Blog

Postiwyd - 19-02-2018 Dim sylwadau

Casgliadau

Stori o’r bag diplomyddol

Ryw ugain mis yn ôl bellach, trosglwyddwyd archif i ofal y Llyfrgell, ac yn ystod yr wythnosau diwethaf, rwyf yn cael y fraint o drefnu a rhestru’r papurau. Rhai’r diweddar T. Ifor Rees ydynt a fu’n Llysgennad cyntaf Prydain i Bolifia.

Roedd disgwyl y byddai’r casgliad yn un diddorol, nid yn unig am y ffaith y byddai’n llenwi nifer o fylchau yng nghasgliad ei dad, y cerddor J. T. Rees a oedd yma’n barod. Er hynny, wrth drefnu ei weithiau llenyddol, ac wrth dynnu papurau oedd wedi’i gosod mewn clawr meingefn sbring rhydlyd a gwaredu’r hyn oedd wedi dal y cyfan ynghyd ers degawdau, roedd yna amlen frown wedi’i osod ar ddiwedd y bwndel.

Er bod “On His Britannic Majesty’s Service” wedi’i deipio’n eglur ar y blaen, tybiwyd mai drafft pellach neu nodiadau oedd yn perthyn i un o gyhoeddiadau T. Ifor Rees ar Fecsico oedd yno, gan mae dyna oedd y gwaith dan sylw. Ond roedd yr amlen hon yn hawlio sylw pellach. Roedd hi wedi’i selio, a hynny am wn i oherwydd iddi fod mewn lle tamp rhywdro â’r glud wedi adweithio er mwyn ail-selio’r amlen fel sy’n digwydd yn aml. Neu, efallai nad oedd yr amlen wedi’i hagor ers iddi gael ei selio’n wreiddiol.

Er mwyn sicrhau bod yr amlen a’i chynnwys yn cael ei gosod yn y grŵp perthnasol, nid oedd dim i’w wneud ond ei hagor. Yr hyn oedd yno oedd tri chopi carbon mewn teipysgrif o lythyr a ysgrifennwyd o’r Genhadaeth Brydeinig yn La Paz yn dilyn ymdaith i fyny Sajama. Roedd T. Ifor Rees yn Weinidog Prydeinig ar y pryd, ac fel un oedd yn mynydda a thynnu ffotograffau yn ei amser hamdden, cafodd gyfle i gerdded copa uchaf Bolifia (21,500 troedfedd) gyda phedwar cydymaith arall. O ddarllen yr adroddiad, bu hon yn dipyn o antur i ddiplomat ynghanol ei bumdegau o ogledd Sir Aberteifi gyda diwedd trasig iddi.

Gyda’r ysfa i wybod mwy am y digwyddiad ac yn ymwybodol iddo gyhoeddi llyfr oedd yn dwyn yr un teitl a’r hen losgfynydd hwn yn 1960, rywfaint o syndod oedd darllen na fu iddo olrhain yr hanes fel y gwnaeth yn yr adroddiad gwreiddiol hwnnw a ysgrifennodd o fewn y mis i’r antur hanesyddol yn Awst 1946.

Fodd bynnag, y mae hwn yn ein hatgoffa bod adrodd yr hyn sydd wedi digwydd yn y gorffennol yn amrywio gyda threigl amser, a bod yn rhaid wrth fynd yn ôl at y ffynonellau gwreiddiol a grëwyd ar y pryd i ganfod y stori gyfan – ac yn y bôn, dyna pam bod archifau’n holl bwysig.

D. Rhys Davies

 

Bwriedir cwblhau’r gwaith ar yr archif hwn yn fuan a chyhoeddir adnodd darganfod ar lein yn y Gwanwyn.

This post is also available in: English

Postiwyd - 16-02-2018 Dim sylwadau

#CaruCelf / Arddangosfeydd / Blog Kyffin / Casgliadau / Collections

Kyffin Williams – Golwg y tu ôl i’r ffrâm

Mae’r Llyfrgell yn ferw o weithgarwch heddiw wrth i ni lansio ein harddangosfa newydd Kyffin Williams: Tu Ôl i’r Ffrâm. Felly, beth sy’n eich disgwyl yma?

Mae 4 thema o fewn i’r arddangosfa, ‘Hunan’, ‘Artist’, ‘Pobl’ a ‘Lleoedd’, sydd i’w gweld yn Oriel Gregynog a’r Anecs ar ail lawr y Llyfrgell. Yr artist ei hun fydd yn eich tywys drwy’r sioe gyda nifer o’i eiriau ei hun o’i ddyddiaduron, llythyrau a chyhoeddiadau i’w gweld ar y waliau o gwmpas y gweithiau celf. I’r rhai hynny ohonoch sydd am dyrchu’n ddyfnach mae cyfle i sganio gweithiau dethol gan ddefnyddio’r Ap Smartify; y Llyfrgell ac Oriel Ynys Môn yw’r sefydliadau cyntaf yng Nghymru i ddefnyddio’r dechnoleg newydd hon.

Wrth ddod i mewn i’r arddangosfa, byddwch yn dod wyneb yn wyneb â chymysgedd o ddelweddau o Kyffin mewn gweddau amrywiol, o’r brasluniau cynnar o’r dyn ifanc meddylgar i’r artist hŷn mwy profiadol sydd â’i lygaid yn syllu atoch mewn modd digon heriol. Cyniga’r dyddiaduron a’r llythyrau olwg ddyfnach ar gymeriad yr artist, gyda llythyr annwyl a anfonodd at ‘Mummy & Daddy’ pan yn yr ysgol breswyl yn Nhrearddur yn un o’r uchafbwyntiau.

Yn ‘Artist’ bydd modd gweld datblygiad Kyffin fel artist a’r dylanwadau pennaf arno, yn enwedig ei gysylltiad â Van Gogh a’r tebygrwydd a welodd rhwng ei hun a’i gyd-epileptig. Mae’r ddau baentiad, ‘Heulflodau gyda Mynyddoedd tu Hwnt’ a ‘Brain a Storm ar Ddod’ yn nodedig, yr olaf o’r ddau yn enwedig wrth gael ei gymharu’n aml gydag un o weithiau enwocaf Van Gogh, ‘Wheatfield with Crows’. Yn y llun hwn gwelir Kyffin yn dynwared cyfuniadau lliwiau cryfion ac awyr fygythiol Van Gogh, sydd yn ôl pob tebyg yn dynodi unigrwydd yr artist. Nid yw rhai o’r gweithiau sy’n dyddio o’i amser yn y Slade yn nodweddiadol ‘Kyffin-aidd’, ond yn cynnig cipolwg diddorol o’r broses o berffeithio’i grefft.

Wedi troi’r cornel, mae parau niferus o lygaid yn eich gwylio o’r cynfasau ar y waliau. Mae gosodiad y ffigwr ar y cynfas ym mhortreadau Kyffin yn fwriadol ac yn ddiddorol. Soniodd yn ei lyfr ‘Portraits’: “The placing of the head within the confines of the canvas can show the personality of the sitter.” Yn wir, mae’r cymeriadau mwy hyderus yn llenwi’r cynfas ac yn edrych yn syth atoch, tra bod y cymeriadau mwy swil neu niwrotig yn dueddol o gael eu lleoli i’r ochr ac yn edrych i ffwrdd. Miss Parry yw un o’n ffefrynnau; cymeriad rhannol ddychmygol sy’n darlunio diddordeb Kyffin gyda mynd yn hŷn,“especially those who sit and wait for the end to come”.

Er nad oedd Kyffin yn ystyried ei hun yn baentiwr portreadau traddodiadol, roedd ganddo obsesiwn â phobl. Dywedodd unwaith: “I feel that the land and its people are almost part of me”. Treuliodd Kyffin ei blentyndod ymysg bryniau a dyffrynnoedd gogledd Cymru a swynwyf ef gan dirlun Cymru a’i phobl, yn enwedig ffigwr y ffermwr sydd yn gymeriad cyson yn ei waith ac sy’n addurno waliau sawl ystafell fyw ac oriel. Gellir gweld rhai o’r enghreifftiau gorau o’r gweithiau yma yn yr arddangosfa.

‘Lleoedd’ yw’r adran fwyaf a’r mwyaf arwyddocaol yn y sioe. Roedd ei waith yn y genre hwn mor doreithiog, roedd hi’n ofnadwy o anodd crynhoi’r casgliad helaeth i ffitio’r gofod; ond gyda pheth help oddi wrth Kyffin ei hun (byddai’n aml yn rhestru’i hoff weithiau mewn cyfweliadau ac yn ei ddyddiaduron) rydym wedi ceisio cynrychioli’r goreuon o’r gweithiau hynny sydd wedi’u hysbrydoli gan fynyddoedd a morluniau Cymru a thu hwnt.

Mae’r wal anferth o dirluniau Cymreig sydd wedi cael eu hongian yn null salon yn gydnabyddiaeth i apwyntiad yr artist yn Aelod o’r Academi Frenhinol yn 1973, ac yn ddiweddglo addas i’r arddangosfa. Bu hongian y gweithiau mewn dull sydd erioed wedi’i ddefnyddio yn y Llyfrgell cyn hyn yn sialens i’r tîm, ond efallai mai dyma yw ein huchafbwynt personol o’r arddangosfa gyfan.

Mae rhyw 13 o flynyddoedd wedi pasio ers i ni gysegru arddangosfa gyfan i Kyffin a gobeithiwn y byddwch yn mwynhau’r profiad a dod ar draws rhai ffefrynnau eich hun… ac efallai cael eich ysbrydoli i greu eich campwaith eich hun hyd yn oed. Rhannwch eich profiadau gyda ni ar y cyfryngau cymdeithasol trwy ddefnyddio #Kyffin100 [Twitter: @ArddangosfaLLGC] a chofiwch lawrlwytho Ap Smaritfy cyn eich ymweliad.

 

Uned Arddangosfeydd

Postiwyd - 12-02-2018 Dim sylwadau

Collections / Newyddion a Digwyddiadau

Archif We Y Deyrnas Gyfunol: Pennod Newydd

Cafodd safle beta Archif We y Deyrnas Gyfunol ei lansio o’r diwedd ar ddiwedd 2017 a gellir ei weld yma. Megis dechrau yw hyn ar broses a fydd yn cynnwys nifer o ddatblygiadau cyffrous i’r safle yn ystod 2018, a fydd yn y diwedd yn disodli’r safle archif we bresennol.

Er mwyn gwella ar eich profiad o ddefnyddio’r wefan yn y dyfodol , mae’r Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol yn gofyn am eich cymorth gwerthfawr! Boed eich ymateb yn ffafriol neu ddim, hoffem gael eich adborth ac felly pam na threuliwch chi ddwy funud yn llanw’r arolwg hwn.

Beth yw Archif We y DG? Mae’r Archif yn cynnwys Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol y DG i gyd a’i nod yw casglu holl gynnyrch parth gwe y DG yn flynyddol. O leiaf unwaith y flwyddyn ceir ‘cywain’ awtomatig er mwyn cipio cynifer o wefannau  y DG ag y gellir eu hadnabod  a’u cadw a’u diogeli a rhoi mynediad i’r deunydd i ymchwilwyr heddiw ac yfory.

Mae hon yn bennod newydd gyffroes o ran archifo’r we i Lyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol y DG. Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru wedi bod yn archifo gwefannau ers 2004 ac wedi casglu thai miloedd ohonynt. O 2004 ymlaen bu rhaid gofyn caniatâd i archifo gan berchennog y wefan. Proses hir a rhwystredig braidd, yn enwedig gan fod cynifer o bobl ddim yn ymateb.

Yna newidiodd popeth. O dan delerau Rheoliadau Adnau Cyfreithiol Dibrint 2013 caniatawyd i Archif We y DG archifo oll barth gwe y DG. Mae’r casgliad anferth hwn ar gael i’w weld yn stafelloedd darllen y Llyfrgelloedd Adnau Cyfreithiol.  Serch hynny y nod yw darparu ‘mynediad agored’ i gymaint o’r deunydd hwn ag sydd yn bosibl, felly peidiwch â synnu os ydych fel perchennog gwefan yn derbyn e-bost gennym yn  gofyn caniatâd i ddangos copi archif o’ch gwefan y tu allan i stafelloedd darllen y Llyfrgell.

Ar ben hynny, mae llawer o bwyslais wedi cael ei roi ar gasglu gwefannau sydd yn ymwneud â digwyddiad neu thema arbennig a’u rhoi mewn Casgliad Arbennig. Mae’r Llyfrgell Genedlaethol wedi treulio amser sylweddol yn casglu safleoedd yn ymwneud ag ‘Etholiad Cyffredinol 2017’ ac ‘Effaith Brexit yng Nghymru’.  Yn 2018 bydd Casgliad Arbennig ar y Gymraeg  – bydd blog ar hynny i ddilyn cyn bo hir.

Beth nesaf i Archif We y DG? Mae nifer enfawr o safleoedd i’w hychwanegu i Archif We y DG dros y 6 mis nesaf a gellir darllen am hyn ym mlog diweddaraf yr Archif ‘What can you find in the (Beta) UK Web Archive?’ Bydd diweddariadau pellach ar gael ar ei ffrwd Twitter ac wrth gwrs bydd nifer o bostiadau newydd yn ymddangos dros y misoedd nesaf ar y blog hwn ac ar flog yr Archif.

 

Aled Betts

Llyfrgellydd Derbyn

Postiwyd - 08-02-2018 Dim sylwadau

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Gerald Morgan

Yr Hanesydd, Athro ac Awdur Gerald Morgan sydd yn cymryd rhan yn ymgyrch #CaruMapiau y mis hwn.

Map Glanystwyth 1787

O holl adnoddau’r Llyfrgell Genedlaethol, ni fu dim yn rhoi mwy o bleser i mi na mapiau stad Trawsgoed a stadau eraill y sir wrth i mi chwilio i hanes y stad, a hanes Ceredigion. Bu mwy nag un tirarolygwr yn mapio tiroedd y Trawsgoed: roedd eu gwaith yn dangos i’r perchnogion yn union faint o dir oedd ganddyn nhw, gan ddangos y defnydd a wnaed o’r caeau a beth oedd eu henwau. Bu un W.W. Matthews yn arolygu’r stad yn 1756, ond dim ond map y demesne, sef y tir o gwmpas y plas, sydd wedi goroesi.

Gwnaed yr un gwaith eto yn hynod gelfydd gan Mercier yn 1771, ac yn 1781 gwnaed arolwg cynhwysfawr o holl diroedd y stad yng Ngheredigion gan Thomas Lewis. Maen nhw ar gadw mewn tair cyfrol sylweddol, ac er bod un neu ddau wedi diflannu gyda’r blynyddoedd, mae gwerth arbennig i’r casgliad i’r hanesydd. Ymhlith y mapiau ceir un o fferm Tan-yr-allt, Abermagwr, lle bum yn byw gyda’m teulu am bymtheng mlynedd hapus. Ond map fferm arall sydd dan sylw heddiw.

Erbyn ail hanner y ddeunawfed ganrif roedd mwyafrif ffermydd Cwmystwyth a rhan uchaf Dyffryn Ystwyth y tu hwnt i Lanilar yn frithwaith cymysg eu perchnogaeth, rhai’n perthyn i Hafod, rhai i’r Trawsgoed. Yn 1790 bu cyfnewid nifer o’r ffermydd hyn rhwng Wilmot, iarll Trawsgoed, a Thomas Johnes er mwyn cryfhau eu stadau yn agos at eu plasau, ond un fferm yn Nyffryn Ystwyth a arhosodd yn nwylo Hafod oedd Glanystwyth, gyfa fferm llai, Gwaununfuwch, oedd yn rhan o’r un tenantiaeth.

Pan aeth Thomas Johnes yn fethdalwr yn 1814 a marw yn 1815, bu stad Hafod Uchdrud i lys Chancery yn Llundain nes i Mrs Johnes farw yn 1834. Yna fe brynodd Dug Newcastle y cyfan heblaw Glanystwyth, oedd eisoes wedi ei fachu yn 1832 gan bedwerydd iarll Lisburne. Bu’n rhaid talu £8,400 amdanynt. Dywedir mai 300 erw oedd yn y cwestiwn, a’r rent yn £250. Beth felly am fap Glanystwyth? Mae’n hanes cymleth.

Roedd Thomas Johnes yntau wedi comisiynu arolwg o stad yr Hafod yn 1787, ond gwaetha’r modd, heblaw cyfrol o fapiau ardal Llanddewibrefi, fe aeth y cyfan ar goll rywdro ar ôl 1830. Ond roedd map Glanystwyth wedi mynd gyda’r fferm yn eiddo Trawsgoed 1832, a felly wedi goroesi. Yn anffodus ni ellir dangos yma y rhestr caeau sydd yn perthyn i’r map, ond ceir rhif ar bob un, A1-A24 ar gyfer Glanystwyth, B1-B14 ar gyfer Gwaununfuwch.

Lle felly mae’r map yn perthyn yn ôl daearyddiaeth heddiw? Rydym yn Nyffryn Ystwyth, ar ochr ogleddol yr afon honno, ryw filltir i’r dwyrain o bentref Llanilar. Y ffordd a ddangosir rhwng pen ucha’r map a’r gwaelod yw’r B4340 heddiw o Aberystwyth i Bontrhydfendigaid. Yr afonig sy’n rhedeg o’r chwith i’r dde yw’r un a elwir heddiw Afon Llanfihangel, ond yr enw gwreiddiol oedd Afon Pyllu, fel y dangosir gan yr enwau Pwlly Uchaf a Phwlly Isaf (gynt Aberpyllu). Dangosir ffordd yn rhedeg ychydig yn uwch na’r Pyllu: lôn werdd ydyw heddiw.

Gwelir Glanystwyth ei hun (A1) i’r dde o’r ffordd fawr. Er i’r tŷ gael ei foderneiddio droeon, mae trwch y muriau’n ddigon i awgrymu ei oedran. Y lle mwyaf diddorol ar y map o safbwynt hanes, debyg yw A10, sef Pentre Du, yn ymyl afon Pyllu. Mae’r cael ei ddisgrifio yn y rhestr fel ‘Houses, mill etc’. Nid oes dim ar ôl erbyn heddiw, ond mae pobl leol yn dal yn gyfarwydd ȃ’r enw. Mae’n ymddangos mai grwp o dai clom oedd yno, o bosibl yn gymuned o sgwatwyr. Dengys cofrestr plwyf Llanfihangel-y-Creuddyn Isaf bod dwy ferch ifanc o blant Pentre Du wedi marw o’r frech wen yn 1801. Yn 1861, yn ôl y Cyfrifiad, roedd tri theulu’n byw yn ‘Black Village’, fel y’i gelwid. Erbyn 1901 dim ond un teulu oedd yno.

Mae enwau mwyafrif y caeau’n ddigon cyffredin: Cae Pwll, Cae Bach, Cae Coch, ac ymlaen. Mwy diddorol yw A3, Dol y Cappel. Ond beth yw ei ystyr? Nid oes cofnod o gapel na sefydliad crefyddol arall (Ysgol Sul, er enghraifft) yn gysylltiedig ȃ Glanystwyth. Mae’r un broblem ar fap Tan-yr-allt, lle nodir ‘Cae Capel’: erbyn hyn mai’n debyg mae sail yr enw oedd sylfaen y villa Rufeinig a ddarganfuwyd yno’n ddiweddar. A16 yw Cae Ty’n y Fron, sy’n engraifft dda o’r broses o lyncu fferm fach (Tyddyn y Fron yn wreiddiol) gan fferm fwy.

Ar lan afon Pyllu ceir Dol-y-pandy (A14), er nad oes dim i ddangos bod y pandy’n dal i sefyll yn 1787: yn ei ymyl mae tir ‘about the Mill Leet’ (A13), oedd yn cario dŵr o’r Pyllu i felin Pentre Du. Does dim arbennig o ddifyr am enwau caeau Gwaununfuwch, ond mae’r enw ei hun yn awgrymu mai tir tlawd oedd yno.

Pan welais y map am y tro cyntaf, tua deng mlynedd ar hugain yn ôl, dangosais gopi i Mr Hugh Tudor, oedd yr adeg honno’n byw yng Nglanystwyth, yn fab hynaf i’r perchennog, Mr Tom Tudor. Enwodd yr holl gaeau yn ôl ei wybodaeth ar y pryd, ac er bod rhai caeau wedi cael eu cyfuno ac felly wedi colli hen enwau 1787, roedd canran da yn aros yr un fath. Ond roedd y defnydd a wnaed o’r caeau wedi newid yn fawr: mae’r deg neu ragor o gaeau oedd gynt yn tyfu cnydau bellach i gyd yn laswellt.

I ddysgu mwy am waith a chasgliadau’r Llyfrgell beth am danysgrifio yn y golofn ar y dde.

Rhagor o gofnodion #CaruMapiau

Casgliad Mapiau’r Llyfrgell

Postiwyd - 07-02-2018 Dim sylwadau

#CaruCelf / Casgliadau / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruCelf – Valériane Leblond

Mis yma, yr artist Valériane Leblond sydd yn cymryd rhan yn ymgyrch #CaruCelf.

Mae wedi dewis View from Hen Gaer Castellan gan Edrica Huws (1907-1999) fel ei dewis olaf

Rwyf wrth fy modd efo’r ffordd mae’r artist yn defnyddio defnydd yn y modd y byddai peintiwr yn defnyddio lliwiau ar balet. Mae’r lliwiau yn ysgafn, ac o’r olwg gyntaf dydy’r gwrthrych ddim yn amlwg. Rwyf yn ei gweld hi’n ddiddorol fod Edrica Huws yn defnyddio clytwaith, crefft sydd ddim yn boblogaidd iawn ym myd celf, ond sydd wedi bod yn ffordd i ferched gyfleu eu hunain am ganrifoedd, yn enwedig yng Nghymru. Mae ei steil yn unigryw iawn ac mae’r patrwm ar y defnydd yn rhoi dimensiwn ychwanegol i’r gwaith.

View from Hen Gaer Castellan

Valériane Leblond

Postiwyd - 06-02-2018 Dim sylwadau

Casgliadau / Cerddoriaeth / Collections / Digido

Hela’r Hen Ganeuon

Sut mae dod o hyd i alaw werin neu eiriau ar gyfer can werin? Mae nifer fawr wedi cael eu cyhoeddi ond oes na rai na wyddoch chi amdanynt? Fe wnaeth Merêd a Phyllis astudiaeth fanwl o ganeuon ac alawon gwerin Cymru ac mae eu harchif nawr ar gael yn y Llyfrgell Genedlaethol ac yn cael ei gatalogio fel rhan o Raglen yr Archif Gerddorol Gymreig . Os hoffech ddod i weld yr archif trefnwch sesiwn gyflwyno gyda Nia Mai Daniel ar nia.daniel@llgc.org.uk neu cysylltwch ar Twitter @cerddLLGC.

Mae Archif Merêd (Meredydd Evans 1919-2015) a’i wraig yr ysgolhaig a’r cerddor Phyllis Kinney yn cynnwys dros 150 bocs y gellir ei rannu i’r grwpiau isod:

  • Papurau cerddorol Phyllis Kinney
  • Papurau cerddorol Merêd
  • Cardiau mynegai Merêd a Phyllis ar gerddoriaeth draddodiadol Cymru
  • Gohebiaeth Merêd
  • Ffeiliau Merêd ar athroniaeth, llenyddiaeth, ymgyrchoedd dros yr iaith Gymraeg a mwy.

Ein gobaith yw datblygu cronfa o gerddoriaeth werin yn seiliedig ar gardiau mynegai Merêd a Phyllis.  Er mwyn cyrraedd hyn byddwn yn digido’r cardiau a threfnu ffordd o wneud y wybodaeth ar gael yn hwylus arlein i berfformwyr a’r rhai sy’n ymchwilio i alawon a chaneuon gwerin Cymreig.

Mae ‘na gardiau mynegai am y gwahanol gategoriau isod gyda channoedd o ganeuon ac alawon ynddynt.

  • Caneuon gwerin ; dros 1,000 o gardiau wedi eu trefnu yn ôl teitl A-Z.
  • Alawon Carolau : Nodiadau Phyllis ar enw’r alaw, enw’r llawysgrif, gyda hen nodiant
  • Geiriau Carolau : Nodiadau Mered ar ffynonellau carolau Nadolig gan amlaf
  • Hwiangerddi : O gasgliadau O. M Edwards, Ceiriog ac Eluned Bebb
  • ‘Alawon Fy Ngwlad’ (1896) : llyfr yn cynnwys dros 500 o alawon a gasglwyd gan Nicholas Bennett. Mae hwn ar gael ar lein ar wefan y Llyfrgell.
  • Mari Lwyd: Traddodiadau‘r Fari lwyd, Hela’r Dryw, calennig ac ati a ymddengys fel nodiadau Phyllis Kinney ar gyfer ‘Welsh Traditional Music’ (2011)
  • J Lloyd Williams: Caneuon ac Alawon o archif J Lloyd Williams sydd yn LLGC
  • Cylchgrawn Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru : Ystadegau ynghylch ffynonellau caneuon ac alawon yn y Cylchgrawn yn ystod Golygyddiaeth J Lloyd Williams.

Mae’r cardiau yn nodi’r alaw neu’r gan, gwahanol fersiynau ohoni, enw ardal sydd yn gysylltiedig, y llinell gyntaf ac yn nodi’r llyfr neu’r llawysgrif lle’i gwelwyd. Mae nifer o’r ffynonellau yma wedi cael eu digido gan y Llyfrgell gan gynnwys y llawysgrifau Melus-seiniau CymruPer-seiniau Cymru  a Melus geingciau Deheubarth Cymru a cheir rhestr lawn ar ein tudalen am ‘Cerddoriaeth Draddodiadol Cymru’ .

Nia Mai Daniel

Rheolwr Rhaglen Yr Archif Gerddorol Gymreig

nia.daniel@llgc.org.uk

@cerddLLGC @MusicNLW

 

Gweler hefyd blog 22-09-2017  ar lansio rhaglen Yr Archif Gerddorol Gymreig

Lansio Rhaglen Archif Gerddorol Gymreig

Postiwyd - Dim sylwadau

Casgliadau

Pleidleisio 100

Heddiw, rydym yn marcio 100 ers deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1918, a roddodd y bleidlais I fenywod yn etholiadau seneddol y DU am y tro cyntaf. Daeth y cam pwysig hwn wedi blynyddoedd o ymgyrchu gan fenywod i ennill yr hawl i bleidleisio, ac mae’r ymgyrch hon yn cael ei adlewyrchu yn ein casgliadau, gan gynnwys cofnodion y Llangollen Women’s Suffrage Society a gohebiaeth David Lloyd George. Roedd yr ymgyrch yn cynnwys elfennau oedd eisiau ymgyrchu o fewn y drefn gwleidyddol ac eraill oedd am weithredu yn fwy ddramatig, ac yng Nghymru, Lloyd George oedd canolbwynt rhai o’r protestiadau.

Er bod tipyn o wrthwynebiad i’r egwyddor o roi’r hawl i fenywod i bleidleisio yn etholiadau seneddol, roedd y Rhyfel Mawr wedi newid agweddau a disgwyliadau yn sylweddol. Nid oedd yn syndod felly i lywodraeth David Lloyd George gyflwyno mesur i ddiwygio’r sustem etholiadau a fyddai mewn grym erbyn yr etholiad seneddol cyntaf yn dilyn y rhyfel.

Dim ond un ymgeisydd yng Nghymru yn Etholiad Cyffredinol 1918 oedd yn fenyw, ac ni chafodd fenyw ei hethol i gynrychioli etholaeth yng Nghymru tan i Megan Lloyd George ennill etholaeth Môn yn 1929. Y tro cyntaf i fenywod bod yn llwyddiannus mewn hanner y seddi mewn etholiad cenedlaethol oedd yn etholiad i’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2003.

Yn ogystal a deunydd yn ymwneud a’r ymgyrch i gael i bleidlais, mae’r Llyfrgell hefyd yn gartref i archifau nifer o fenywod blaenllaw sydd wedi gwasanaethu fel Aelodau Seneddol ac Aelodau Seneddol Ewrop gan gynnwys Megan Lloyd George, Baroness Randerson, Eirene White, Ann Clwyd, a Beata Brookes.

Roedd menywod yn weithgar yn gwleidyddiaeth tu allan i’r Senedd, er enghraifft fel rhan o bleidiau gwleidyddol ac yn un enghraifft, arweinydd cyngor. Daeth Gwenllian Morgan yn Faer Aberhonddu yn 1910, 8 mlynedd cyn iddi gael yr hawl i belidleisio dros ei haelod seneddol!

Ac er bod deddf 1918 yn cam mawr ymlaen, dim ond menywod dros 30 oedd yn cael pleidleisio. Roedd yn rhaid i fenywod aros deng mlynedd arall i gael y bleidlais ar yr un telerau a dynion, gyda’r oedran pleidleisio yn gostwng i 21.

Rob Phillips

Tagiau: ,

Postiwyd - 05-02-2018 Dim sylwadau

Arddangosfeydd / Casgliadau

Teithiwr Chwilfrydig: Thomas Pennant a’r ‘Daith Gartref’

“I beg to be considered not as a Topographer but as a curious traveller willing to collect all that a traveller may be supposed to do in his voyage”

 

Ym mis Mai 1773 ysgrifennodd y naturiaethwr Thomas Pennant o Neuadd Downing, Sir y Fflint, am ei gynlluniau i gynhyrchu llyfr o ‘travels at home’. Daeth y gwaith hwnnw i olau dydd dan y teitl Tours in Wales, a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol rhwng 1778 ac 1783. Roedd yn waith arloesol a thra dylanwadol, a fyddai’n parhau i siapio syniadau pobl am Gymru am ganrif a rhagor.

Roedd Pennant eisoes yn adnabyddus yn rhyngwladol erbyn i’r Tours ymddangos. Gwyddai pobl amdano fel awdur y British Zoology a ddarluniwyd mor gywrain, fel un a ohebai’n gyson â rhai o naturiaethwyr mawr Ewrop y ddeunawfed ganrif (yn cynnwys y Comte de Buffon a Carl Linnaeus), ac fel arloeswr anturus y ddwy daith i’r Alban a ysbrydolodd Dr Samuel Johnson a James Boswell a’u Journey to the Western Isles. Llwyddodd partneriaeth Pennant â’r artist Moses Griffith i ddwyn golygfeydd yng Nghymru ac yn yr Alban i sylw cynulleidfa cryn dipyn yn ehangach, ac i symbylu cannoedd lawer o bobl i ymgymryd â theithio gartref drostynt eu hunain.

Mae Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn gartref i gasgliad helaeth o weithiau cyhoeddedig ac o lawysgrifau Pennant, yn ogystal â llawer o luniau dyfrlliw Moses Griffith. Bydd rhai o’r rhain yn cael eu harddangos yn Ystafell Summers rhwng 5 a 9 Chwefror 2018. Mae prosiect y ‘Teithwyr Chwilfrydig’, sy’n cael ei gynnal ar y cyd rhwng Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru a Phrifysgol Glasgow dan nawdd yr AHRC, wedi bod yn twrio yn yr archif ryfeddol hon gan ddod wyneb yn wyneb â phleserau (a thrychinebau!) y profiad o deithio yng Nghymru a’r Alban yn y ddeunawfed ganrif a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Dyma ddechreuadau twristiaeth fodern – ac mae cynhysgaeth gymhleth Pennant yn dal i fod gyda ni heddiw.

I ddarganfod mwy am y prosiect, gw. http://curioustravellers.ac.uk/cy

Mary-Ann Constantine (Canolfan Uwchefrydiau Cymreig a Cheltaidd Prifysgol Cymru)

Tagiau:

Postiwyd - 01-02-2018 Dim sylwadau

#CaruMapiau / Casgliadau / Collections / Newyddion a Digwyddiadau

#CaruMapiau – Gerald Morgan

Yr Hanesydd, Athro ac Awdur Gerald Morgan sydd yn cymryd rhan yn ymgyrch #CaruMapiau y mis hwn.

Map Cymru 1702

Yn 1697 y cyhoeddwyd argraffiad cyntaf The History of Wales gan William Wynne (1671-1704), un o deulu Garthewin. Roedd yn offeiriad a chymrawd o Goleg Iesu, Rhydychen, lle roedd yn byw tan 1702. Cafodd ei benodi’n rheithor Llanfachaeth, Môn, ond ni fu ar gyfyl y lle, debyg iawn. Mae wynebddalen ei lyfr yn cydnabod mai cyfraniad Wynne oedd cymryd testun The History of Cambria (1584) a’i dwtio. Ymddangosodd eto yn 1702, gydag ailargraffiadau yn 1774, 1812 ac 1832. Mae’n gyfrol drymaidd a rhyddieithol, a dweud y lleiaf, ond hi oedd yr unig gyfrol o hanes Cymru am y degawdau nesaf, nes i William Warrington gyhoeddi ei gyfrol swmpus a darllenadwy, eto dan y teitl The History of Wales yn 1786, gydag argraffiadau diweddarach.

Argraffiad 1702 o waith William Wynne sydd o ddiddordeb arbennig i mi heddiw. Ynddo fe gyhoeddwyd map o Gymru, y tro cyntaf i hynny ddigwydd mewn unrhyw gyfrol nad oedd yn atlas o ryw fath. Mae’n fap o waith John Sellers, oedd eisoes wedi ei gyhoeddi mewn cyfrol o fapiau o siroedd Lloegr. Map bychan yw, 14cm x 12cm, ac felly does dim modd ei gymharu gyda gwaith rhagorol Humphrey Lhuyd. Mor fychan yw’r map fel y bu’n rhaid iddo dalfyrru enwau wyth o’r ddeuddeg sir ar y map; ni ddangosir Sir Fynwy.

Mae ambell enw lle wedi ei lurgunio’n hyll, e.e. Carnarvan, Laninthevery (Llanymddyfri), Bradsey (Bardsey), ac ymlaen. Mae Ynys Môn yn siap od iawn. Ond i mi, rhinwedd y map yw’r geiriau sylweddol THE WELSH SEA ar draws yr hyn a elwir heddiw The Irish Sea. Byddwn yn hapus iawn i anghofio am Fae Ceredigion pe bai modd adfer teitl Sellers!

I ddysgu mwy am waith a chasgliadau’r Llyfrgell beth am danysgrifio yn y golofn ar y dde.

Rhagor o gofnodion #CaruMapiau

Casgliad Mapiau’r Llyfrgell

← Older Posts

Categorïau

Archif

Cefndir y blog

Blog i gyflwyno gwaith a chasgliadau Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Yn sgil natur bersonol blogiau, polisi'r Llyfrgell yw cyhoeddi postiadau yn yr iaith wreiddiol yn unig. Cyhoeddir yr un faint o bostiadau yn y ddwy iaith, ond nid yr un blogiau ydynt. Am gyfieithiad bras gellir darllen y blog drwy ddefnyddio system gyfieithu megis Google Translate.

Cefndir y blog