Llyfrgell Genedlaethol Cymru i gael gwybod beth a wnânt y tu ôl i’r silffoedd llyfrau.

Jacqui Kenton, achydd llawrydd, a’i chartref yn Aberystwyth.

 

“Mae fy agosrwydd at Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn ddeniadol iawn i’m cleientiaid, gyda’i chyfoeth o adnoddau hanesyddol sydd ddim ar gael ar-lein. Mae llawer ohonynt o’r Unol Daleithiau neu Awstralia – yn aml yn chwilfrydig ac angerddol am eu gwreiddiau Cymreig ac am nad yw Aberystwyth y lle hawddaf i’w gyrraedd mae’n rhatach o lawer i fy nhalu i ymchwilio ar eu rhan.

“Gan fy mod yn byw dim ond deng munud o’r llyfrgell rydw i yma o leiaf 3 neu 4 gwaith yr wythnos. Dw i’n tueddu i ddefnyddio Ystafell Ddarllen y De lle y cedwir y cofrestrau plwyf ac archifau. Mae’n ganolbwynt gwirioneddol i hanes Cymru ac fe deimlwch yn freintiedig i weithio o’r fath gyfleuster gwych. Mae tri achydd arall cyfarwydd i mi sy’n gweithio yng Ngogledd Cymru, Sir Benfro a Chaerdydd, ond sy’n gofyn i mi geisio gwybodaeth gan fod cymaint o’r ffynonellau gwirioneddol ddefnyddiol yn cael eu cadw yma.

Yn aml gwelaf ymchwilwyr eraill wrthi’n ddygn yn yr ystafelloedd darllen, ond fel y disgwyliech mae tawelwch llwyr. Pob hyn a hyn fe glywch sgwrsio cyffrous pan ddarganfyddir rhywbeth ond yn gyffredinol nid oes croeso i sŵn.

“Derbyniaf bob math o gomisiynau – gan fwynwr aur o Awstralia a roddodd ychydig enwau a lleoliadau i mi a dweud ‘ewch’, i bobl sydd wedi dechrau ar eu hymchwil ond wedi taro wal. Fy ngobaith pob amser yw eu helpu ond gweithiaf yn fforensig – gyda thystiolaeth absoliwt yn unig, felly os na fedraf fod yn siwr bod y person cywir gennyf fe ddywedaf wrthynt. Y broblem fwyaf a wynebaf fel ymchwilydd hanes teulu Cymreig yw amlder. Gall cael yr enw Jones godi arswyd gan fod y rhwyd yn cael ei thaenu mor eang ac mae’r un peth yn wir am Davies, Hughes a Richards. Ymhellach yn ôl yn hanes Cymru, gall y tadenw hefyd fod yn broblem.  Yn gyffredinol, os oedd eich teulu’n gefnog, mae’n weddol hawdd i ganfod cofnodion o ewyllysiau, gweithredoedd tir ac ati i helpu’r ymchwil, ond mae’r un peth yn wir am droseddwyr, gyda llawer o gofnodion am y rhai oedd yn camymddwyn.

“Weithiau, derbyniaf geisiadau am rywbeth gwahanol i achau. Fe’m comisiynwyd yn ddiweddar gan Christie’s yn Efrog Newydd i ymchwilio i darddle dau fwrdd ganddynt ar ocsiwn. Credwyd y gallent fod yn eiddo i’r uchelwr Cymreig Syr Watkins Williams-Wynn ac roeddent yn awyddus i mi brofi’r cysylltiad. Yn anffodus, nid oeddwn yn gallu gwneud hynny ond wrth ymchwilio i hyn mewn llyfrau cyfrifon a llythyrau yn y llyfrgell, darganfyddais hanesyn diddorol am was a grogwyd yn y pen draw am ei droseddau. Dwi’n ystyried ysgrifennu llyfr am y stori a ddarganfyddais yno.”

Postiwyd - 25-04-2016 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido / Digitisation / Research / Ymchwil

Datganoli o fewn undod y Deyrnas Unedig

Yng nghasgliad Gladstone, diddorol oedd darllen yn y bamffled Home Rule and Imperial Parliament gan Major S. Flood Page. Mae’n debyg mai gŵr busnes oedd Page, a fu’n gynorthwydd i Marconi.

 

 

Gan ein bod newydd edrych yn ôl ar gan mlynedd ers Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon atgoffwyd fi fod  nifer fawr o bamffledi Gladstone yn ymdrin ag ymgais y cyn Brif weinidog i roi hunan-lywodraeth i Iwerddon. Anfonwyd y daflen yma gan Page at Gladstone a gwelir tystiolaeth amlwg fod Gladstone wedi darllen y daflen gan roi sylwadau arni yn ymyl y dudalen, fel a wnelai. Diddorol yw nodi fod nifer fawr o syniadau’r awdur wedi ei gwireddu i raddau helaeth.

 

Awgrymodd Page y dylai polisiau datganoli Gladstone i’r Iwerddon gael eu gweithredu yng ngwledydd eraill Prydain hefyd. Ond wrth edrych ar nodiadau Gladstone ar ochrau’r dudalen ymddengys ei fod yn cwestiynu hyn.

 

Gweler nodiadau Gladstone ar y chwith yn cwestiynu datganoli yng Nghymru a’r Alban.

 

Rhagwelodd Page gyfnod o ddatganoli o’r Llywodraeth ganolog yn San Steffan i wledydd eraill Prydain gan gynnwys Cymru. Dyma beth sydd wedi digwydd wrth gwrs yng Nghymru, Iwerddon a’r Alban. Mae sôn hefyd yn y bamffled am ddatganoli i siroedd unigol yn Lloegr.

 

Diddorol hefyd yw fod Page yn awgrymu’r pŵerau gellid eu datganoli a bod rhain yn agos iawn i’r pŵerau sydd eisioes wedi eu datganoli neu o dan drafodaeth i’w datganoli. Yn ganolog i’w ddadl yw’r pwyslais fod anghenion gwahanol gan wledydd y Deyrnas Unedig. Drwy annog system Ffederal pwysleisia y byddai rhoi rhagor o reolaeth i’r bobl yn gadael amser i wleidyddion San Steffan lunio deddfau pwysig Cenedlaethol a rhyngwladol yn hytrach na lleol yn unig.

 

Credai Page y dylai’r llywodraethau unigol fod yn gyfrifol am addysg, trethiant, gwasanaethau cyhoeddus, llafur, trwyddedau, tai i’r tlodion, budd-daliadau a nifer o gwestiynau cymdeithasol.

 

Rhagor o nodiadau gan Gladstone yn pwysleisio syniad Page o Brydain Ffederal gan gynnwys datganoli i Gymru.

 

Awgrymodd hefyd y dylai tymor y seneddau unigol fod yn benodol ac yn bedair blynedd. Diddorol yw darllen y gwelai datganoli fel rhywbeth hanfodol i gadw Ymerodraeth Prydain yn fyw.

 

Fel y gwelwch, mae adlais cryf o nifer o’r syniadau yma yn nhrefniadau datganoli fel maent wedi datblygu ac ar fin datblygu ymhellach.

 

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 13-04-2016 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau / Ymchwil

Ein Ysgolhaig Preswyl Wikidata

Y Cyntaf yn y Byd 

Ers i’r Llyfrgell Genedlaethol benodi Wicipediwr Preswyl ym mis Ionawr 2015 mae llawer o gydweithredu diddorol a chyffrous wedi digwydd, ac mae’r Llyfrgell bellach yn arloesi syniad newydd sbon – Rhoi mynediad i fetadata’r Llyfrgell i arbenigwr Wikidata fel y gall ei droi i mewn i ddata cyswllt.

Nid yw’r syniad o Ysgolheigion Preswyl ‘Wicipedia’ yn newydd, ac mae’r cynllun, sy’n rhoi mynediad am ddim i gasgliadau Llyfrgell i olygyddion Wicipedia gwirfoddol, wedi cael ei rhedeg gan Lyfrgell Wicipedia yn yr Unol Daleithiau am nifer o flynyddoedd, ond mae’r syniad o ddod ag arbenigwr Wikidata i mewn i weithio gyda setiau data, fel ysgolhaig preswyl, yn hollol newydd.

Mae Wikidata yn gronfa ddata cyswllt y gellir eu darllen a’i olygu gan bobl a pheiriannau. Mae’n cynnwys miliynau o ddarnau o ddata ar bob math o bynciau, sydd yn cysylltu â’i gilydd i ffurfio bwrlwm o wybodaeth ac, fel pob prosiect Wici, mae unrhyw un yn gallu cyfrannu ac ailddefnyddio’r Wikidata am ddim.

Data Map

Sampl o gasgliad enfawr o ffotograffau Geoff Charles sydd gan y Llyfrgell. Gall casgliadau gael eu harchwilio yn ddaearyddol yn hawdd gan ddefnyddio Wikidata.

Timeline

Defnyddiwyd Wikidata i greu’r llinell amser Histropedia yma o Gasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol gydag erthyglau Wikipedia.

 

Simon Cobb yw’r  ysgolhaig Wikidata cyntaf . Mae Simon newydd raddio o Brifysgol Aberystwyth gydag M.A. mewn Astudiaethau Gwybodaeth a Llyfrgellyddiaeth a bellach yn gweithio i Lyfrgell Prifysgol Leeds. Ar eu benodiad fel Ysgolhaig Wikidata fe ddiweddodd;

 

“Byddaf yn gweithio i ychwanegu rhai o gasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru i Wikidata, ynghyd â metadata o ansawdd uchel a fydd yn cysylltu eitemau unigol i leoedd cysylltiedig, pobl, eitemau a llawer mwy. Mae gan y prosiect y potensial i ddatgelu cysylltiadau newydd a diddorol rhwng deunyddiau, o fewn y Llyfrgell Genedlaethol ac ymhell y tu hwnt, a hyn yw’r peth mwyaf cyffrous  am y cyfle i weithio gyda data’r Llyfrgell Genedlaethol a Wikidata. “ *Cyfieithiad o’r Saesneg

 

Wikidata_Edit-a-thon_at_National_Library_of_Wales_05

Ein Hysgolhaig Wikidata newydd yn gwirfoddoli mewn Golygathon Wikidata yn y Llyfrgell Genedlaethol.

 

Tasg gyntaf ein gwirfoddolwr bydd defnyddio metadata 3000 o ddelweddau o gasgliad Tirlun Cymru, sydd ar gael ar Wikimedia Commons, er mwyn creu data cyswllt manwl. Yna bydd Simon yn gweithio gyda’r Llyfrgell a gwirfoddolwyr yn y gymuned Wikidata i archwilio ffyrdd newydd o archwilio a dadansoddi’r data a delweddau cysylltiedig.

Wikidata landscape

Delwedd o Gasgliad Tirlun Cymru sy’n dangos lefel y manylder a fydd yn cael i greu ar gyfer pob delwedd.

 

Mae Wikidata yn cynnwys dros 17 miliwn o gofnodion yn barod ac yn tyfu’n gyflym. Ar yr un pryd mae datblygwyr meddalwedd yn creu offer arloesol ar gyfer archwilio a dadansoddi’r data yma. Y gobaith yw y bydd rhannu data Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn agored ar gyfer prosiectau fel hyn, yn galluogi ac ysbrydoli defnydd cyhoeddus o’n casgliadau digidol a data mewn nifer o ffyrdd cyffrous ac arloesol.

Mae’r cynllun prawf yma yn cael ei gefnogi gan Lyfrgell Wikipedia, a’r gobaith yw y gellir ei defnyddio i ddenu sefydliadau diwylliannol eraill i gynnal prosiectau tebyg yn y dyfodol agos.

Jason Evans

Wicipediwr Preswyl

 

Tagiau: , , , ,

Postiwyd - 28-03-2016 Dim sylwadau

Casgliadau / Digido

Oriel newydd o fapiau a llawysgrifau digidol

 

Ers mis Rhagfyr, mae’r eitemau a’r casgliadau a ganlyn wedi mynd yn fyw
yn Yr Oriel Ddigidol ar wefan LlGC yn ogystal â’r catalog:

 

NLW MS 24068F: Confirmatio of Henry de Gower

Dogfen femrwn Ladin a grëwyd ar yr 21ain o Fai, 1328, sy’n datgelu
amgylchiadau etholiad y Meistr Henry de Gower yn Esgob Tyddewi.

 

Peniarth MS 109: Barddoniaeth Lewys Glyn Cothi

Cyfrol o gywyddau yn llaw’r bardd Lewys Glyn Cothi, sy’n cynnwys cerddi
mawl a marwnadau i uchelwyr Cymru.

 

Brogyntyn MS I.27: Llyfr Liwt Brogyntyn

Llyfr yn cynnwys cerddoriaeth ar gyfer y liwt a gopïwyd tua 1595, ac
adysgrifau o gerddi, marwnadau a miscellanea cyfreithiol.

 

Peniarth MS 513D: Llyfr Ryseitiau Merryell Williams

Cyfrol o ryseitiau coginio a meddyginiaethol a gasglwyd gan Merryell
Williams o Ystâd Ystumcolwyn, Sir Drefaldwyn, ddiwedd yr ail ganrif ar
bymtheg a dechrau’r ddeunawfed ganrif.

 

NLW MS 22102A: Hunangofiant y milwr, Thomas Jeremiah

Hunangofiant Thomas Jeremiah, milwr o’r 23ain Catrawd y Ffiwsilwyr
Brenhinol Cymreig, a ysgrifennwyd tua 1837.

 

NLW MS 22102A: Dyddgoviant William Owen Pughe

Dyddiadur y geiriadurwr a’r hynafiaethydd, William Owen Pughe
(1759-1835), rhwng 1811-1835.

 

NLW MS 22102A: Llyfr Swynion John Harries

Llawysgrif o lyfrgell John Harries o Bantcoy, Cwrtycadno, Sir
Gaerfyrddin, astrolegydd a meddyg, yn cynnwys nifer o swynion
darluniadol ac arwyddion astrolegol.

 

Papurau Syr John Rhŷs

Llythyrau a chardiau oddi wrth Whitley Stokes, 1871-1909

 

 

Adran Mapiau:

 

 

Adran newydd sbon ar wedi’i neilltuo i fapiau hanesyddol. Mae’n cyflwyno dros 300 o fapiau,

gan gynnwys ‘Prima Europe Tabula’ gan Ptolemy – map hynaf ein casgliad, ‘Cambriae Typus

Humphrey Llwyd, map prawf o Gymru gan Christopher Saxton, cyfresi cyfan o

fapiau sirol o’r 16eg a’r 17eg ganrif a mapiau morwrol.  Mae’r adran hefyd yn arddangos dros 200

o fapiau ystadau ar-lein am y tro cyntaf erioed.

 

Mae’r holl eitemau i’w gweld drwy’r syllwr newydd sy’n galluogi defnyddwyr i:

– glosio i mewn ac allan;

– ehangu i weld sgrin lawn;

– gweld manylion o gofnod catalog yr eitem;

– ymgorffori’r syllwr ar wefannau eraill.

 

Morfudd Nia Jones

Postiwyd - 24-03-2016 Dim sylwadau

Casgliadau / Heb ei gategoreiddio

Beibl Mari Jones: Un o drysorau cudd y Llyfrgell

Hyfryd oedd gweld Beibl Mari Jones yn dychwelyd i’r Bala yn ddiweddar i gael ei ddangos i blant ysgolion cynradd a’i arddangos yng nghanolfan Byd Mary Jones. Mae’r Beibl hwnnw fel arfer yn cael ei gadw yn Archif Cymdeithas y Beibl ym Mhrifysgol Caergrawnt, a rhoir lle pwysig i stori Mari Jones yn hanes sefydlu’r Gymdeithas honno.

Ydych chi’n gyfarwydd â stori Mari Jones? Ac oeddech chi’n gwybod bod ‘Beibl Mari Jones’ hefyd i’w gael yng nghasgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol? Ar yr olwg gyntaf, does dim byd i awgrymu cysylltiad rhwng yr hen Feibl hwn a Mari Jones. Mae’r dystiolaeth allweddol i’w chanfod mewn llythyr byr sy’n esbonio ei gefndir …

Pwy oedd Mari Jones?

Mae stori Mari Jones wedi ei hadrodd droeon dros y blynyddoedd. Dyma’r ferch 15 oed, yn y flwyddyn 1800, a gerddodd tua 25 milltir yn droednoeth o’i chartref yn Llanfihangel-y-Pennant, ger Dolgellau, i’r Bala er mwyn prynu copi o’r Beibl gan y Parchedig Thomas Charles.

Dywedir bod taith Mari wedi cael cymaint o argraff ar Thomas Charles fel iddo gynnig i’r Religious Tract Society bod cymdeithas yn cael ei sefydlu i ddarparu Beiblau i Gymru. Cyfrannodd ei stori tuag at ysbrydoli’r mudiad a arweiniodd  a’r sefydlu Cymdeithas y Beibl ym 1804.

Mwy nag un ‘Beibl Mari Jones’?

Sut felly y gellir galw hwn yn ‘Feibl Mari Jones’ hefyd? Mae’n ymddangos bod mwy nag un ohonynt: mae’r llythyr sy’n ymwneud â’r Beibl hwn yn cefnogi’r gred bod Mari wedi prynu tri chopi o’r Beibl wedi iddi gyrraedd y Bala, un iddi ei hun (sef yr un a fu yn y Bala yn ddiweddar) a dau arall i’w rhoi i aelodau eraill o’r teulu.

Mae’r llythyr yn dweud bod hwn yn un o’r tri Beibl y rhoddodd Thomas Charles i Mari Jones, yr un y rhoddodd hithau i Lydia Williams. Mae awdur y llythyr, Lizzie Rowlands, hefyd yn esbonio sut y daeth y Beibl i’w meddiant: bod Lydia Williams wedi ei roi iddi pan oedd ar wely ei angau, a bod hithau wedyn wedi ei roi i’r Dr Lewis Edwards, Prifathro Coleg y Methodisitiaid Calfinaidd yn y Bala.

Tybed felly beth ddigwyddodd i’r trydydd ‘Beibl Mari Jones’?

Mae casgliadau’r Llyfrgell Genedlaethol yn cynnwys dros 6 miliwn o lyfrau, dros 1.5 miliwn o fapiau, 950,000 o ffotograffau, 250,000 awr o ffilm a theledu, 150,000 awr o raglenni radio a sain, 50,000 o ddarluniau ynghyd â’r casgliad archifol mwyaf yng Nghymru.

Mae trysorau lu i’w canfod yn y casgliadau hyn a chymaint mwy i’w ddarganfod yma.

 

Dr Dafydd Tudur, Rheolwr Isadran Mynediad Digidol

 

Postiwyd - 03-03-2016 Dim sylwadau

Arddangosfeydd

Dewch ar Antur i’r Llyfrgell!

Heddiw (3 Mawrth), ar Ddiwrnod y Llyfr, bydd arddangosfa gyffrous newydd yn agor yn Oriel Byd y Llyfr: Antur ar Bob Tudalen. Wrth fforio hanes a datblygiad y stori antur mewn llenyddiaeth Gymreig ac Eingl-gymreig bydd cyfle i weld rhai o hoff gymeriadau plentyndod. Bydd hanesion y môr, y tir, yr awyr a’r gofod i gyd yn cael eu cyflwyno’n greadigol yn yr oriel, sydd wedi cael ei gweddnewid i fod yn wagle hudolus ar gyfer plant ac oedolion fel ei gilydd.

Bydd cyfle hefyd i blant gwblhau tasg gudd gyda’r llyfr gweithgareddau newydd fydd ar gael i gyd-fynd a’r arddangosfa. Mae’r llyfryn yn llawn posau difyr a chyfleoedd i blant ymarfer eu sgiliau ysgrifennu stori antur eu hunain.

Yn ystod cyfnod yr arddangosfa bydd nifer o ddigwyddiadau cysylltiedig â’r cyntaf fydd diwrnod Antur i Blant ar Ddydd Sadwrn, Mawrth 5. Yng nghwmni’r môr leidr adnabyddus, Ben Dant bydd cyfle i wrando ar stori, cael tynnu eich llun a chymryd rhan mewn helfa drysor.

Felly beth am ddod i’r Llyfrgell a chael eich ysbrydoli i ddarganfod eich Antur Fawr (#FyAnturFawr)?

 

Nia Dafydd, Swyddog Arddangosfeydd

Postiwyd - 08-02-2016 Dim sylwadau

Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

Y peth tywyllaf am Affrica…

The darkest thing about Africa has always been our ignorance of it”. Mae geiriau George Kimble, y daearyddwr yn dal yn wir ddegawdau’n ddiweddarach.

Mae plant ysgol Ceredigion wedi ceisio newid y sefyllfa hon rhywfaint. Yn ddiweddar derbyniodd y sir Wobr Link2Learn gan yr HSBC/Cyngor Prydeinig am ragoriaeth ac arloesedd am gefnogi cysylltiad rhyngwladol rhwng ysgolion a dinasyddiaeth fyd-eang. Defnyddiwyd arian y wobr Link2Learn yn ddoeth i wella ymwybyddiaeth o ddiwylliannau, daearyddiaeth, hanes ac ieithoedd amrywiol Affrica.

Yn 2013, cymerodd 36 o ysgolion cynradd y sir ran mewn menter gyffrous i ddysgu mwy am Affrica a hefyd i gryfhau’r cysylltiadau presennol gyda Lesotho a Malawi.

Anfonwyd map cotwm o wahanol wledydd Affrica i bob ysgol a gofynnwyd iddynt ateb cwestiynau am y wlad. Yna darluniwyd y mapiau gan y disgyblion gan ddefnyddio’r wybodaeth yr oeddent wedi ei chasglu. Ffrwyth y llafur hwnnw yw’r map naw metr sgwâr anhygoel, lliwgar a chwbl unigryw hwn o’r cyfandir.

Yn ddiweddar pan gynigiwyd y map fel rhodd gan Gyngor Sir Ceredigion, ein hymateb oedd “Ie, plîs, rhaid i ni ei gael!” Wel dyna ychwanegiad arbennig ac annisgwyl at ein daliadau cartograffeg!

Gyda llaw, mae gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru gasgliad sylweddol o fapiau ac atlasau a gyhoeddwyd o Affrica, ac yn wir mae ganddi gasgliad helaeth o fapiau tramor modern byd-eang. Mae gwybodaeth am y rhain ar gael ar wefan y Llyfrgell ac yn y catalog ar-lein.

 

Gwilym Tawy

Postiwyd - 04-01-2016

Arddangosfeydd / Casgliadau / Digido / Newyddion a Digwyddiadau

Darlith wyddonol olaf yn y gyfres

Gyda llai nag wythnos ar ôl cyn terfyn arddangosfa wyddoniaeth gyntaf y Llyfrgell Genedlaethol Dirgel Ffyrdd Natur: Robert Hooke a gwyddoniaeth gynnar cofiwch y traddodir y ddarlith olaf yn y gyfres sy’n cyd-fynd a’r arddangosfa ddydd Mercher nesaf am 1:15. Y darlithydd yw’r Athro Sarah Hutton, Athro Gwadd Anrhydeddus ym Mhrifysgol Efrog. Ei thestun fydd Stranger than fiction: Robert Hooke, Margaret Cavendish and satire on seventeenth-century science. Yn ein hoes dechnolegol, fodern ni mae’n anodd dychmygu cyfnod pan edrychwyd ar wyddoniaeth fel disgyblaeth ryfedd, amherthnasol oedd ar ymylon cymdeithas. Ond cymeriadau o gyfnod o’r math hwn yn yr 17eg ganrif bydd Sarah Hutton yn disgrifio yn ei darlith.

Pan sylfaenwyd y Gymdeithas Frenhinol gan bobl fel Robert Hooke, Robert Boyle ac Isaac Newton, edrychwyd ar eu gweithgareddau gan lawer gyda chymysgwch o ddrwgdybiaeth a chwilfrydedd. Er bod gan Margaret Cavendish ddiddordeb arbennig yn y ddisgyblaeth newydd, cyfrannodd at hyn drwy ddychanu gwaith Robert Hooke a’r Gymdeithas Frenhinol yn ei chyhoeddiadau ei hunan. Rhaid cofio hefyd nad oedd y Gymdeithas yn ffafriol i ferched – yn wir, prin iawn yw’r enghreifftiau o ferched oedd yn wyddonwyr cyn yr ugeinfed ganrif.

Wrth edrych ar yr arddangosfa gellir yn sicr diystyru’r ddadl fod gwyddoniaeth y cyfnod yn amherthnasol. Fel y gwelir yng nghanolbwynt yr arddangosfa, sef Micrographia Robert Hooke, ef oedd un o’r cyntaf i ddarganfod y gell, a hefyd y cyntaf i ddatgan mai creaduriaid oedd yn byw ar y Ddaear ganrifoedd ynghynt oedd ffosiliau. Mae’r arddangosfa hefyd yn cynnwys copi cynnar o Principia gan Isaac Newton. Dyma’r lle cyntaf i Newton gyhoeddi ei ddeddfau symudiant a disgyrchiant. Atgoffwyd ni o bwysigrwydd deddfau Newton yn nhechnoleg gyfoes wrth weld yn y newyddion yn ddiweddar fod taith Tim Peake a’i gydweithwyr i’r Orsaf Ofod Ryngwladol wedi ei henwi ar ôl y llyfr nodedig hwn.

Gwelir hefyd yn yr arddangosfa lyfrau gan y naturiaethwyr o Gymru, Lewis Morris, Edward Lhuyd a Thomas Pennant. Gwelir gweithiau gan y mathemategwyr William Jones o Ynys Môn a Robert Recorde o Sir Benfro. Yn ogystal mae’r arddangosfa yn cynnwys cyfraniadau gan gewri rhyngwladol fel Euclid a Descartes a llyfr gan Robert Boyle a ddisgrifir gan lawer fel tad Cemeg.

Cofiwch fanteisio ar eich cyfle olaf i ymweld â’r arddangosfa cyn iddi gau ar ddydd Sadwrn y 9fed o Ionawr.

 

Hywel Lloyd

Postiwyd - 22-12-2015

Casgliadau / Digido / Digitisation / Newyddion a Digwyddiadau

Darlunio’r Nadolig gan mlynedd yn ôl

A hithau yn agosáu at dymor y Nadolig, mae nifer wedi bod yn brysur yn ysgrifennu eu cardiau Nadolig er mwyn eu postio cyn y dyddiadau postio olaf.

Mae’r ddelwedd a bortreadir ar gardiau Nadolig heddiw yn amrywio – mae rhai yn darlunio Stori’r Geni gyda’r baban Iesu yn gorwedd mewn preseb; y doethion yn teithio o’r Dwyrain; y dyrfa o’r llu nefol; neu’r bugeiliaid yn gwarchod eu praidd liw nos, gydag eraill yn cynnwys symbolau Cristnogol megis y seren neu golomen wen.  Mae rhai cardiau yn darlunio traddodiadau Nadolig gyda gwrthrychau fel coeden wedi’i haddurno, celyn, canhwyllau, neu ffigyrau megis Siôn Corn neu ddynion eira.  Mae eraill yn darlunio golygfa aeafol gyda thrwch o eira ar lawr, neu’n portreadu anifeiliaid sy’n gorfod ymgodymu gyda’r fath hinsawdd.  Ceir weithiau ambell i olygfa o Nadolig Fictoraidd er mwyn ein hatgoffa ni o Nadolig ‘perffaith’ yr oes o’r blaen, neu dro arall ceir darlun digrif i bortreadu hwyl yr Ŵyl.

Gwelwyd delweddau tebyg ar gardiau Nadolig oedd yn bodoli ryw ganrif yn ôl.  Fodd bynnag, o chwilota drwy archif ddigidol Rhyfel Byd Cyntaf a’r profiad Cymreig | The Welsh experience of the First World War a geir trwy ymweld â cymru1914.org, gellir dod ar draws cardiau a gynhyrchwyd yn arbennig ar gyfer y milwyr i’w hanfon adref yn ystod blynyddoedd y Rhyfel Mawr.  Byddai catrodau a bataliynau yn cynhyrchu cardiau arbennig gan adlewyrchu yn aml eu gorchestion milwrol mewn brwydrau yn ystod y flwyddyn a fu, neu eu dyheadau am y dyfodol.  Trwy glicio ar y canlynol, gellir gweld esiampl o garden 1916; 1917; 1918; a charden Nadolig gyda thestun Cymraeg ar y blaen gan y 38th (Welsh) Division.

Gwelais un garden yng nghanol yr archif ddigidol fodd bynnag, na fyddai modd i chi wybod iddi gael ei hanfon yn ystod y Rhyfel Mawr.  Mae’n ddyluniad clasurol gyda defnydd arbennig o liw aur, gwyrdd a coch wrth ddarlunio celyn.

Daw’r garden o blith casgliad llawysgrifau’r Parchedig William David Roberts, fu’n rheithor ym mhlwyf Llanfair, ger Harlech rhwng 1913-1926.  Fodd bynnag, nid dyluniad y garden sydd o ddiddordeb pennaf, ond yr hyn sydd wedi’i ysgrifennu y tu mewn iddi.  Mae’r cyfarchiad yn darllen “TO Mr Roberts.  FROM The Belgians – Llanfair”.  Yn ôl y marc post, postiwyd y garden ar 22 Rhagfyr 1915.

Wrth ddarllen trwy weddill y llawysgrif y mae’r garden hon yn perthyn iddi, gellir gosod y garden yn ei chyd-destun hanesyddol.  Mae’r papurau yno yn tystio i bwyllgor gael ei ffurfio i gynorthwyo ffoaduriaid Belgaidd yn Llanfair ym mis Hydref 1914, gyda W. D. Roberts yn ysgrifennydd ar y pwyllgor.  Gyda’r modd i gynnig llety i chwech mewn tŷ wedi’i ddodrefnu, cyrhaeddodd y Belgiaid ganol Rhagfyr y flwyddyn honno gan ymgartrefu ym Mrondirion tan Mai 1916.

Mae’n amlwg i drigolion Llanfair wneud eu gorau i ddarparu ar gyfer y rheiny oedd wedi ffoi o’u gwlad oherwydd goresgyniad byddin yr Almaen ar Wlad Belg ar 4 Awst 1914.  Amcangyfrifwyd i dros 250,000 gael lloches ym Mhrydain yn ystod blynyddoedd y Rhyfel Mawr.  Gwelwyd posteri recriwtio fel yr un yma yn dwyn perswâd ar fechgyn y wlad i ymrestru oherwydd yr hyn a ddigwyddodd yr haf hwnnw.

Wrth i ni heddiw arddangos y cardiau Nadolig a dderbyniwn oddi wrth ein teulu a’n ffrindiau, cofiwn am y ffoaduriaid hynny a ddaeth ganrif yn ôl i’r wlad hon i geisio lloches rhag erchyllterau dyn.  Nid peth newydd yw gorfod ffoi fodd bynnag.  Heddiw, yn yr unfed ganrif ar hugain, ceir dros 20 miliwn o ffoaduriaid o gwmpas y byd, ac wrth i ni ddathlu a galw i gof y Nadolig cyntaf hwnnw, cofiwn mai ffoadur fu’r baban hefyd.

 

D. Rhys Davies

← Older Posts

Categorïau

Cofnodau wedi Archifo

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog